FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Washington ha più richieste e Teheran ha più influenza...
Da quando gli Stati Uniti, insieme a Israele, sono entrati in guerra con l'Iran alla fine di febbraio, il presidente americano Donald Trump ha faticato a definire gli obiettivi del conflitto. La sua attenzione si è spostata dalle richieste di cambio di regime all'indebolimento dell'esercito iraniano e alla garanzia di un passaggio sicuro attraverso lo Stretto di Hormuz. Più spesso, sembra aver sottolineato la necessità di smantellare il programma nucleare di Teheran. È un modo strano di interpretare una guerra che ha a malapena intaccato le capacità nucleari dell'Iran, ma è anche coerente con un leader che si è ritirato dall'accordo sul nucleare iraniano del 2015 stipulato dal presidente Barack Obama, il Piano d'azione congiunto globale (JCPOA), nel 2018, e che un anno prima aveva affermato di aver "distrutto" il programma iraniano. "L'accordo che stiamo stipulando con l'Iran sarà molto migliore del JCPOA", ha scritto Trump su Truth Social alla fine di aprile.
Raggiungere un simile accordo sarà però più difficile di quanto il presidente sembri rendersi conto, soprattutto perché le capacità nucleari dell'Iran sono progredite da quando Trump ha ritirato gli Stati Uniti dall'accordo del 2015 durante il suo primo mandato. Secondo quanto riportato dai media, i negoziati in corso tra Stati Uniti e Iran sul programma nucleare di Teheran si concentrano su due elementi: la durata della moratoria sulle attività di arricchimento dell'uranio e il destino delle scorte di uranio altamente arricchito. Entrambi sono componenti necessarie per il successo di un futuro accordo sul nucleare, ma non sono sufficienti.
Negli ultimi sette anni, l'Iran ha migliorato significativamente la sua capacità di produrre e installare centrifughe di arricchimento più potenti, riducendo i tempi necessari per produrre il materiale per un'arma nucleare. Inoltre, ora vi sono maggiori lacune nelle conoscenze degli ispettori internazionali circa l'entità del programma.
Per ragioni di prestigio, Trump non ha bisogno solo di un accordo diverso dal JCPOA; ha bisogno di un accordo radicalmente diverso. Un accordo per il 2026 deve andare ben oltre la questione dell'arricchimento e degli arsenali nucleari; deve anche stabilire nuove procedure dettagliate che consentano agli ispettori di comprendere le attuali capacità dell'Iran e impedire al Paese di compiere progressi occulti verso la produzione di armi nucleari. Senza affrontare queste problematiche, non importerà quanto Washington bombarderà l'Iran, quanto durerà la moratoria sull'arricchimento o cosa accadrà al suo uranio altamente arricchito. Teheran potrebbe uscire dalla guerra più vicina a possedere un'arma nucleare di quanto non lo fosse prima.
Imparare a correre
Qershorin e kaluar, programi iranian i pasurimit u dëmtua rëndë nga sulmet amerikane dhe izraelite në atë që tani njihet si lufta 12-ditore. Shkencëtarë bërthamorë u vranë dhe kapaciteti i pasurimit në objektet nëntokësore të Fordow dhe Natanz u dëmtua rëndë ose u shkatërrua. Megjithatë, programi bërthamor iranian paraqet ende një sfidë më të madhe tani sesa në vitin 2015, kur u finalizua marrëveshja e fundit bërthamore. Marrëveshja kufizonte jo vetëm numrin e centrifugave që Irani mund të përdorte, por edhe, më e rëndësishmja, llojet e centrifugave që mund të përdorte ose prodhonte. Ajo gjithashtu e ndalonte Iranin të kryente kërkime të caktuara që do të avanconin programin e centrifugave. Pasi SHBA-ja u tërhoq nga marrëveshja, këto dispozita nuk u zbatuan më.
Në vitet që pasuan, Irani fitoi njohuri teknike në prodhimin dhe funksionimin e centrifugave që nuk mund të shkatërrohen me bombardime. Deri në qershor 2025, centrifugat më të avancuara të tij ishin afërsisht gjashtë herë më efikase sesa ato që ekzistonin në vitin 2015. Irani përmirësoi gjithashtu shpejtësinë e instalimit: ritmi me të cilin një vend mund të prodhojë material për armë bërthamore varet jo vetëm nga numri dhe lloji i centrifugave që ka, por edhe nga sa shpejt mund të instalojë centrifuga shtesë në “kaskada”, ose rrjete pajisjesh të lidhura që përshpejtojnë procesin e përqendrimit. Në vitin 2015, Irani mund të instalonte afërsisht dy kaskada në muaj, secila me rreth 170 centrifuga të ndërlidhura. Në vitin 2025, vendi demonstroi aftësinë për të instaluar kaskada pothuajse tre herë më shpejt.
Së bashku, këto përparime teknologjike e shkurtojnë ndjeshëm kohën që i nevojitet Teheranit për të prodhuar material për një armë bërthamore, edhe nëse duhet të rindërtojë infrastrukturën bërthamore nga e para. Konsiderojeni aftësinë e Iranit për të prodhuar material për një armë bërthamore si një garë në pistë ku ritmi përcaktohet nga aftësia teknologjike e vendit dhe pika e nisjes nga ashpërsia e kufizimeve. Nga pika e nisjes e imponuar nga JCPOA, Irani mund ta përshkonte distancën për rreth një vit, duke ecur me ritëm mesatar. Mbështetësit e marrëveshjes argumentonin se kjo vonesë do t’u jepte vendeve të tjera kohë të mjaftueshme për të zbuluar një përpjekje për “breakout” bërthamor dhe për t’u përgjigjur diplomatikisht ose ushtarakisht para se Irani të arrinte vijën e finishit. Por mes viteve 2018 dhe 2025, Irani mësoi të sprintojë. Si rezultat, edhe nëse Irani do të pranonte kërkesat e Trump për pasurim zero dhe do të hiqte dorë nga i gjithë uraniumi i pasuruar në nivele të larta, kufizime më të ashpra sesa ato të marrëveshjes së vitit 2015, ai sërish mund të arrinte finishin në më pak kohë.
Madje, edhe nëse Irani do të bënte këto lëshime dhe lufta 12-ditore e vitit të kaluar do të kishte shkatërruar plotësisht të gjitha centrifugat në Natanz dhe Fordow, ne vlerësojmë se Teheranit do t’i duheshin më afër gjashtë muaj sesa një vit për të instaluar me shpejtësi centrifuga më të avancuara diku tjetër dhe për të prodhuar material të mjaftueshëm të pasuruar për një armë bërthamore. Afati kohor bëhet edhe më i shkurtër nëse Irani mban një pjesë të mijëra kilogramëve të uraniumit me pasurim më të ulët që dihet se zotëron.
Boshllëqe në njohuri
Objektet e njohura bërthamore të Iranit janë nën rrënoja. Por ende ekziston pasiguri e madhe nëse vendi mund të ketë objekte të tjera të lidhura me pasurimin. Irani ka një histori të gjatë të ndjekjes së fshehtë të pasurimit; dy objektet e deklaruara të pasurimit në Natanz dhe Fordow u ndërtuan të dyja në fshehtësi në fillim të shekullit XXI, duke shkelur detyrimin ligjor të vendit për të informuar Agjencinë Ndërkombëtare për Energjinë Atomike (IAEA) se po krijonte objekte të tilla.
Në fillim të vitit 2025, Irani njoftoi publikisht një plan për të ndërtuar një objekt të tretë nëntokësor pasurimi në Isfahan, dhe pamjet satelitore të publikuara para luftës 12-ditore në qershor shtuan shqetësimet se një tjetër objekt i rëndësishëm mund të ishte në ndërtim në malin Pickaxe pranë Natanzit. Për shkak se IAEA nuk ka vizituar asnjërin prej këtyre vendeve, statusi operacional i tyre mbetet i panjohur, ashtu si edhe për çdo objekt tjetër të fshehtë.
Gjatë gjithë diplomacisë për të kufizuar ambiciet bërthamore të Iranit, janë bërë përpjekje për të adresuar mundësinë që Irani thjesht të mos deklarojë aktivitete kyçe. Në vitin 2003, pasi një grup opozitar iranian ekspozoi ekzistencën e objektit të Natanzit, Irani pranoi përkohësisht t’u lejonte inspektorëve të IAEA-së të zbatonin Protokollin Shtesë, një instrument ligjor i krijuar posaçërisht për t’i ndihmuar ata të zbulojnë aktivitete bërthamore të fshehta.
Marrëveshja bërthamore e vitit 2015, nga ana e saj, kërkonte në mënyrë specifike që Irani të zbatonte sërish Protokollin Shtesë dhe të lejonte mbikëqyrje shtesë mbi prodhimin iranian të centrifugave. Duke gjurmuar çdo centrifugë që Irani prodhonte, inspektorët mund të konfirmonin se të gjitha ato ishin instaluar në objekte të deklaruara e të monitoruara dhe jo të devijuara drejt destinacioneve të panjohura.
Ky program monitorimi i centrifugave nga IAEA vazhdoi pasi SHBA-ja u tërhoq nga marrëveshja, por u shemb në vitin 2021 kur Irani ndaloi bashkëpunimin në shenjë hakmarrjeje për vrasjen e shkencëtarit bërthamor iranian Mohsen Fakhrizadeh nga operativë izraelitë. Që kur ky program mbikëqyrjeje përfundoi, Irani ka prodhuar dhjetëra mijëra centrifuga. Shumica me siguri janë instaluar në Fordow dhe Natanz, por nëse edhe disa qindra janë devijuar drejt objekteve të tjera të fshehta, ato mund të përdoren shpejt për të prodhuar material të gradës ushtarake nga rezervat me pasurim të ulët.
Marrëveshja e vitit 2015 në fund u fokusua më shumë në kufizimin e aftësisë së Iranit për të pasuruar uranium për një armë bërthamore sesa në kufizimin e aftësisë së tij për të ndërtuar armë reale bërthamore. Kjo ndodhi sepse kufizimi i pasurimit është më i lehtë sesa monitorimi dhe pengimi i të gjitha aktiviteteve që kontribuojnë më pas në ndërtimin e një arme. Pasurimi kërkon objekte industriale të specializuara, ndërsa armatimi përfshin gjëra si modelimi kompjuterik, testimi i eksplozivëve konvencionalë dhe puna mbi projektimin e kokave luftarake, të gjitha aktivitete që mund të kryhen në objekte të vogla dhe shumë më të vështira për t’u dalluar nga ato të kërkimit të zakonshëm shkencor ose industrial. Dhe për shumë vite, inteligjenca amerikane vlerësonte se Irani nuk po ndërmerrte aktivitete kyçe të armatimit të nevojshme për të prodhuar një pajisje bërthamore. Seksioni T i JCPOA përpiqej të adresonte sfidën e kufizimit të aktiviteteve të lidhura me projektimin e një arme bërthamore, por mekanizmi i zbatimit mbeti i paqartë dhe dispozita nuk u testua kurrë.
Megjithatë, natyra e sfidës bërthamore iraniane ka ndryshuar rrënjësisht që nga viti 2015. Ndërtimi i një arme bërthamore kërkon dy gjëra: prodhimin e materialit të nevojshëm të copëtueshëm dhe shndërrimin e atij materiali në një kokë reale luftarake. Kur prodhimi i materialit të copëtueshëm ishte pengesa kryesore, fokusimi më i vogël te armatimi ishte një zgjedhje e kuptueshme. Por puna e Iranit për të përshpejtuar në mënyrë drastike afatin e pasurimit ka ndryshuar këtë llogaritje. Dhe shqetësimi se Irani mund të ndjekë aktivitetet e armatimit është bërë më konkret: në vitin 2024, agjencitë amerikane të inteligjencës hoqën në heshtje nga raporti i tyre vjetor vlerësimin afatgjatë se Irani nuk po ndiqte aktivitete të tilla.
Parandalimi dhe zbulimi i aktiviteteve të armatimit është i vështirë sepse kërkon mjete dhe kompetenca të reja, por bota nuk mund ta shmangë më këtë detyrë. Sigurimi i qasjes që do t’u lejonte monitoruesve të mbikëqyrnin në mënyrë adekuate aktivitetet e armatimit do të ishte i vështirë në çdo rrethanë. Por tani do të jetë shumë më i vështirë, pasi Irani pretendon se inspektimet e IAEA-së ndihmuan spiunazhin që çoi në sulmet e viteve 2025 dhe 2026 kundër objekteve të tij.
Një marrëveshje e mirë
Është ende në interesin kombëtar të SHBA-së të gjejë një zgjidhje diplomatike për kërcënimin bërthamor iranian. Por ajo që funksiononte në vitin 2015 nuk mjafton më. Heqja e rezervave të uraniumit të pasuruar në 60 për qind, atë që Trump e quan “pluhur bërthamor”, do të eliminonte shqetësimin më urgjent, dhe një pezullim i plotë pesëvjeçar i pasurimit, siç raportohet se ka propozuar Irani, do të shkonte përtej disa kufizimeve të marrëveshjes së vitit 2015. Por një marrëveshje bërthamore që fokusohet vetëm te pasurimi dhe rezervat nuk mund ta zgjidhë më problemin. Një marrëveshje e mirë duhet gjithashtu të marrë parasysh teknologjinë e përmirësuar të pasurimit të Iranit, potencialin për aktivitete të fshehta pasurimi dhe aftësinë për ta shndërruar uraniumin e pasuruar në armë funksionale.
Për të siguruar që Irani të mos pranojë një moratorium mbi pasurimin ndërkohë që vazhdon pasurimin në objekte të fshehta, një marrëveshje e re duhet të kërkojë që Teherani të rifillojë zbatimin e Protokollit Shtesë, i cili u krijua posaçërisht për të ndihmuar IAEA-në të hetojë dhe zbulojë objektet sekrete bërthamore. Si pjesë e një marrëveshjeje të tillë, inspektorët e agjencisë duhet të ngarkohen me detyrën për të bërë bilancin më të plotë të mundshëm të të gjitha centrifugave që Irani ka prodhuar që nga viti 2021, kur vendi ndaloi monitorimin e avancuar. Fakti që si objektet prodhuese të Iranit ashtu edhe centrifugat e tij mund të jenë tani nën rrënoja do ta komplikojë ndjeshëm këtë punë.
Për të kufizuar aftësinë e Iranit për ta shndërruar uraniumin në armë, Teherani duhet gjithashtu të japë informacion të verifikueshëm për kërkimet jobërthamore dhe aktivitetet ushtarake që kanë aplikime të mundshme për armë, si dhe të sigurojë që IAEA të mund të inspektojë objektet ushtarake. Zbatimi i dispozitave ekzistuese në Protokollin Shtesë dhe shtimi i dispozitave të ngjashme me Seksionin T të marrëveshjes së vitit 2015 do të ndihmojë. Por këto mjete duhet të zgjerohen më tej për të adresuar aktivitetet e armatimit dhe duhet të shoqërohen me përcaktime të qarta për qasjen. Irani do t’i kundërshtojë kërkesat që IAEA të lejohet të inspektojë objektet ushtarake. Por çdo paqartësi mbi të drejtën e agjencisë për të ndjekur aktivitete të dyshuara të armatimit duhet të zgjidhet tani, jo të lihet për interpretim në të ardhmen.
The fact that the Trump administration has made very little public mention of the role that IAEA verification and monitoring should play in a deal with Iran is a very worrying sign. In general, a lack of forethought has characterized the entire US military effort: the Trump administration has clearly not done enough to analyze the potential trajectory of the conflict and its impact on the global economy, Washington’s closest alliances, and US credibility more generally. It would be a grave mistake if the same lack of attention to detail characterized Washington’s efforts to negotiate a new nuclear deal.
Necessary, but insufficient
La recente guerra ha chiarito che nemmeno un accordo nucleare perfetto può risolvere la minaccia rappresentata dall'Iran. In effetti, la difficoltà degli Stati Uniti nel dare priorità all'Iran risale a ben prima di questa amministrazione. Entrambi gli autori hanno partecipato a precedenti iniziative del governo statunitense per affrontare la minaccia nucleare iraniana: Swanson come specialista sull'Iran e Sharp come esperto tecnico in materia nucleare. A volte, Washington ha posto il programma nucleare iraniano al centro della politica statunitense nei confronti dell'Iran. Altre volte, i responsabili politici hanno ridimensionato la minaccia nucleare, concentrandosi sull'intera gamma di rischi posti dall'Iran e sul trattamento riservato dal regime alla propria popolazione.
La guerra con l'Iran ha dimostrato che nessun singolo approccio funziona. Concentrarsi esclusivamente sul programma nucleare di Teheran non può risolvere la minaccia che l'Iran rappresenta per la sicurezza americana. Le minacce più immediate che il Paese pone agli interessi americani sono la sua capacità di controllare il traffico marittimo nello Stretto di Hormuz e il suo programma missilistico, non il programma nucleare. Ma un Iran dotato di armi nucleari creerebbe un problema a sua volta estremamente pericoloso, e renderebbe le minacce esistenti incomparabilmente più gravi.
Un accordo sul nucleare è necessario ma insufficiente per affrontare la sfida più ampia, una sfida che diventa sempre più complessa e pericolosa nel tempo e che non può essere risolta solo con mezzi militari. Se Trump vuole raggiungere un nuovo accordo sul nucleare con l'Iran, deve assicurarsi che sia un buon accordo. Un accordo che si limiti a considerare gli impianti di arricchimento e le scorte di uranio noti, senza tenere conto della crescente capacità di arricchimento dell'Iran o della possibilità di attività clandestine e di militarizzazione, non impedirà all'Iran di dotarsi di un'arma nucleare. Non farà altro che spingere il programma iraniano ancora più in profondità nella segretezza, rendendo ancora più difficile trovare una soluzione futura. /Adattato da Foreign Affairs /
Ish perandoritee e perandorite e sotme nuk permbyen me force por vetem me shembje nga brenda. Si kujtoni se Trojen e mundi Kali prej druri? Lexoni poezine ese gjeniale te Ismail Kadarese se si e preshkruan skulpturen madheshtore te Laokontit me te bijte duke i mbytuer gjarperinjte. Laokonti kundershtoi futjen e kalit dhe e mbyten sepse kundershtoi tradhetine e pazarin nga brenda mureve. Muret solide shemben vetem nga brenda e jo nga jashte.