FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Nuk ekziston një model unik ballkanik për myftinjtë apo përfaqësimin fetar të pakicave. Çdo vend ndërton balancën e vet mes rolit të shtetit dhe autonomisë së komunitetit. Pikërisht për shkak të kësaj trashëgimie historike, kjo çështje mbetet politikisht e ndjeshme edhe sot…
Deklarata e fundit e Turqisë për myftinjtë në Trakinë Perëndimore ka rikthyer në vëmendje një çështje të vjetër, por shumë komplekse, në një moment kur Ankaraja po kërkon ta vendosë atë në qendër të debatit ndërkombëtar. Në deklaratën e 8 prillit 2026, diplomacia turke argumentoi se Greqia “nuk i njeh myftinjtë e zgjedhur” të pakicës dhe kritikoi procesin e emërimit të një “myftiu të emëruar” në Didimoteiko, duke paralajmëruar se praktika të ngjashme po ndiqen edhe në Rodop dhe Ksanti.
Kjo nuk është thjesht një tjetër shkëmbim akuzash mes Greqisë dhe Turqisë, por shënon pikënisjen e një pyetjeje më të gjerë: a ekziston një model i përbashkët ballkanik apo evropian për përzgjedhjen e udhëheqjes fetare myslimane, apo çdo vend ndjek trajektoren e vet historike dhe institucionale?
Rasti i Greqisë mbetet dukshëm i veçantë. Ligji 4964/2022 parashikon që myftinitë e Didimoteikos, Komotinës dhe Ksantit funksionojnë si shërbime publike të decentralizuara nën Ministrinë e Arsimit dhe Çështjeve Fetare. Vendet vakante shpallen me vendim ministror dhe emërimet bëhen me dekret presidencial.
I njëjti kuadër ruan edhe kompetencat gjyqësore të myftiut në fusha të caktuara, megjithëse sistemi ndryshoi ndjeshëm pas vitit 2018, kur përdorimi i Sheriatit pushoi së qeni i detyrueshëm dhe u bë opsional. Në thelb, Greqia ruan një model hibrid ku myftiu vepron si autoritet fetar dhe njëkohësisht mban kompetenca të kufizuara juridike, thuhet në një analizë të Indipendent Balkan News Agency.
Ky model ndryshon nga praktikat në pjesën tjetër të Ballkanit.
Në Bosnje dhe Hercegovinë, myftiu nuk emërohet nga shteti, por nga Këshilli i Bashkësisë Islame, pas propozimit të Reis-ul-Ulemasë. Ky është një model i brendshëm, i bazuar në komunitet, ku hierarkia fetare organizohet përmes institucioneve të veta.
Në Bullgari, udhëheqja më e lartë myslimane përcaktohet gjithashtu brenda strukturave të komunitetit. Kryemyftiu zgjidhet nga Konferenca Kombëtare Myslimane, ndërsa institucioni funksionon si person juridik sipas ligjit për besimet fetare. Administrata myslimane në Bullgari ka një strukturë hierarkike me myftini rajonale dhe këshilla lokale, duke treguar se organizimi i jetës fetare mbetet kryesisht çështje e brendshme, brenda një kuadri të njohur nga shteti.
Një model i ngjashëm vërehet në Shqipëri, ku Komuniteti Mysliman i Shqipërisë zgjedh drejtuesit përmes Këshillit të Përgjithshëm. Zgjedhja e Bujar Spahiut në vitin 2019 dhe rizgjedhja e tij në vitin 2024 u kryen nga institucionet e vetë komunitetit dhe jo nga autoritetet shtetërore. Kjo nuk përjashton tensione të brendshme apo politike, por thekson se mekanizmi mbetet i drejtuar nga komuniteti.
Në Kosovë, Bashkësia Islame ndjek një model të brendshëm, ku kryetari i presidencës shërben njëkohësisht si myfti, pra autoriteti më i lartë fetar. Në vitin 2023, Naim Tërnava u rizgjodh nga organet zgjedhore të vetë komunitetit, duke konfirmuar se udhëheqja nuk përcaktohet nga shteti.
Maqedonia e Veriut ndjek të njëjtin model të përgjithshëm. Bashkësia Fetare Islame është institucioni që organizon jetën fetare myslimane, me strukturë hierarkike dhe rrjet myftinish, pa emërim të drejtpërdrejtë nga shteti.
Nga kjo panoramë krahasuese del një përfundim i qartë: në shumicën e vendeve të Ballkanit nuk ka as zgjedhje të drejtpërdrejtë nga besimtarët dhe as emërim shtetëror si në Greqi. Modeli dominues është përzgjedhja komunitare përmes strukturave të brendshme.
Veçoria e dytë e rëndësishme e Greqisë lidhet me Sheriatin. Pavarësisht kufizimit të përdorimit të tij, Greqia mbetet i vetmi vend evropian ku institucioni i myftiut ka qenë i lidhur institucionalisht me kompetenca gjyqësore në çështje familjare dhe të trashëgimisë. Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut e evidentoi këtë regjim në çështjen “Molla Sali”, pas së cilës u ndërmorën reforma që e bënë përdorimin e Sheriatit opsional. Në vendet e tjera të Ballkanit, myftinjtë ushtrojnë kryesisht funksione fetare dhe administrative, pa rol në sistemin gjyqësor shtetëror.
Në Qipro nuk ekziston një model i drejtpërdrejtë i krahasueshëm me Trakinë. Në pjesën veriore të ishullit, raportet ndërkombëtare për lirinë fetare përmendin një “myfti të emëruar nga qeveria”, ndërsa në zonat nën kontrollin e Republikës së Qipros nuk ka një mekanizëm të ngjashëm aktiv.
Krahasimi bëhet edhe më domethënës kur përfshihet Patriarkana Ekumenike në Turqi. Patriarku zgjidhet nga Sinodi i Shenjtë, por kandidatët duhet të jenë shtetas turq. Ky kufizim, i theksuar edhe nga Komisioni i Venecias, ngushton ndjeshëm bazën e kandidatëve. Në të njëjtën kohë, Ankaraja ka dhënë shtetësi për disa hierarkë, duke zgjeruar praktikisht listën e kandidatëve pa hequr kontrollin shtetëror mbi kuadrin ligjor.
Kjo është arsyeja pse deklarata turke për myftinjtë ka peshë politike, por nuk pasqyron plotësisht realitetin. Ndërsa Turqia prek një çështje reale kur kritikon mosnjohjen e “udhëheqësve të zgjedhur”, përvoja ballkanike tregon se përzgjedhja e udhëheqjes fetare nuk zhvillohet në asnjë vend pa ndikim shtetëror. Modelet ndryshojnë: nga emërimi shtetëror, te përzgjedhja komunitare, apo zgjedhja nën kufizime ligjore.
Për Greqinë, debati lidhet edhe me Traktatin e Lozanës dhe statusin e veçantë të myftinisë si institucion me natyrë të dyfishtë, fetare dhe juridike. Për Turqinë, ngritja e kësaj çështjeje është pjesë e një politike të vazhdueshme ndaj pakicës myslimane në Traki, ndërsa brenda vendit zbatohen modele të ndryshme për institucionet fetare. Në nivel rajonal, udhëheqja fetare mbetet një pikë ndërthurjeje mes sovranitetit shtetëror, autonomisë komunitare, legjitimitetit ndërkombëtar dhe dinamikave gjeopolitike. /Përshtati Pamfleti/
Sic vepron Greqia sot ka qene Shqiperia ne kohen e Mbretit Zog. Ne baze te ligjit per religjionet ishte shteti qe vendoste per emerimin i myftijve. Shteti gjithashtu kontrollonte burimet e financimeve te huaja te institucioneve fetare dhe kjo e fundit eshte emergjence per shtetin e sotem Shqiptar