FLASH
Shkruar nga Prof.dr. Skënder Asani
The new phase of geopolitical reformation in the Western Balkans coincides with a critical moment that requires from the Albanian factor a more articulated strategic repositioning, based on clarity of vision, institutional coordination and a common political approach throughout the Albanian space of the region. If the processes of stabilization of the region are entering their final phase, then the Albanian factor must also enter this phase with a harmonized action, where the role of Albania becomes a diplomatic and institutional catalyst for the coordination of Albanian policy in the region.
The Western Balkans, more than three decades after the dissolution of the Socialist Federal Republic of Yugoslavia, continues to remain a geopolitical space characterized by the complex interweaving of history, strategic interests, and projections of regional and international powers. The processes of state formation, institutional consolidation, and integration into Euro-Atlantic structures cannot be understood without analyzing the architecture of international agreements that ended the bloody conflicts of the 1990s and that at the same time projected a new political order in the region.
In this context, three agreements constitute the fundamental pillars of the post-war architecture in the Western Balkans: the Dayton Agreement, the Kumanovo Agreement and the Ohrid Framework Agreement. These documents do not represent only instruments for the cessation of armed conflicts, but mechanisms of a profound constitutional and institutional engineering through which the international community aimed to build a new architecture of stability and political coexistence in the region.
In essence, these agreements articulated a new paradigm of international intervention in regional conflicts: peace was not conceived simply as an cessation of violence, but as a long-term process of institutional and cultural transformation. Through the Dayton Agreement, a complex model of state organization was institutionalized in Bosnia and Herzegovina, creating a federal architecture balanced on ethnic and territorial grounds. Meanwhile, the Kumanovo Agreement, reached after NATO’s intervention against the regime of the Federal Republic of Yugoslavia, paved the way for the international administration of Kosovo and the creation of a new political reality in this space. Along the same lines, the 2001 Ohrid Framework Agreement represented a specific model of resolving the internal conflict in North Macedonia through constitutional reforms and the institutionalization of interethnic equality.
Paralelisht me këtë proces institucional të stabilizimit rajonal, në hapësirën politike të Serbisë po artikulohet gjithnjë e më qartë një koncept gjeopolitik me implikime të gjera rajonale, i njohur në diskursin publik si “Bota Serbe”. Ky koncept synon konsolidimin e një hapësire të përbashkët politike, kulturore dhe identitare për komunitetet serbe në rajon dhe krijimin e një rrjeti ndikimi që mund të aktivizohet në momentet kyçe të rikonfigurimit gjeopolitik të Ballkanit Perëndimor.
Manifestimet e këtij projekti janë tashmë të dukshme në disa zhvillime politike dhe institucionale në rajon. Në Bosnje dhe Hercegovinë, diskursi për autonomi të zgjeruar apo edhe për shkëputje nga struktura shtetërore artikulohet vazhdimisht nga lidershipi politik i entitetit të njohur si Republika Srpska. Në Mali i Zi ndikimi i këtij projekti reflektohet përmes rolit të strukturave kishtare dhe përmes polarizimit të thellë politik rreth çështjeve të identitetit kombëtar dhe orientimit gjeopolitik të shtetit.
Në vitet e fundit, sinjale të depërtimit të këtij diskursi janë vërejtur edhe në hapësirën politike dhe shoqërore të Maqedonisë së Veriut. Veçanërisht pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2024, në diskursin analitik është vërejtur një intensifikim i ndikimit të kësaj narrative në orientimin politik të qeverisë, e cila në disa raste perceptohet se po vepron si një paravan politik për interesat strategjike të Serbisë në raport me proceset rajonale dhe me ritmin e integrimit evropian të shtetit.
Ky ndikim nuk kufizohet vetëm në sferën politike. Ai shtrihet edhe në dimensione të tjera strukturore, si depërtimi i kapitalit financiar dhe investimeve bankare të lidhura me qarqe ekonomike serbe, fuqizimi gradual i oligarkive me lidhje rajonale në sektorë strategjikë ekonomikë dhe një prani në rritje në hapësirën kulturore dhe mediatike. Paralelisht, raportime të ndryshme ndërkombëtare kanë ngritur shqetësime lidhur me rrjetet e krimit të organizuar ndërkufitar që operojnë në korridoret që lidhin Serbinë me Maqedoninë e Veriut.
Në këtë kontekst më të gjerë politik, një element që ka ngritur debate të forta në hapësirën publike dhe akademike lidhet me qasjen e qeverisë ndaj Marrëveshjes së Ohrit. Tendencat për relativizimin, suprimimin gradual ose reinterpretimin e disa prej parimeve të saj themelore perceptohen nga shumë analistë si procese që mund të çojnë drejt degradimit të pozitës politike dhe institucionale të shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut dhe dobësimit të arkitekturës së bashkëjetesës ndëretnike të ndërtuar pas vitit 2001.
Në kontrast me këtë dinamizëm strategjik të projektit serb, faktori shqiptar në rajon duket se po hyn në një fazë historike vendimtare pa një platformë të konsoliduar strategjike dhe pa një mekanizëm efektiv koordinimi politik. Shqiptarët, megjithëse përbëjnë një nga komunitetet më të mëdha etnike në Ballkanin Perëndimor dhe janë të shpërndarë në disa shtete të rajonit, vazhdojnë të përballen me një fragmentim të theksuar politik dhe institucional që dobëson kapacitetin e tyre për të vepruar si faktor stabiliteti dhe balancimi në arkitekturën e re rajonale.
Në optikën e analizës strategjike bashkëkohore, fragmentarizimi i elitave politike shqiptare në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Luginën e Preshevës dhe në Malin e Zi po interpretohet gjithnjë e më shumë nga qendrat perëndimore të vendimmarrjes si një dobësi strukturore që mund të shfrytëzohet nga agjenda të kundërta me orientimin euro-atlantik të rajonit.
Në diskursin analitik të institucioneve në Bashkimi Evropian dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ky fragmentim politik shihet jo vetëm si mungesë e një artikulimi të unifikuar strategjik të faktorit shqiptar, por edhe si një hapësirë potenciale ku mund të investojnë qarqe me prirje antiperëndimore për të prodhuar tensione dhe për të relativizuar orientimin euro-atlantik të rajonit.
Në këtë sfond kompleks, faktori ndërkombëtar e sheh rolin e Shqipëria si një element stabilizues dhe koheziv. Pozicioni i saj si anëtare e NATO-s dhe avancimi i saj në procesin integrues drejt Bashkimit Evropian i japin asaj legjitimitet diplomatik për të nxitur një koordinim më të qëndrueshëm të politikës shqiptare në rajon.
Në këtë kontekst, angazhimi i Tiranës në këto momente historike duhet të artikulohet më qartë dhe të orientohet drejt disa prioriteteve strategjike: konsolidimit të shtetësisë së Kosovës në arenën ndërkombëtare, informimit sistematik të institucioneve ndërkombëtare mbi tendencat për dobësimin e Marrëveshjes së Ohrit në Maqedoninë e Veriut dhe ekspozimit të depërtimit të projektit ideologjik të “Botës Serbe” në hapësirën institucionale dhe diskursive të rajonit.
Në Kosovë, tensionet politike dhe ndasitë institucionale shpesh prodhojnë një atmosferë polarizimi që ndikon drejtpërdrejt në procesin e konsolidimit të shtetësisë dhe subjektivitetit ndërkombëtar të vendit. Në Maqedoninë e Veriut, ndërkaq, vërehet një proces gradual i relativizimit të pozitës kushtetuese të shqiptarëve si faktor shtetformues, i shoqëruar me fragmentimin e spektrit politik shqiptar dhe dobësimin e ndikimit të tij në vendimmarrjen strategjike të shtetit.
Në të njëjtën kohë, shqiptarët e Lugina e Preshevës vazhdojnë të përballen me kufizime serioze në fushën e të drejtave politike, arsimore dhe kulturore, ndërsa shpesh janë subjekt i politikave administrative që perceptohen si forma të heshtura të presionit institucional dhe demografik. Edhe në Malin e Zi komuniteti shqiptar përballet me sfida që lidhen me përfaqësimin politik, zhvillimin ekonomik dhe ruajtjen e identitetit kulturor në një kontekst gjithnjë e më të polarizuar.
Kjo panoramë e ndërlikuar sugjeron se dekada që po hapet për Ballkanin Perëndimor mund të jetë vendimtare për përmbylljen e proceseve historike të nisura pas viteve ’90. Në këtë kontekst, roli i Tiranës merr një rëndësi të veçantë strategjike. Si kryeqendra politike e shtetit shqiptar dhe si anëtare e NATO-s, Shqipëria zotëron potencialin diplomatik, institucional dhe akademik për të shndërruar koordinimin e faktorëve shqiptarë në një platformë të qëndrueshme strategjike.
Ky rol nuk duhet të interpretohet si një projekt ndërhyrës në punët e brendshme të shteteve të rajonit, por si një mekanizëm legjitim koordinimi dhe harmonizimi të interesave të komuniteteve shqiptare në përputhje me parimet e stabilitetit rajonal dhe integrimit evropian. Në këtë kuadër, edhe Republika e Shqipërisë, në përputhje me frymën dhe dispozitat e Kushtetutës së saj që parashikojnë përkujdesjen institucionale për shqiptarët jashtë kufijve shtetërorë, ka një rol të ligjshëm në mbështetjen dhe promovimin e të drejtave të tyre politike, kulturore dhe kombëtare në rajon dhe në botë.
Nëse proceset e stabilizimit të Ballkanit Perëndimor po hyjnë në fazën e tyre përfundimtare, atëherë edhe faktori shqiptar duhet të hyjë në këtë fazë me qartësi strategjike, koordinim institucional dhe një vizion të përbashkët politik.
Në përmbyllje të kësaj analize, bëhet e qartë se faza e re e riformatimit gjeopolitik në Ballkanin Perëndimor përkon me një moment kritik që kërkon nga faktori shqiptar një ripozicionim më të artikuluar strategjik, të mbështetur mbi qartësi vizioni, koordinim institucional dhe një qasje të përbashkët politike në të gjithë hapësirën shqiptare të rajonit. Nëse proceset e stabilizimit të rajonit po hyjnë në fazën e tyre përfundimtare, atëherë edhe faktori shqiptar duhet të hyjë në këtë fazë me një veprim të harmonizuar, ku roli i Shqipërisë të shndërrohet në një katalizator diplomatik dhe institucional për koordinimin e politikës shqiptare në rajon.
In this context, it becomes necessary to intensify efforts for the international consolidation of Kosovo, to articulate in Euro-Atlantic forums concerns related to the tendencies for relativization of the principles of the Ohrid Framework Agreement in North Macedonia, as well as to diplomatically address the regional projections of the so-called concept of the “Serbian world”. In parallel, there is a need to build a sustainable strategic coordination mechanism between Tirana, Pristina and the political representatives of Albanians in the region in North Macedonia, Montenegro and the Albanian areas of the Presevo Valley in order to articulate a harmonized political, diplomatic and academic approach in the face of new geopolitical transformations. Only through such strategic coordination and joint institutional action can the Albanian factor transform the current fragmentation into political and diplomatic capital, affirming its role as a factor of stability in the region and ensuring that the historical and political presence of Albanians is not marginalized in the new geopolitical configuration of the Western Balkans, but is consolidated as an important component of the new security architecture and Euro-Atlantic integration.
Lini një Përgjigje