FLASH
Shkruar nga PamfletiGati pesë dekada pas Revolucionit Islamik në Iran, modeli i islamit politik po përballet me sfida të mëdha në gjithë Lindjen e Mesme. Dështimet e lëvizjeve islamiste, pasojat e terrorizmit dhe forcimi i nacionalizmit kanë zbehur ndikimin e ideologjisë që dikur premtonte ndryshimin e botës myslimane.
Rreth një vit pas Revolucionit Islamik të vitit 1979 në Iran, Ajatollah Ruhollah Khomeini, udhëheqësi suprem i republikës së re islamike, paraqiti vizionin e tij për qeverisjen sipas parimeve të Islamit. Ai premtoi një shtet që do të mbështeste fermerët dhe punëtorët, do të shpërndante tokën sipas normave fetare, ndërsa universitetet, mediat dhe gjykatat do të shërbenin si instrumente të zbatimit të ligjit hyjnor.
Sipas Khomeinit, ky model do ta forconte Iranin përballë fuqive të huaja dhe do të shërbente si shembull për çlirimin e myslimanëve në mbarë botën. Ai deklaronte se revolucioni duhej të eksportohej përtej kufijve të Iranit.
Në dekadat që pasuan, Teherani u përpoq ta realizonte këtë projekt. Për afro pesë dekada, pavarësisht luftërave, sanksioneve dhe presionit të vazhdueshëm nga Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli, Irani mbeti shteti më i rëndësishëm që qeveriset nga një elitë klerikale dhe përfaqëson eksperimentin më të qëndrueshëm të islamit politik në botën moderne.
Islami politik dhe pushteti
Shumë vende me shumicë myslimane e konsiderojnë Kuranin burim të legjislacionit. Arabia Saudite, Pakistani dhe Afganistani mbështeten zyrtarisht në legjitimitetin islamik. Në Irak, Liban, Malajzi, Indonezi, Bangladesh dhe Turqi, partitë islamiste kanë marrë pjesë në proceset politike duke promovuar politika të frymëzuara nga feja.
Gjatë dekadave të fundit, qeveri, parti politike dhe lëvizje militante në Lindjen e Mesme kanë premtuar se zbatimi më i madh i parimeve islame do të sillte drejtësi, stabilitet dhe qeverisje më të mirë.
Megjithatë, sipas shumë analistëve, ndikimi i islamit politik sot është në rënie. Harta e Lindjes së Mesme është e mbushur me projekte islamiste që fituan mbështetje popullore, morën pushtetin ose u përpoqën të qeverisnin sipas interpretimeve të tyre të ligjit islam, por që nuk arritën të mbijetojnë ose të prodhojnë rezultatet e premtuara.
Monica Marks, profesore e politikës së Lindjes së Mesme në Universitetin e Nju Jorkut në Abu Dhabi, vlerëson se grupet islamiste si forca të organizuara politike ndodhen qartësisht në tërheqje.
Dështimet e projekteve islamiste
Përpjekja e Osama bin Ladenit për të nxitur një përplasje civilizimesh me Shtetet e Bashkuara përfundoi pa sukses. Kalifati i vetëshpallur i Shtetit Islamik (ISIS) në Siri dhe Irak u shkatërrua nga koalicioni ndërkombëtar i udhëhequr nga SHBA-ja.
Po ashtu, partitë islamiste që fituan terren gjatë kryengritjeve të Pranverës Arabe në vitin 2011 nuk arritën të ruajnë pushtetin.
Në Egjipt, Vëllazëria Myslimane fitoi zgjedhjet pas rrëzimit të regjimit të Hosni Mubarakut me sloganin “Islami është zgjidhja”. Ajo mori kontrollin e parlamentit dhe më pas presidencën përmes Mohamed Morsit.
Por qeverisja e re u përball me protesta të shumta. Kundërshtarët e akuzuan për përqendrim pushteti dhe mosrespektim të premtimeve për qeverisje gjithëpërfshirëse. Në vitin 2013 ushtria rrëzoi Morsin dhe një vit më vonë gjenerali Abdel Fattah el-Sisi u bë president, duke konsoliduar një sistem të ri autoritar.
Një zhvillim i ngjashëm ndodhi në Tunizi, ku islamistët fituan zgjedhjet, por nuk arritën të fitojnë besimin e elektoratit laik. Në vitin 2019 pushtetin e mori presidenti populist Kais Saied, i cili më vonë grumbulloi kompetenca shumë të gjera në duart e tij.
Në Libi dhe Jemen, rrëzimi i regjimeve solli luftë civile. Grupet islamiste morën pjesë në konfliktet politike dhe ushtarake, por nuk arritën të vendosin kontroll të plotë mbi shtetet respektive.
Terrorizmi dhe humbja e legjitimitetit
Historiani i Universitetit të Oksfordit, Faisal Devji, argumenton se terrorizmi ka dëmtuar rëndë imazhin e islamit politik.
Sipas tij, shumica e myslimanëve u tronditën nga dhuna e Al-Kaedës dhe ISIS-it. Këto organizata e lidhën islamin politik me brutalitetin dhe ekstremizmin, duke nxitur një reflektim të gjerë në botën myslimane mbi mënyrën se si duhet të organizohet jeta publike dhe politike.
Në librin e tij të ri, “Gjysmëhëna në Zbehje: Ngritja dhe Rënia e Islamit Global”, Devji e krahason islamin politik me ideologji të tjera si komunizmi ose baathizmi, të cilat lindën në rrethana të caktuara historike dhe më pas humbën ndikimin e tyre.Sondazhet e organizatës Arab Barometer tregojnë se entuziazmi për islamin politik mbetet i kufizuar.
Mes viteve 2012 dhe 2025, mbështetja për përfshirjen e figurave fetare në qeveri kaloi nivelin 50 për qind vetëm në Jordani dhe Marok. Në shumicën e vendeve të anketuara, qytetarët preferojnë që feja të mbetet çështje private dhe të mos dominojë jetën politike apo ekonomike.
Megjithatë, ndikimi i opinionit publik në shumë vende arabe mbetet i kufizuar, pasi pushteti kontrollohet nga regjime autoritare që nuk varen drejtpërdrejt nga zgjedhjet konkurruese.
Irani, përjashtimi që po përballet me një krizë
Republika Islamike e Iranit mbetet shembulli më jetëgjatë i islamit politik në pushtet, por edhe ajo po përballet me sfida serioze.
Brenda vendit, shumë iranianë kanë shprehur pakënaqësi ndaj sundimit klerikal përmes protestave të përsëritura. Kufizimet sociale, veçanërisht ndaj grave, represioni shtetëror, sanksionet ndërkombëtare dhe stagnimi ekonomik kanë dobësuar ndjeshëm tërheqjen e idealit revolucionar.
Sipas studiuesit Afshon Ostovar, autor i dy librave mbi Iranin modern, Republika Islamike nuk ka arritur të bëhet model suksesi as për qytetarët e saj dhe as për botën myslimane.
“Ka pasur disa suksese sipas logjikës së vet, por në fund ka qenë një përvojë e zymtë, sepse është mbështetur në dhunë dhe armiqësi”, vlerëson ai.
Për më tepër, vizioni i Khomeinit për përhapjen e revolucionit në mbarë botën myslimane nuk u realizua kurrë. Ndikimi iranian mbeti kryesisht i kufizuar te aleatët e mbështetur financiarisht dhe ushtarakisht në Liban, Irak, Jemen dhe Gaza.
Megjithëse shumë analistë flasin për rënie, ata paralajmërojnë se është herët për të shpallur fundin e islamit politik.
Amr Darrag, ish-ministër në qeverinë e Mohamed Morsit, argumenton se islamistëve në Egjipt nuk iu dha kurrë mundësia reale për të qeverisur. Sipas tij, forcat rajonale dhe ndërkombëtare nuk dëshironin konsolidimin e një modeli islamist në vendin më të populluar arab.
Ai beson se në të ardhmen mund të shfaqet një cikël i ri forcimi i lëvizjeve islamiste.
Monica Marks ndan një vlerësim të ngjashëm. Sipas saj, sa herë që është shpallur fundi i islamit politik, realiteti ka treguar të kundërtën, sepse represioni autoritar vazhdon të ushqejë shpresën për alternativa të reja.
Nacionalizmi po zë vendin e islamizmit
Një nga zhvillimet më të rëndësishme të viteve të fundit është zhvendosja e fokusit nga identiteti fetar drejt identitetit kombëtar.
Në Arabinë Saudite, princi i kurorës Mohammed bin Salman ka kufizuar ndikimin e establishmentit fetar dhe ka promovuar një nacionalizëm saudit më modern. Mbretëria po investon në turizëm, argëtim dhe projekte ndërkombëtare, ndërsa simbolika islamiste luan një rol më të vogël se në të kaluarën.
Edhe në Siri, presidenti Ahmed al-Sharaa, dikur komandant i një grupi xhihadist, po përpiqet të paraqitet si lider pragmatik rajonal dhe jo si promovues i një shteti strikt islamik.
Madje edhe udhëheqja iraniane po përdor gjithnjë e më shpesh argumente që lidhen me sovranitetin kombëtar, të drejtën ndërkombëtare dhe interesat shtetërore, krahas referencave fetare.
Pothuajse pesë dekada pas Revolucionit Islamik të Iranit, islami politik përballet me sfidën më të madhe të epokës moderne. Dështimet e projekteve islamiste, pasojat e terrorizmit, zhgënjimi i qytetarëve dhe rikthimi i nacionalizmit kanë dobësuar ndikimin e tij në shumë pjesë të Lindjes së Mesme./ Përshtatur me shkurtime nga New York Times
Lini një Përgjigje