FLASH
Shkruar nga Pamfleti
"Unyielding Stalinists of the world, unite. Admirers of the dictatorship of the proletariat, indomitable Marxist-Leninists (with a hyphen in the middle), fighters of Soviet revisionism, and fundamentalists of the Italian Communist Party. All in Albania. To see the achievements of purified Marxism and peeled Stalinism". The famous Italian cartoonist, Sergio Staino, Bobo's father, the critical voice of the left on the pages of 'Unita' and dozens of Italian newspapers, tells how from 1968 to 1978, he accompanied radical Italian communist groups in socialist Albania . "Our communist group, the so-called black line, was the only one that recognized Enver Hoxha as the leader of communism in Europe. As a reward, even Enver Hoxha only recognized us as interlocutors in Italy" confesses Staino, today a repentant Marxist. "All others, from Berlinguer and below, to the most extreme extra-parliamentary groups, were not called trusted".
As a trustee, Staino organized the stay of Marxist pilgrims who wanted to touch the wonders of Albanian socialism with their hands. Every year the same program, departure by ferry from Bari, arrival in Budva, Montenegro, bus to the Albanian border, which was crossed on foot, with suitcases in hand, along the two kilometers of the border belt, the no-man's land that separated Albania with Yugoslavia. And then the triumphal entry into the promised land, accompanied visits to factories and plants, courses on Hoxha's theoretical thinking, meetings with high officials, cultural itineraries.
At the end of the summer, the pilgrims returned and started their revolutionary activity in Italy in anticipation of the next summer of the communist internship. "It took me years to understand what I had fallen into," Staino says today, expelled from Albania in 1978 never to return. Returning to Italy that year, he would invent his most important cartoon character, Bobo, alive and well today as ever, with his satirical barbs every day, on the front pages of 'L'Unita' -'s.
Mr. Staino, you have touched with your hand the deception on which the communist system was built. Starting with the way you were presented at party meetings: you were "the cartoonist who makes the bourgeoisie tremble"?!
Eh, yes. Information in Albania was a special thing. They invented all the news that they gave to feed the people. Once, I even found a newspaper, where to show the crisis that was always highlighted in the Western capitalist system, they had published as a current photo, that is, in the 70s, a very famous photo that everyone knows, of people in queues , in New York in 1929, at the time of the Great Depression. A thing from 1929 was sold as if it had happened 50 years later. I was no exception to this kind of logic.
The party nomenclature needed to present its international relations to the people, and so I had turned into a caricaturist, making the bourgeoisie shiver every morning, pencil in hand. Mind you, I published my cartoons from time to time, in a newspaper called "Nuova Unità" that came out once a week, not daily, and was read by at best 1000 people, so imagine the fear the bourgeoisie had me!
You were an Italian communist. Why did you go to socialist Albania? What did you expect to find?
I connected with Albania during the crisis with the Italian Communist Party, because I, like many other young people, (and not only young people), did not look favorably on the revisionism that had started within the Communist Party, for Marxist-Leninist principles, and about their implementation, especially in the Soviet Union. Defending the validity of the Marxist-Leninist and Stalinist ideology, against an implementation that objectively left much to be desired.
The two parties that arose at the international level against this revisionism, which permeated the entire communist movement, were the Chinese Communist Party and the Albanian Labor Party. We were all swept up in the Philo-Chinese wave, because of course it was the biggest, most important party, and from the point of view of the publicist product, it was the most present at our tables. But Albania had the advantage of being closer to us.
So it seemed appropriate at that moment to improve relations with the true Italian revolutionaries, who were most convinced of the split of the orthodox Communist Party, and the formation of a new party, to return to its healthy Stalinist strand. The division of '66 was a division sponsored by Tirana, by Enver Hoxha personally. I joined this party in 1969, and for almost ten years of my life, I was a very passionate militant, amidst countless contradictions, so it took me a long time to understand what kind of vortex I had entered.
You said that the division of 1966 was directed by Hoxha, by the Albanian communists, within the Italian party?
Yes! That's how it happened. They were the ones who pushed the hardest for this crack. They were the ones who pointed out the division the most, immediately invited the leaders of the party in Albania, honored them, and a personal friendship was born between our secretary, who was called Fosco Dinucci, and Enver Hoxha himself.
How was a typical visit of a Marxist-Leninist party delegation to Albania?
Herën e parë në Shqipërinë socialiste, shkova me një delegacion të vogël, ishim katër italianë, katër drejtues të shoqatës Italia-Albania. Mbërritëm me avion nga Bari, me një fluturim Bari-Tirana, me një “Foker” që kryente këtë shërbim. Na pritën në mënyrë mjaft të qetë dhe tradicionale, drejtuesit e ministrisë së Jashtme, na çuan në hotelin më të bukur të Tiranës, që ishte një hotel i ndërtuar nga Ciano, gjatë pushtimit italian, Hotel “Dajti”.
Mbaj mend që na çuan të shihnim gjëra artistike, arkeologjike si rrënoja romake, etj. Ajo që vura re, e ndodhte gjithnjë kështu, ishte vështirësia për të hyrë në kontakt me njerëzit e thjeshtë, vështirësi që diktohej nga fakti që dukej sikur asnjë, nuk fliste italisht. Më vonë mora vesh që shumica fliste italisht dhe që shikonte fshehurazi televizionin italian, mirëpo nuk e jepnin veten se dinin italisht, për të mos krijuar probleme me policinë sekrete (Sigurimin e Shtetit).
Çfarë ju goditi më shumë, në ardhjet tuaja të para në Shqipëri?
Një gjë që më bëri shumë përshtypje: duke vizituar vendin, në disa qytetet më pështynë, dhe unë nuk kuptoja pse. Shoqëruesit më kërkonin falje dhe më shpjegonin se disa të rinj nuk e kuptonin faktin pse mbaja mjekër, pasi në Shqipëri, kishte pasur një fushatë të madhe kundër degjenerimit borgjez, që kalonte edhe nga mjekra. Ajo shihej si diçka tipike e priftërinjve ortodoksë dhe myslimanë, që në Shqipëri ishin shpallur të jashtëligjshëm, sepse Shqipëria ishte shteti i parë ateist. Pra kishte ngatërresa të tilla, ndaj më kërkohej t’ua falja.
Ishte ndryshe situata kur shkova në rrugë tokësore, për të shoqëruar disa grupe në Shqipëri, duke i rënë nga Jugosllavia. Ishte një gjë e çuditshme sepse, më përpara keqtrajtoheshe nga jugosllavët, kur merrnin vesh se duhet të shkoje në Shqipëri. Në Mal të Zi, të vidhnin gjërat, të zvarritnin për arsye burokratike, me pak fjalë na trajtonin sikur të ishim budallenj.
Na thonin: “Çdo bëni në Shqipëri?! E meritoni keqtrajtimin”! Kurse pasi mbërrinim në Shqipëri, duhej të kamufloheshim. Delegacioni që mbërrinte, ndoshta pikërisht për të mos u përsëritur keqkuptimi që kisha pasur unë për shkak të mjekrës, duhet të kishte një imazh, që të përkonte me atë që regjimi shqiptar kishte ndërtuar për revolucionarin e vërtetë.
E si paraqitej ky imazh?
Kishte pankarta në Shqipëri ku tregohej si duhej dalluar një mikroborgjez i degjeneruar. Ai kishte flokë të gjatë, mbante mjekër, mbante xhinse kauboj, kishte këpucë me taka të larta, kishte në një dorë saksofon dhe në një tjetër një revole. Ky ishte portreti tipik, ndaj të gjithë ata që do të hynin me delegacione miqësore, nuk duhet të kishin asgjë të përbashkët me ato pankarta. Për të arritur këtë gjë zbuluam që në kufi, kishte një ushtarak rrobaqepës, një ushtarak berber, të cilët merrnin një nga një anëtarët e delegacionit dhe i “ri-vishnin”.
Mua më rruan mjekrën, por dhe shumë të tjerëve. Madje edhe një partizani napolitan që kthehej në Shqipëri, për të parë tokën për të cilën kishte luftuar; edhe me të qenë të pamëshirshëm, ia prenë mjekrën spic, që kishte mbajtur për gjithë jetën. Ata që kishin pantallona kauboj, ua prisnin, ua ngushtonin poshtë, duke ua kthyer në pantallona tub të zakonshme. Grave u zgjasnin mini-fundet. Kam parë delegacione marksistë-leninistësh suedezë e finlandezë, me flokë shumë të gjatë, si shenjë rebelimi ndaj rregullave perëndimore, dhe me të mbërritur në kufi i qethnin zero, sepse duhet të hynin në Shqipëri si marksistë-leninistë, sipas stilit shqiptar.
Kjo ishte pritja. Pastaj kishte shumë kontroll nga policia, vështirësi për të shëtitur vetëm sipas dëshirës, për të folur me njerëzit, dhe shumë, shumë zhgënjim, kur nëpër fjalimet zyrtare, dëgjoje të flitej për disa parime që nuk kishin asgjë të përbashkët me marksizëm-leninizmin, përkundrazi që shpesh i takonin qarqeve të të djathtës më reaksionare, apo madje të Kishës Katolike.
Për ju që keni qenë një ndër të paktët perëndimorë që arrinin të hynin në Shqipëri, si mund të përkufizohet komunizmi shqiptar në vetvete, në këndvështrimin e atëhershëm dhe të tanishmin?
Komunizmi shqiptar, kam zbuluar më vonë, ka bërë një përzierje të çuditshme, ndërmjet aspekteve më dogmatike të filozofisë komuniste, pra të “Manifestit të Partisë komuniste” të Marksit, dhe të mendimeve të Leninit, dhe pastaj atyre të Stalinit, por duke i shkrirë me atë ligj të njohur mesjetar të Lekë Dukagjinit, që ishte në fuqi në Shqipërinë malësore, fshatare e baritore, që bazohej kryesisht mbi trashëgiminë dhe gjakun. Kështu krijonte situata ku elementet e një padrejtësie, bazoheshin në përkatësinë në një familje të caktuar, në përkatësinë në një gjenealogji të caktuar.
Kjo mendoj se ishte gjëja më e frikshme që krijonte padyshim situata të trishta. Një herë shkova në Shqipëri me një shok, i ati i të cilit ishte shqiptar, i lindur në 1943-shin në Shqipëri, nga nënë italiane dhe baba shqiptar. Në vitin 1945, e ëma ishte kthyer në Itali, sepse i ati ishte zhdukur, kishte vdekur por askush nuk dinte si kishte ndodhur e, ku kishte përfunduar. Mikut tim i kishte mbetur dëshira për të zbuluar kush ishte i ati, çfarë kishte bërë, dhe pse kishte vdekur.
Kishte një dyshim. E ëma nuk i kishte folur kurrë për vdekjen e të atit, sepse ishte sëmurur rëndë, ishte çmendur plotësisht. Kështu e ndihmova të vinte me ne, për të gjetur rrënjët e tij. Dhe shqiptarët na informuan brutalisht, se i ati kishte qenë drejtor i një ndërmarrjeje bujqësore shumë të madhe në Durrës, nën regjimin fashist, se ishte pushkatuar nga partizanët, pasi e kishin marrë natën nga ndërmarrja. Për këtë arsye, mikut tim i thanë se prania e tij në Shqipëri, ishte një fyerje për të gjithë martirët e revolucionit, dhe se duhej të largohej brenda 48 orësh.
Unë u përpoqa t’u shpjegoja se ai nuk kishte të bënte aspak me të atin, se kishte ikur nga Shqipëria, kur ishte vetëm 2 vjeç, se ishte komunist dhe ishte i mirë, bujar…por asnjë rezultat. Fakti që ishte i biri i një fashisti, e bënte pa më të voglin dyshim edhe atë vetë fashist, dhe kur unë u thashë; “Shiko se ky nuk është fashist”, ata m’u përgjigjën: “Atëherë do të thotë se i është rebeluar gjakut të tij, do të thotë se ka tradhtuar të atin, dhe si i tillë, nuk mund të qëndrojë në Shqipëri”. Nuk kishte rrugëdalje, sepse kishte dy shtylla mbajtëse: ideologjia dhe gjenealogjia, dhe as gjenealogjia, nuk i lejonte të qëndronte aty.
Po juve, delegacioneve perëndimore, ju të “privilegjuarve” të themi, që mund të hynit në një vend që ishte plotësisht i mbyllur, a s’ju kish shkuar ndonjëherë në mendje, se ajo që ishte ndërtuar në Shqipëri, ishte një diktaturë?
Ishte diktaturë, e dinim. E teorizonim edhe ne sepse pranonim diktaturën e proletariatit. Por me kohë kuptova, vendosa të dal nga vorbulla dhe të denoncoj, se ajo nuk ishte një diktaturë proletariatit, – nëse një e tillë mund të ekzistonte, personalisht nuk besoj më se një gjë e tillë, është e mundur. Shpresoj që askush tjetër, të mos provojë ta ndërtojë përsëri, sepse kjo diktaturë e proletariatit, përputhej plotësisht me çfarëdolloj shteti policor, pra një shteti policor në shërbim të një grupi të vogël drejtuesish, i cili mbante pushtetin politik e ekonomik, dhe e përdorte në mënyrë kërcënuese, me të gjitha mjetet tipike, të shtypjes policore.
Kjo shtypje policore shihej, veçanërisht, në praninë e Sigurimit që praktikisht ishte gjithandej. Ju a keni pasur mundësi ta ndienit, rreth jush apo tek njerëzit e tjerë?
Është gjëja më e trishtë e vendeve socialiste. Ndihej në Shqipëri, siç ndihet prej vitesh dhe sot e kësaj dite në Kubë. Mund të arrije të flisje me njerëzit, nëse i gjeje të izoluar në një moment të qetë e të sigurt, përndryshe nuk kishte mundësi dialogu, sepse gjithçka ishte e kontrolluar. Por gjëja më e tmerrshme, ishte zhdukja e njerëzve. Njihje dikë që ndoshta ishte shkrimtar apo poet, bëje miqësi me të, flisje, e takoje prapë vitin tjetër, vije re që nuk ishte si gjithë të tjerët, që kishte idetë e veta, që kishte një tru që funksiononte, kishte njëfarë shpirti të pavarur…!
Ktheheshe vitin e tretë dhe ky ishte zhdukur. Pyesje: Po filani ku shkoi?! Të përgjigjeshin: “Kush? Për kë e ke fjalën”?! Asnjë nuk e njihte më. Po Filani, Fisteku…?! Të përgjigjeshin: “Ah po… ndoshta ishte këtu, por ndoshta ka ikur me punë…”! Po Ku? “Nuk e dimë…”! Me siguri përfundonin në kampe përqendrimi, apo i eliminonin, i pushkatonin, dhe kjo ishte e zakonshme, ndodhte në të gjitha vendet komuniste.
Ndaj kur edhe sot dikush mbron atë çka ka mbetur nga vendet komuniste, duke filluar nga Kuba, më ngrihen qimet përpjetë. Gjëja më e shëmtuar e negative e komunizmit është fakti, që ka shkaktuar padrejtësi dhe gjëra të tmerrshme ndaj popullsisë, po aq sa ka bërë edhe kapitalizmi, në fazën e tij fillestare. Shfrytëzimi i njeriut që ka ushtruar komunizmi, është i ngjashëm me atë që në shekullin XIX-të bëri kapitalizmi, kur futi minierave edhe fëmijët, kur shfrytëzoi njerëzit, duke i vënë të punojnë nga 14-16 orë në ditë.
Me dallimin që kapitalizmi e bënte në emër të pasurimit, pa e fshehur asnjëherë qëllimin e vet, që ishte pasurimi material. Ndërsa komunizmi e bënte në emër të drejtësisë shoqërore, të dashurisë, vëllazërimit, solidaritetit. Dhe padrejtësia e rëndë e ushtruar me këtë moto, shkatërroi shpirtin e njerëzve.
Zoti Staino, kur lind një diktaturë sipas jush, kur lind stalinizmi?
Kam arritur në përfundimin që stalinizmi lind në çastin kur dikush thotë, se ka ndodhur kjo e kjo tjetra, por që më mirë të mos merret vesh, pasi të tjerët mund të nxjerrin përfundime të gabuara, ndaj më mirë të fshehim të vërtetën. Ja ky është fillimi i stalinizmit. Kur unë bëj një karikaturë, më ka ndodhur në të shkuarën, që ndonjë të më ketë thënë: “kjo karikatura është e vërtetë, por bën mirë të mos e bësh, sepse nuk është me vend, politikisht”.
Atëherë nxehem dhe vendos ta bëj patjetër, pasi nuk ekziston oportunitet politik në informacion. Informacioni duhet të jetë i lirë dhe i plotë. Nëse ndodh një gjë dhe e mbaj të fshehur, sepse oportunizmi politik më këshillon kështu, kjo nuk është tjetër, veç fillimi i stalinizmit.
Stalinizmi në Shqipëri, ndryshe nga ai në vendet e tjera, shihej, prekej me dorë. Po një perëndimor që besonte në teorinë marksiste, ç’përshtypje i bënte?
Stalinizmi ishte i dukshëm, i prekshëm, por fshihej, sepse siç e thashë ishim aq të përfshirë nga dëshira, për të parë diçka që u përgjigjej parimeve për të cilat kishim lindur, sa minimizonim të gjitha sinjalet që na vinin si stalinizëm. Ndokush edhe i ka favorizuar. Unë kujtoj me dhimbje Myftar Viganin, kam qarë më pas për të, një person shumë të dashur, që ishte shoqëruesi ynë gjatë vizitave të para. Ishte njeri i thjeshtë, që ç’nuk ka kaluar, u bë martir i një shoqërie.
Nuk ndihej shumë komunist, si të thuash, i pëlqente të rrinte në shoqëri, lumturohej me pak. Ne arrinim në Shqipëri të veshur mirë, me të mira materiale që atij i mungonin, ndaj kënaqej shumë kur dikush i dhuronte një palë çorape, apo këmishën. I pranonte dhuratat e falënderonte me zemër, natyrisht duke thyer një rregull të hekurt të regjimit, që detyronte të gjithë popullin shqiptar, të mos pranonte asnjë dhuratë nga perëndimorët, pasi çdo shqiptar duhet të tregonte, që i mjaftonte ajo që kishte, nuk i mungonte gjë.
Një ditë një nga anëtarët e delegacionit, njëfarë Menegatti e denoncoi. Shkoi nga shqiptarët dhe u tha: “E dini që shoqëruesi ynë Myftar Vigani, ju bën me turp, sepse pranon dhurata nga persona të delegacionit, duke dhënë përshtypjen se keni nevojë”?! Natyrisht Myftari u zhduk, nuk na shoqëroi më. Dhe më vjen turp e keq, se qe një maskarallëk i bërë nga një italian i grupit tonë…!
A e vinit re që në Shqipëri, përveç kultit të Stalinit, ishte lartuar një një tjetër kult, ai i diktatorit Enver Hoxha?
Kulti i Enver Hoxhës, ishte në nivel të paimagjinueshëm. Siç ju thashë kur shkoja në Shqipëri, më duhej të hiqja mjekrën, dhe e keni parasysh që menjëherë më pas lëkura nën mjekër, del disi e zbehtë dhe e fryrë. Kur mbërrija në Shqipëri, më thoshin që i ngjaja Enver Hoxhës, ishte kompliment i madh. Në fakt kujtoj njëherë, kur kam qenë në maternitetin e Tiranës, të gjitha doktoreshat m’u afruan e buzagaz më thoshin “Ah! Sa shumë i ngjan Enver Hoxhës”?!
Njëherë edhe e “përdora” ngjashmërinë me Enverin. Na çuan në Elbasan, për të parë Kombinatin Metalurgjik, që ishte krenaria e industrisë shqiptare. Në restorant kërkova të provoja tavën e kosit, e më thanë: “Nuk e parashikon menyja, por po të duash shko në kuzhinë dhe fol me kuzhinierin. Meqë i ngjan Enver Hoxhës, zor se ta prish qejfin”. Shkova në kuzhinë duke qeshur e duke besuar se po talleshin me mua, por kuzhinieri me të më parë mbeti gojëhapur: “Ua! Po ti qenke kopje shoku Enver”?! Kur e pyeta nëse na e përgatiste atë pjatë, ma ktheu: “Natyrisht! Për shokun Enver, tavën me kos e, ç’t’i dojë zemra”! E me këtë dua të them që kulti i Enver Hoxhës, ishte aq i fuqishëm, sa i transmetohet edhe atyre që ngjanin me të.
Si njohës nga afër i diktaturës, a mund të thoni sot se regjimi komunist në Shqipëri, ka qenë një ndër më të egërit e Evropës Lindore?
Këtë nuk e di. Nga ç’kam lexuar edhe në Rumani, Bullgari e në vetë Bashkimin Sovjetik, kanë hequr goxha. Nuk jam në gjendje të bëj një bilanc edhe për faktin që kur diskutohet për vuajtje, është vështirë të matet shkalla e vuajtjes. E në vendet komuniste, ka pasur shumë vuajtje e padrejtësi, që më shkaktojnë dhimbje edhe vetëm t’i mendoj, sepse me vetëdije apo pa vetëdije, kemi përgjegjësi edhe ne, për gjithë këto gjëra të tmerrshme.
Ndoshta po të kishim më pak dëshirë për mbrojtjen e ideve e, më shumë dëshirë shkencore për të kuptuar vërtet realitetin, mund të kishim denoncuar kohë më parë këtë gjë, apo të paktën të mbështesnim veprimtarinë e Partisë Komuniste italiane, që në këtë aspekt ka qenë mjaft e guximshme. Me Berlinguerin, diti të largohet dhe të denoncojë padrejtësitë e shumta.
Of course, I knew Albania closely, but it was not the reality that I loved the most. Like my entire generation, I fell in love with the revolution in Cuba, which was the only revolution we saw firsthand. Of course, it was wild, because of the way opponents were annihilated, how human rights were violated, how every form of dissent was suppressed, how absurd actions were justified, with political motivations. And how can you measure the degree of violence? I find it very difficult.
Mr. Staino, why did communism fail in all the countries where it tried to be built?
In reality, great injustices based on lies must fall sooner or later, as fascism, Nazism fell. I am more inclined to understand the reasons for fascism and Nazism, because they arise from the evil, cursed will of a small group, to exploit and have privileges from the oppression of the people. This is fascism and Nazism. And in order to do this, they don't hide it, they say it openly: "We are a superior race, we must build a superior world, and for this we need to use and eliminate all those who hinder us, in the realization of this ideas". It is open savagery.
In socialism it is not like that, the same ferocity and the same objectives of interests of a group are hidden behind slogans of solidarity. I consider it a great fate, the fall of the communist systems, but I think that the damages caused have not yet ended, on the contrary, the damages of communism will condition the development of society around the world for a long time. I say this considering China, the Soviet Union, all those political forces in today's Europe, who still believe in communism, who keep it as a characteristic element of their ideas. I think we have to deeply re-think everything, precisely in the name of those values that, through communism, we wanted to bring to life.
Staino, more than a designer…?!
Sergio Staino, is much more than a simple vignette artist. Graduated in architecture, Staino has collaborated with the most important Italian newspapers, and is the founder of the satirical newspaper "Tango". In the 80s, he collaborated with television with the famous Drive In shows, while in 1993 RAI directed "Cielito Lindo", preceding what would become Zelig. He cooperates with various theaters, for a long time he was the artistic director of the "Puccini" Theater in Florence and of the great activity; Estate Fiorentina. He is simultaneously the director of two feature films; "Cavalli si nasce" and "Non chiaarmi Omar"./Memorie.al
Lini një Përgjigje