FLASH
Shkruar nga Pamfleti
La storia sconosciuta del più stretto collaboratore di Enver Hoxha, Nesti Kerenxhi, noto come uno dei principali ex dirigenti della LANÇ a Korça e, in seguito, come ex membro dell'Ufficio Politico del Comitato Centrale del Partito Comunista Albanese e Ministro degli Interni, dopo l'arresto di Koçi Xoxe nel novembre 1948. Questa intervista è stata realizzata nel 2003, poche settimane prima della sua morte, e oggi viene presentata al lettore per la prima volta in esclusiva. Nesti Kerenxhi è stato una delle personalità della vita politica albanese che ha influenzato significativamente l'organizzazione della guerra e la vittoria finale e, dopo il 1944, è stato dichiarato membro dell'Ufficio Politico a maggioranza. Nel frattempo, dopo la liberazione, ha anche ricoperto la carica di capo della Sicurezza dello Stato albanese, diventando così il secondo uomo al Ministero degli Interni, dopo Koçi Xoxe.
Ma, come è accaduto a molte personalità albanesi, in termini di delusioni, la stessa cosa è accaduta a Nesti Kerenxhi. Dopo l'uccisione di Koçi Xoxe, Nesti fu inizialmente condannato al licenziamento dal lavoro, all'internamento a Selenica e poi alla reclusione nelle prigioni politiche. Tutta questa ondata di terrore iniziò dopo il Primo Congresso del PCA, dove iniziò anche la tempesta di eliminazioni, arresti, incarcerazioni e fucilazioni. Ma, durante questo Congresso, Nesti Kerenxhi fu condannato insieme alla moglie, Naxhije Dumen, che all'epoca era l'unica donna membro del governo guidato dal Generale Colonnello Enver Hoxha, che ricopriva la carica di Ministro della Cultura.
Ciò era dovuto alla cultura e all'istruzione che irradiava, ma anche al fatto che fino ad allora Enver Hoxha aveva avuto entrambi (Nesti e Naxhije) in buona fede. In seguito, la condanna arrivò in seguito a un'accusa, quella di "sostenitore di Koçi Xoxe", mai provata. Tuttavia, la vita di Nesti Kerenxhi attraversò molte difficoltà, finché nel 2003 chiuse gli occhi per sempre. E, pochi giorni prima della sua morte, sono riuscito a ottenere questa intervista, che ho deciso di pubblicare ora.
Signor Kerenxhi, durante la guerra, rappresentante dell'Armata Rossa, che era lì per portare avanti la missione in Jugoslavia in quei tempi così difficili, e quali erano i suoi compiti? Lei e Alqi Kondi eravate gli unici quadri militari albanesi di alto rango, inviati nel febbraio-marzo 1944 dal Maresciallo Tito e dal suo Stato Maggiore per presentare la richiesta militare sovietica in Albania. In quell'occasione, incontrò anche il Maresciallo JBTito. Può raccontarci come riuscì ad andare lì?
Ha ragione a porsi questa domanda, perché in effetti, se all'epoca si parlava di qualcosa di molto positivo, anni dopo non solo venne dimenticato, ma si fece anche molto parlare di questo atto lungimirante della leadership albanese del LANÇ, in nome delle politiche malvagie dell'epoca. Il legame del LANÇ con l'ala dei grandi alleati anti-hitleriani dimostrò fin dall'inizio la maturità politica e il vero patriottismo dei combattenti per la libertà. Questo non fu fatto fino alla fine, né dal "Fronte Nazionale" né da Legalità.
I tempi in cui partimmo per la Jugoslavia erano davvero molto difficili. Ecco la verità di questa importantissima missione: il Quartier Generale dell'Esercito di Liberazione Nazionale era emerso dalle sue peregrinazioni nelle foreste di Martanesh e Çermenika e si trovava nel villaggio di Panarit, sugli altopiani occidentali di Korça. La strada dalla lontana Panarit a Peza e da qui a Tirana, Scutari e Montenegro, e poi da Bari in Italia fino all'isola più grande della costa adriatica, nella Dalmazia settentrionale, chiamata Vis, era molto lunga e molto pericolosa.
Quando e come hai lasciato Panarit per la Jugoslavia?
Inizialmente, dopo l'insediamento a Panarit, stilammo il piano di viaggio, i luoghi di sosta, mantenendo la segretezza della missione e altri dettagli. Mi consultai con i principali responsabili del LANÇ: Enver, Koçi, Spiro Moisiu, Miladin e Dushan. Dopo aver ricevuto tutti i documenti e le lettere ufficiali e riservate pertinenti, che nel linguaggio diplomatico vengono chiamate lettere credenziali, e dopo un'ultima approfondita consultazione con Mustafa Gjinishi, che era un vero maestro e conosceva benissimo il percorso che avrei seguito e le persone che avrei incontrato in questo viaggio di grande responsabilità e pericolo, partii a piedi da Panarit, dove all'epoca si trovava il quartier generale dello Stato Maggiore del LANÇ.
Dopo aver percorso la lunga strada attraverso zone pericolose da Panarit all'Albania centrale, precisamente nel villaggio di Rasë, ai piedi del fiume Shkumbin, da qualche parte vicino a Cerrik, secondo le precise raccomandazioni di Mustafa Gjinishi, attraversai il fiume Shkumbin senza problemi su una zattera, guidata da uno dei nostri uomini di guerra, ma allo stesso tempo altrettanto ben sorvegliata dai missili balistici tedeschi, dall'altra parte. A Garunjë e Vogël trovai un'altra persona di fiducia, sempre di Mustafa Gjinishi, che li accompagnò a Peza. Da lì, accompagnato da un altro corriere, partii di notte per Tirana. Dovevo raggiungere la base sicura di LANÇ, che era la casa del nostro fedele compagno Zeqi Agolli, una base di guerra molto importante.
Në shtëpinë e Zeqi Agollit, më priste prej ditësh Alqi Kondi. Ai ishte caktuar të vinte me mua, si anëtar i delegacionit për në Jugosllavi. Mësova se ato ditë Alqi, ishte caktuar me detyrën e përgjegjësit të rinisë në Brigadën e Dytë Sulmuese, e cila komandohej nga Beqir Balluku dhe komisari Vasil Konomi, dy shokë drejtues me shumë përvojë. Pasi u shplodha mirë, se isha dërmuar nga rruga e gjatë dhe, pasi biseduam kokë më kokë me Alqin, për detyrën e vështirë që na kishin ngarkuar, ishim gati për një rrugë edhe më të gjatë, krejtësisht të panjohur e të rrezikshme. Udhëzimi nga shokët kryesorë të udhëheqjes ishte, ruajtja absolute e fshehtësisë së misionit.
Kështu, me një autoambulancë të xhandarmërisë të Tiranës, që na kishte përgatitur Xhaferr Spahiu, të cilën e drejtonte një nënoficer, shoferi i komandantit të Xhandarmërisë së Tiranës, u nisëm të dy me Alqin, pa hasur rrugës asnjë problem dhe mbërritëm në Shkodër. Prej andej shkuam në Reç, ku na priste miku ynë i shkëlqyer Çun Jonuzi, një shok i ngushtë i Vasil Shantos, Tuk Jakovës, Sadik Bekteshit dhe Zija Dibrës. Çun Jonuzi na shoqëroi drejt buzës së liqenit të Shkodrës, në një vend të përgatitur e të maskuar mirë, ku bëheshin shpesh kalimet klandestine të shokëve tanë të LANÇ-it, për në atë anë të kufirit, pra për në Jugosllavi. Aty hipëm në një varkë druri tip “gjemi” dhe pas një kujdesi të madh, kaluam në Mal të Zi.
Përtej kufirit shqiptar, kur shkuat në Malin e Zi me kë u takuat?
Duhet thënë që në fillim se ky mision kaq i rëndësishëm, ishte organizuar në mënyrë të përsosur. Andej kufirit na prisnin korrierët, që do të na shoqëronin për në vendin e caktuar. Prej andej, korrierët malazez na shoqëruan për në manastirin e njohur të Moraçës, që ishte baza më e rëndësishme e Luftës Antifashiste në atë rajon, ku u takuam me komandantin e Brigadës 9-të Sulmuese partizane të Malit të Zi, me komandant Vojo Todoroviçin, të cilin e njihja qysh në Konferencën e Parë të Vendit të Partisë Komuniste Shqiptare, në Labinot. Këtu, në këtë manastir, ishte dhe qendra e Shtabit të Korparmatës së Dytë partizane jugosllave, me komandant gjeneralin trim e me përvojë, Peko Dapçeviç, i cili ishte një luftëtar i shkëlqyer internacionalist i Luftës së Spanjës dhe mik i ngushtë i Arso Jovanoviçit, i cili më pas pati një fund tragjik dhe me mjaft pasoja për të gjithë bashkëluftëtarët e tij.
Në Shtabin e Korparmatës së Dytë, midis të tjerëve, takova edhe Bllazho Jovanoviçin, të cilin gjithashtu e njihja qysh nga Konferenca e Parë e Vendit të PKSh-së, në marsin e vitit 1943, në Labinot të Elbasanit. Atij personalisht, sipas udhëzimit që kisha marrë nga Udhëheqja e LANÇ-it të Shqipërisë, i dorëzova letrat në gjuhën serbo-kroate, që më kishte dhënë Miladin Popoviçi për Titon. Pra, dua të theksoj: a e shikoni se me sa kujdes ishte përgatitur ky mision kaq i rëndësishëm? Pikërisht këtu, në shtabin e kësaj Korparmate Jugosllave, unë dhe Alqi, dy kuadro të rinj shqiptarë, takuam për herë të parë edhe një major sovjetik, që më duket se e quanin Nikollajev, i cili përfaqësonte grupin e gjeneral-majorit sovjetik, Nikollaj Vasiljeviç Kornjejev, që ishte i dërguari i Krye-komandës Supreme Sovjetike, pranë Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Jugosllave.
Majori Nikollajev, që takuam në manastirin e Moraçës, ishte i dërguari i gjeneralit N.V. Kornjejev dhe i Ushtrisë së Kuqe në Malin e Zi. Ai e njoftoi menjëherë shefin e tij epror, gjeneralin Kornjejev, i cili ndodhej aktualisht pranë Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Jugosllave të Titos, i cili ishte instaluar pak kohë më parë në ishull, pikërisht më 3-4 qershor 1944, pas largimit të suksesshëm me një aeroplan sovjetik për në Bari të Italisë, mandej me anije të aleatëve, u transportua në ishullin Vis. Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Jugosllave, pas thyerjes me sukses së një aksioni shumë të rrezikshëm të desantëve parashutistë gjermanë, të cilët për pak sa nuk e kishin zënë rob Titon, me gjithë Kryesinë e Luftës.
Gjeneral majori sovjetik Kornjejev, lajmëroi menjëherë Krye-komandën Supreme të Ushtrisë së Kuqe në Moskës. Pra, majorit Nikollajev, të parin oficer sovjetik që takuam, i thashë pse kishim ardhur nga Shqipëria dhe i paraqita kërkesën zyrtare të Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Partizane Shqiptare, për të dërguar sa më parë në Shqipëri një mision ushtarak sovjetik. Kërkesën tonë për misionin ushtarak, kishim vendosur që t’ja bëja të njohur të parit ushtarak madhor sovjetik që do të takoja, sepse gjithsesi ishte kohë lufte dhe gjithçka mund të ndodhte me jetën tonë. Majori Nikollajev, një burrë me përvojë profesionale e luftarake, me korrektesë absolute, më siguroi se do ta lajmëronte shefin e tij sa më parë që të ishte e mundur, për kërkesën që i kisha parashtruar. “Sepse, një kërkesë e tillë, më tha majori Nikollajev, me sa di unë, është parashtruar nga ana e Komandës suaj për herë të parë dhe kjo ka rëndësi të veçantë”.
Dua të theksoj, se edhe misioni ushtarak sovjetik me në krye gjeneral majorin Nikollaj Vasilijeviç Kornjejev dhe një grup i madh kolonelësh, kishte mbërritur pranë Titos, më 23 shkurt të vitit 1944, domethënë në ditën e festës së Ushtrisë së Kuqe, pikërisht në atë kohë, kur unë dhe Alqi Kondi, u nisëm për në Jugosllavi. Mos ishte vallë ky mision një kombinim i Shtabeve Madhore ndërluftuese? Zor ta thuash, po zor edhe ta kundërshtosh. Pikërisht në Malin e Zi, përfundoi dhe faza e parë e detyrës sonë luftarake, por gjithsesi jo i gjithë misioni.
Më tej si u zhvilluan ngjarjet. Mareshallin Josif Broz Tito, a e takuat në selinë e Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Jugosllave, që ndodhej në ishullin Vis?
Pas kësaj, me një avion ushtarak transporti, që e drejtonte një ekuipazh sovjetik, shkuam të shoqëruar nga autoritetet jugosllave në Bari të Italisë, i cili ato ditë ishte çliruar nga forcat e armatosura aleate anglo-amerikane. Pasi qëndruam në Bari pak kohë, u nisëm me vapor për në ishullin Vis. Përshkuam gjithë detin Adriatik, nga jugu në veri dhe mbërritëm në ishullin Vis, ku ndodhej rezidenca e Kuartierit të Përgjithshëm Ushtarak të Titos. J.B.Titos, jo shumë kohë më parë, i ishte akorduar grada e lartë ushtarake “Mareshall” nga Kryesia ushtarako-politike e Luftës Antifashiste Çlirimtare të Jugosllavisë. Nga sa ishim të informuar më parë, kryesia e LAÇ-it të Jugosllavisë, përbëhej nga: J.B. Tito, Eduard Kardeli, Aleksandër Rankoviçi, Vladimir Bakariçi, Ivan Milutinoviçi, Svetozar Vukmanoviç Tempo dhe Milovan Gjilasi.
Në kohën që vajtëm ne me Alqin, kjo kryesi ndodhej e gjitha në ishullin Vis dhe drejtonte luftën çlirimtare të popujve të Jugosllavisë. Dua të theksoj se S.V. Tempon, unë e kisha takuar në Kucakë e Vithkuq, kur ai erdhi në Shqipëri me detyra të posaçme e për bisedime me PKSh-së e për të cilin jam shprehur më lart. Selia e Shtabit të Përgjithshëm jugosllav, ishte vendosur enkas në disa guva shkëmbore malore, tip tunel, në shpatin e një mali graniti, por J.B. Tito punonte në ambiente sipërfaqësore. Në ishull ishte vendosur edhe misioni ushtarak sovjetik, me në krye gjeneral-majorin N.V. Kornjejev, si dhe përfaqësuesit e forcave të armatosura angleze dhe përfaqësues të vendeve të tjera si Greqia, Çekosllovakia, fronti antifashist bullgar, etj. Në këtë ishull të madh, ishin dislokuar njësi të konsiderueshme të Flotës Luftarake Detare dhe Aviacioni Jugosllav dhe ai anglez, si dhe një Divizion i Ushtrisë Jugosllave, i 26-i, më duket, dhe një brigadë tankiste.
Pikërisht këtu, në Shtabin Madhor të J.B. Titos, unë dhe Alqi Kondi ishim të parët partizanë shqiptarë, kuadro të larta të luftës, që kemi takuar zyrtarisht Mareshallin Tito dhe gjeneral majorin sovjetik Kornjejev, i cili çalonte pak, sepse kishte humbur shputën e njërës këmbë, në luftimet e Betejës së Stalingradit. Pas pak kohe, ne zhvilluam bisedime zyrtare të rregullta me ta. Bisedimet u zhvilluan shumë konstruktive dhe të qeta në gjuhën frënge. Mbaj mend, përkthyesja, një grua bionde shumë serioze e fliste këtë gjuhë shumë bukur dhe me elegancë të përsosur. Edhe me gjeneral-majorin Nikollaj Vasiljeviç Kornjejev po ajo grua na përktheu. Pas bisedimeve me delegacionin tonë, të cilat u zhvilluan në një frymë shumë të ngrohtë dhe vëllazërore, pavarësisht nga diferenca e moshës, Marreshalli Tito shtroi për nderin tonë një drekë të këndshme, ku ne me Alqin, që ishim më të rinj se djali i madh i Titos, vumë re se ai ishte shumë i sjellshëm në bisedë dhe kishte një humor të këndshëm. Buzagazi i tij e sidomos e qeshura e tij e natyrshme, ishin shumë përshtypjelënëse.
Cilat ishin impresionet tuaja të para për këtë takim të veçantë historik me Mareshallin J.B. Tito?
Pas një udhëtimi të gjatë vertikal, nga Panariti në Malin e Zi dhe nga Bari në jug të detit Adriatik, drejt veriut të tij, mbërritëm në ishullin Vis. Ishulli ndodhet përballë brigjeve Sllovene të detit Adriatik, thuajse fare afër me qytetin e Triestes. Në këtë ishull, tashmë ndodhej Shtabi i Përgjithshëm Jugosllav i Luftës, pas gjithë atyre peripecive që kishte kaluar nga sulmi diversionist i parashutistëve gjermanëve të specializuar enkas për operacione të tilla. Aty kishte një port të madh detar, ku ishte vendosur edhe një njësi e Flotës Luftarake Jugosllave dhe njësi detare të Forcave Aleate. Aerodromi i ishullit ziente nga fluturimet e Aviacionit Luftarak dhe atij të transportit. Shtabi Jugosllav ishte vendosur këtu i sigurt, pasi i shpëtoi për mrekulli atij operacioni gjerman të desantit diversionist ajror, që kishte si qëllim asgjësimin e tij ose kapjen rob të Marreshallit Tito.
Ky operacion ishte koduar me emër të çuditshëm “Kërcimi i Kalit” dhe ishte përgatitur me shumë kujdes, por gjithsesi, për fat të mirë, dështoi. Pjesëtarë të këtij operacioni special, na shpjegoi Mareshalli Tito në takimin tonë, ishin oficerë të shkarkuar nga detyrat e tyre për arsye penale nga më të ndryshmet dhe, në rast suksesi, iu ishte premtuar kthimi i gradave. Takimi me J.B. Titon ishte jashtëzakonisht mbresëlënës. Tito ishte atëherë rreth 52-53 vjeç, kurse unë vetëm 23 vjeç, ndërsa Alqi akoma edhe më i ri, vetëm 19 vjeç. Titon e takuam në Kuartierin e tij. Atje strehohej edhe Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Jugosllave. Me rastin e mbërritjes sonë, mbaj mend që Mareshalli na informoi me imtësi se në atë periudhë të vitit 1944, ushtria jugosllave, numëronte 11 Korpuse me 37 Divizione, 28 Brigada autonome proletare dhe 86 aradha (çeta apo reparte partizane).
Dopo questa dettagliata presentazione, direi che il Maresciallo, come ho detto sopra, ci ha preparato un piacevole pranzo e sembrava chiaro che fosse molto contento anche perché suo figlio maggiore era arrivato sull'isola di Vis in quei giorni. Tito era un uomo serio, ma con cui era piacevole parlare. Ci raccontò con umorismo e gentilezza che lui, Eduard Kardeli, Ivan Milotinović, Can Babović, Moša Pijade e altri membri dello Stato Maggiore Generale erano miracolosamente scampati all'attacco a sorpresa delle truppe aviotrasportate tedesche, appositamente specializzate per tali azioni diversive. "Nessuno dei miei compagni ha sofferto nulla, sebbene molti partigiani abbiano perso la vita. Solo io sono stato ferito alla mano dal nostro Stato Maggiore", ci raccontò Tito./Memorie.al
Lini një Përgjigje