FLASH
Shkruar nga Carlo Galli
Una rivoluzione non è semplicemente un tentativo di impadronirsi del potere, ma un processo di costruzione dell'egemonia...
Nella personalità e nel pensiero di Gramsci si riscontrano numerosi paradossi. Il primo è la sua "filosofia concreta". Un altro paradosso è che fu "costretto" a diventare filosofo, poiché la sua principale professione e il suo impegno erano legati alla politica, che lo condusse in prigione; e fu lì che, per necessità, divenne filosofo. Un altro paradosso ancora è che il suo pensiero non è organico: è riassunto in una trentina di quaderni e migliaia di articoli pubblicati sui giornali da lui fondati durante la sua vita: La Città Futura, L'Ordine Nuovo e L'Unità. I quaderni sono essenzialmente disorganizzati e la loro lettura e interpretazione non sono facili. Tuttavia, l'ultimo e più grande paradosso è che forse non esiste alcun pensatore nella storia italiana del XX secolo che, dopo la sua morte, abbia avuto un impatto maggiore sulla società, la cultura e la politica.
La formazione dell'immagine di Gramsci come pensatore politico capace di fornire un quadro teorico e concettuale per l'attività pratica di un partito di massa si deve a Palmiro Togliatti, che pubblicò i Quaderni del carcere nell'immediato dopoguerra e costruì l'azione politica concreta del Partito Comunista sul pensiero di Gramsci. Solo dopo alcuni decenni l'idea di base del gramscismo di Togliatti iniziò a diventare problematica; la sinistra si allontanò progressivamente da Gramsci nel corso degli anni Ottanta, orientandosi verso altre strade, alcune delle quali ben lontane dalla sua eredità.
-Marxismo gramsciano
Qual è la caratteristica fondamentale del pensiero di Gramsci?
Il suo pensiero si formò prima della Prima Guerra Mondiale a Torino, all'università che frequentò con molti sacrifici economici, dove conobbe Togliatti, Terracini e Tasca. Il punto fondamentale della sua formazione fu la percezione dell'inadeguatezza del marxismo della Seconda Internazionale, ovvero del marxismo positivista e meccanicistico, che, a suo avviso, era essenzialmente incapace di azione politica, poiché affidava la soluzione dei problemi della società agli automatismi del progresso e della democrazia. Tuttavia, in quegli anni Gramsci si trovò a confrontarsi anche con il pensiero più avanzato del mondo borghese, cioè in Italia con il pensiero di Croce, Gentile e Sorel, che non era italiano, ma si diffuse molto rapidamente in Italia grazie a Benedetto Croce, che lo tradusse e lo pubblicò su Laterza.
Pikërisht këtu piqet marksizmi i veçantë i Gramscit; pikërisht këtu ai formulon një teori politike që nuk është abstrakte, dogmatike apo mekanike, por një teori e ndërtuar mbi analizën konkrete historike të proceseve shoqërore dhe të kontradiktave të tyre të brendshme. Një analizë që identifikon edhe subjektet e afta për t’i kapërcyer këto kontradikta. Gramsci mendon për një teori politike të ndërtuar përmes analizës konkrete historike të proceseve shoqërore dhe kontradiktave të tyre.
Me pak fjalë, këtu Gramsci rithemelon marksizmin italian, duke e bërë atë kundërpeshë të mendimit idealist. Ashtu si idealizmi rinovon filozofinë duke e nxjerrë nga kufizimet e spiritualizmit dhe pozitivizmit, ashtu edhe Gramsci rinovon mendimin socialist dhe marksist, duke i shtuar atij një dimension historik, etik dhe kulturor që më parë mungonte, dhe duke e bërë socializmin dhe komunizmin një çelës alternativ interpretimi të historisë evropiane dhe italiane.
Një “filozofi konkrete”, si ajo e Gramscit, nuk mendon në mënyrë të përgjithshme përmes kategorive abstrakte, por shqyrton probleme reale, historike, aktuale dhe, pikërisht për këtë arsye, konkrete. Problemi që Gramsci merr në shqyrtim është ai i një Italie të krijuar relativisht vonë dhe, sipas tij dhe shumë të tjerëve, të ndërtuar keq: një Itali e karakterizuar nga dy kontradikta themelore, ajo midis Veriut dhe Jugut, si dhe ajo midis elitës dhe popullit.
Marrëdhënia midis Veriut dhe Jugut dëshmon pamundësinë për të prodhuar unitet shoqëror dhe ekonomik, sepse Italia është ndërtuar në mënyrë efektive mbi hegjemoninë dërrmuese të Veriut ndaj Jugut dhe mbi aleancën e klasave parazitare të Jugut me borgjezinë e Veriut.
Marrëdhënia midis elitave dhe popullit është po aq problematike, sepse elitat, edhe një herë, nuk janë të afta të krijojnë një hegjemoni të vërtetë, por vetëm të ushtrojnë komandë politike, shpeshherë edhe të dhunshme. Mjafton të kujtojmë se në fund të shekullit XIX Italia kaloi një krizë shumë të rëndë dhe se pikërisht në Milano ndodhën represionet e njohura të Bava Beccaris.
Kishte probleme të varfërisë, prapambetjes dhe mungesës së unitetit moral, intelektual dhe ekonomik, të cilat mbeteshin ende shumë të gjalla. Pikërisht mbi këto probleme ndërhyn mendimi i Gramscit, i cili i beson proletariatit dhe socializmit detyrën për të krijuar unitetin e Italisë, në konkurrencë me botën borgjeze, e cila, e paaftë për të kapërcyer kontradiktat e veta dhe për të menaxhuar shoqërinë e re masive që doli nga Lufta e Madhe, i kishte hapur rrugën fashizmit. Gramsci i beson proletariatit dhe socializmit detyrën e ndërtimit të unitetit italian.
Prandaj, rindërtimi dhe formësimi i vërtetë i unitetit të Italisë bëhet koncepti dhe detyra themelore: atë që borgjezia nuk arriti ta realizonte, proletariati dhe e majta duhet të jenë në gjendje ta bëjnë. Natyrisht, duke i dhënë Italisë një karakter klasor të kundërt me atë ekzistues, domethënë një karakter “kombëtar-popullor”.
Në vitin 1921 Gramsci ishte ndër themeluesit e Partisë Komuniste. E majta, e vendosur për të organizuar proletariatin dhe për t’i dhënë atij vetëdije klasore, duhej të ishte në gjendje të bënte atë që bota borgjeze nuk kishte arritur: të kapërcente veset e saj, të cilat janë dy dhe të kundërta.
I pari është vesi i mekanicizmit dhe pasivitetit, i mishëruar në parimin socialdemokrat: “Lëreni progresin të ndjekë rrugën e vet; socializmi do të afirmohet vetvetiu”.
I dyti, krejt i kundërt, është përqendrimi i të gjithë politikës te veprimi i disa individëve, ndërtimi i partive sektare që synojnë revolucione të improvizuara dhe të destinuara për të dështuar.
Me pak fjalë, Gramsci kundërshtoi si pasivitetin dogmatik të pozitivizmit socialist, ashtu edhe aventurizmin e partive ekstremiste dhe maksimalizmin histerik që në Italinë para Luftës së Parë Botërore kishte si përfaqësues kryesor socialistin e atëhershëm Benito Mussolini.
-Hegjemonia kulturore dhe roli i intelektualëve
Për Gramscin, revolucioni duhet të realizohet patjetër por përmes analizës historike. Një revolucion që nuk është thjesht përpjekje për të marrë pushtetin, por proces i ndërtimit të hegjemonisë.
-Çfarë është hegjemonia?
Është aftësia e një klase shoqërore për të paraqitur veten dhe interesat e saj si interesa të përgjithshme dhe universale. Kjo ndodh sepse ajo nuk është vetëm një klasë e aftë të ushtrojë forcë, por edhe një klasë që arrin të mobilizojë kulturën, pra që zotëron kapacitet intelektual, ekonomik dhe politik. Ajo mbështetet te intelektualët “organikë”, të cilët e legjitimojnë jo si propagandistë, por si bartës të një vizioni bindës të botës.
Kjo duhet të ndodhë edhe me të majtën: ky është projekti i madh i Gramscit. Të ndërtojë një klasë intelektualësh të aftë t’i japin një bazë shkencore një partie që nuk është më një organizatë minoritare dhe aventureske, e cila kërkon të fitojë përmes një “lufte lëvizjeje”, por një parti të aftë për analiza sociale, historike dhe politike, si dhe për të pushtuar gradualisht dhe në mënyrë të qëndrueshme “kazermat” e pushtetit.
Pra, një parti e aftë të zhvillojë një “luftë pozicionesh”, domethënë të marrë kontrollin e hapësirës politike. Ky është procesi i ndërtimit të një hegjemonie të re.
Këtu qëndron edhe kundërshtimi i tij ndaj Croces. Gramsci është anti-Croce dhe pohon se Croce përfaqëson shprehjen më të lartë të botës borgjeze, sepse tek ai përqendrohet dhe legjitimohet një formë pushteti që arrin ta konceptojë veten përmes një filozofie universale: bota borgjeze paraqitet si rezultat i marshimit të lirisë në histori.
Sipas Gramscit, komunistët duhet të bëjnë të njëjtën gjë: të justifikojnë kritikën e tyre konkrete përmes një ideje dialektike të historisë dhe të lirisë reale, jo vetëm formale. Nuk duhet pranuar ideja qetësuese e Croces se gjithçka thelbësore ka ndodhur tashmë dhe se rendi ekzistues përmban brenda vetes të gjitha mundësitë e zhvillimit të ardhshëm.
I comunisti devono partire dall'analisi delle contraddizioni della società e, in questo modo, essere più storicisti dello stesso Croce, perché quando intervengono nella società attraverso una pratica guidata dall'analisi filosofica e politica, aprono una nuova storia.
I comunisti credono talmente tanto nella storia come espressione di libertà da non voler rimanere prigionieri del passato e da non venerare ciò che è già accaduto, ma mirano a costruire la "città del futuro", umanistica e razionale.
Tutto ciò deriva anche da Gentile, ma in generale l'idea che il pensiero non possa essere altro che pratico è strettamente legata a Croce, Hegel e, naturalmente, Marx.
Si costruisce così un sistema di idee, non formulato direttamente da Gramsci, ma da coloro che ne seguirono le orme, che guidò l'azione politica del Partito Comunista e attrasse molti intellettuali e filosofi che avevano sostenuto il fascismo o che erano disillusi dal liberalismo e dalla democrazia borghese.
Formare una classe di intellettuali capaci di infondere uno spirito scientifico a un partito che non sia più un'organizzazione avventurosa e minoritaria, ma una forza capace di analisi sociale, storica e politica e di conquistare gradualmente le "fortezze del potere".
Gramsci è quindi anche un grande raccoglitore di talenti, che offre spunti a tutti coloro che considerano la pratica filosofica come pratica politica al tempo stesso. Tutto ciò ha funzionato piuttosto bene fino agli anni Ottanta, quando la struttura economica del mondo borghese, sia in Italia che in Occidente, è cambiata a tal punto che il mondo a cui Gramsci si riferiva è diventato sempre più distante.
In realtà, tutto il suo pensiero si fondava su un soggetto centrale: il proletariato. Questo soggetto veniva attivato dal partito, ma doveva esistere nella realtà. A un certo punto, tuttavia, la dimensione di classe del mondo del lavoro si fece sempre meno netta, più instabile, più frammentata e più individualizzata. Gramsci vide il fordismo e l'americanismo, ma non ebbe l'opportunità di vedere il neoliberismo.
Per questo motivo, più che il suo storicismo, ciò che rimane di Gramsci, o che dovrebbe rimanere, soprattutto per la sinistra, è l'idea fondamentale che la politica, anche quando profondamente critica, non può basarsi unicamente su fattori economici o sull'improvvisazione emotiva. Deve passare attraverso l'analisi delle forme culturali, delle forme di soggettività e attraverso la costruzione di una narrazione che offra un'interpretazione egemonica, o quantomeno unitaria e radicale, della realtà.
L'idea di Gramsci rimane che la politica non possa essere ridotta ad analisi economica, ma debba passare attraverso l'analisi delle forme culturali e della soggettività, nonché attraverso la costruzione di una visione che offra una spiegazione egemonica della realtà./ Adattato da "Pamphlet" del "Corriere della Sera"
Lini një Përgjigje