FLASH
Shkruar nga Uvil Zajmi
From that time, together with some bunkers, they are among the few that have remained as concrete witnesses of that system, that dictatorship. A wire mesh, behind which a space where it stood, hid another world, another life, another reality, different treatment and only for some privileged families of that commanding, totalitarian governmental mechanism. The leadership block was also called that. So there were two: The one in Tirana and the one on the beach in Durrës. With the same structures, isolated from the rest of the population, guarded day and night and where no one could enter, as it was forbidden. Everything covered by a total silence, mystery, where no one knew, without having the slightest information what was going on in that sector, surrounded by soldiers, from the west by the sea, north-south-east by wire, barbed wire , with endless trees and bushes that did not provide any communication and visual opportunities.
A few passers-by on the road, the Durrës-Plepa line bus, a beam that was raised and lowered by a soldier when a car passed by, one of the few, only the government ones of the time, and that's it. From the end of that period, 35 years have passed, but that metal net still remained there as it was, where it served for half a century, in that place, once the former sector of Illyria, on the beach of Durrës. With a very enigmatic past, what it conveyed, that iron net of that time symbolized, like a lifeless divider, very mundane without connection to the atmosphere offered by the sea, the sun, the sand. A real paradox! Then the event, the one in August 1967, related to an order of the Albanian Prime Minister. A rare document, by the researcher Dashnor Kaloçi, brings us back to that unique event, never repeated later. The moment when the people persisted, they thought about Mehmet Shehu's sozi and his threat, addressed to the commander of the Guard, where he said: "Enver, if you wanted to take a division to Pogradec, I will destroy my guards here".
ONE BEACH, MANY MEMORIES
Durrës beach has been a favorite for the youth of several generations, passions, great loves, everything. In those three or four intense months of his attendance, with daily comings and goings, even summer trains, their stations in Shkozet, the Railways, tents, cabins, villas, restaurants, houses of Chams, buses with poplar curves , the four unforgettable sectors Teuta, Apolonia, Iliria Railway, where everyone spent the day, the weekend, while the families 15-day permits. Together with the camps for workers, cadres, agriculture, pioneers, and the two convalescent camps, that of the Ministry of the Interior and after that of the Defense. With the cinema that offered every evening the screening of a film, Albanian or foreign. The few shops, those with beachwear, clothing, tape measure, grocery, bakery, greens-vegetables, pan-bakers, public bathrooms, water taps, toys, etc. Few tourists, even those who came, controlled, surveilled. And Post-Telegraph-Telephone at the Railway, the only one on that beach.
From those years, very few things remain. The Shkozet train station building, non-functional, the "Adriatik" hotel building unchanged, but not the "Kruja", "Durrësi", "Apolonia", "Butrinti" hotels. There are the tracks, the one at Hekurudha, Ilira, of course transformed, nothing of the name, the fame of the 70s. The Durrës-Plepa line bus and their stations remain. Similarly, the Teuta, Apolonia, Railway, Ilira sectors, but since the nostalgic past they have no trace, only the one left in our memory.
Likewise, the Chams' rooms on the other side of the street are not, as they have been replaced by modern buildings. There are no longer boats for rent, nor barrels in the water, nor trampolines, nor the boat "Worker". Not with rides like back then, not with umbrellas for 10 lek a day, not even bicycles with the wheels up, to avoid the heat of the sand. Neither the two-story police building in the sand at the Railway, nor the loudspeakers announcing a missing child. No traffic police on the coast, no insurance with binoculars. Not with the neon poles in the sand, spaced 100 meters from each other, especially not the famous local Tortoise, of acquaintances, spectacular loves. There is no sign left of him. Nor Vila Lule, unforgettable in Illyria, where daily vacationers dressed and undressed. A restaurant, beautiful building is in its place, with the same name.
Of course, now there is no lack of flow, walks, summer, winter, but of a different style, with movement, local and foreign walkers, with pedestrians, hotels, luxury villas frequented, populated. Even the restaurants, there are none of those from the 70s and 80s, with those modest menus, but other, contemporary, modern ones with unlimited menus, with all the drinks and offers of the time.
EX-BLOCK AREA, SEPARATOR CLONE
Sa herë që i afrohem ndalem e shoh, rishoh, atë rrjetë teli që më rikthen me trishtim në ato vite, që me kujton atë kohë. Në atë vend, ajo lartësi, ai material, ajo distancë, e shtrirë e futur disa metra në det. E pa ndryshuar si atëherë, një dëshmi konkrete e atij sistemi. E kam fjalën për atë rrjetë metalike, që ka qenë, dhe ekziston aty tek Iliria, e ngjashme më atë të diktaturës, simbol i saj që ka ndarë atëherë një Shqipëri, madje vazhdon të ndajë edhe sot, por pa gjemba metalikë. Ajo nuk ka qenë vetëm një rrjetë teli e pakalueshme, e palëvizur, e paprekshme dimër- verë, një rrjetë ndaluese, paralajmëruese, me rrezik të madh nëse tentoje ta kaloje, madje as t’i afroheshe. Një rrjetë që kufizonte lëvizjen e shëtitësve, por jo vetëm. Ajo ka qenë shumë më tepër se një rrjetë metalike ndarëse. Për shqiptarët plazhistë, ajo ka qenë modeli i një rrjete ndarëse, të dy botëve, dëshirave, pasioneve të mëdha. E dy mënyrave të konceptuarit të jetuarit. Ajo rrjetë aq sa të afronte me perëndimin, aq edhe të largonte më të.
Si një mur imagjinar berlinez, një Shqipëri e kufizuar me tela, piramida, klone në kufijtë saj, bashkë me një rrjetë metalike teli, në zemrën e saj. Për dekada ashtu ka funksionuar. Një rrjetë ndarëse me një bllok, byroistë, drejtuesit, udhëheqësit e lartë të shteti. Dhe përballë shumë pranë saj, pjesa tjetër e popullsisë. Një kontrast i madh në një hapësirë të vogël, me një rrjetë metalike dhe disa ushtarakë në mes. Nga njëra anë, vila luksoze, e tillë edhe jeta në to, përballë pjesa tjetër e popullsisë, kabina dërrase, që të jepte ndërmarrja, vendi i punës. Në radhë, me bidonë për të marrë vajguri, mbushur uji, për bukë, për në banjo, në dyqane me listë e talon në dorë, deri edhe vrapi herët në mëngjes për të siguruar, hapur një gropë në rërë për çadrën. Një radio “Iliria” apo “Fatosi”, autobusë, biçikleta, deri edhe televizor, antenë me vete. Dhe “Zuk-u” për transport vajtje-ardhje fillim apo fund 15-ditëshi.
SI NJË FJALËKRYQ, NJË REBUS PLOT ENIGMA
I ndodhur në plazhin e Durrësit, këto ditë me disa të huaj, ndërsa po shëtisnim një paradite të bukur përgjatë bregdetit, duke iu afruar fundit të sektorit dikur “Iliria”, për një çast, ata ndalën, kur u ndodhën përballë një rrjete metalike . E shihnin, dhe vura re se secili prej tyre në heshtje mendonte pse ishte aty ajo rrjetë metalike dhe funksionin e saj. Vetëm një tabelë në shqip dhe anglisht. Të shtyrë nga kurioziteti, pasi dikush ishte polak, një tjetër finlandez, një tjetër turk më drejtuan pyetjen krejt normale: Përse është, për çfarë shërben kjo rrjetë, një enigmë për to edhe për faktin se vazhdonte deri në det dhe me pak mur, që nis nga thellësia e rërës. I informova shkurtimisht, pa e ditur se sa kuptuan historinë e asaj rrjete që i takon shekullit të kaluar për atë plazh, atë zonë dhe pse vazhdonte akoma misionin e saj. E pa konceptueshme për ta, që pas një pauze, u larguan nga ajo rrjetë metalike, e vijuar programin. Ndërsa për mua ishte ndryshe. Sigurisht me ndjesinë që na ka mbetur ende sot për historinë e pafundme që mban, ka përcjellë, shoqëruar breza, ajo rrjetë metalike me gjemba dikur, kur edhe për t’ju afruar ishte e ndaluar. Se për ta kaluar as që bëhej fjalë. Ushtarakë me armë, me turne që qëndronte aty. Sot, kontrasti është i madh, ndonëse ajo rrjetë, ai format nuk ka ndryshuar, por ka vetëm një ushtar që ruan formalisht. Dikush që gjuan peshk dhe një tabelë në mesin e saj: Ndal! Zonë Sigurie. Stop! Safety zone. Dhe pas saj në thellësi, një hapësirë pa fund, që nuk të ofron, nuk sheh asgjë. Si atëherë!
KALIMI I RRJETËS METALIKE, VETËM PËR DISA
Ka qenë një mundësi e lejuar vetëm për fëmijët e udhëheqësve që ishin, ndodheshin me pushime në vilat e asaj zone, dikur të ish-tregtarëve, pasanikëve, por të shtetëzuara pas 1945, nga sistemi diktatorial komunist i instaluar në Shqipëri. Nga Enver Hoxha te Mehmet Shehu, Beqir Balluku, Kadri Hazbiu, janë disa nga ata që kanë qenë frekuentues sistematikë të plazhit në periudha, kohë të ndryshme. Ndonëse favoret, privilegjet i kishin brenda asaj hapësire, kënaqësinë për një tjetër argëtim, miqësi, të rinjtë e atij blloku e kërkonin, i gjenin, përtej asaj rrjete me tela e gjemba. Me pasionin, dëshirën të ishin të pranishëm në argëtimin aktiv, ndonëse të kufizuar të moshatarëve, miqve të tyre, por të takoheshin e bashkë me to, të qëndronin, frekuentonin pistat e paharruara, të pandara me atë plazh. Për të qenë gjithashtu protagonist në xhiron e famshme, shkëmbyer vështrime, demonstruar modë, gjithçka. Për t’u rikthyer në drekë apo vonë në darkë sërish në familjet e tyre, gjithmonë duke kaluar atë ndarje imagjinare. Një ritual sistematik, i përditshëm, gjithmonë në vigjilje, kontrollin e punonjësve të Sigurimit të Shtetit, apo ndonjë ushtaraku, që banonin në ato pak kabina ngjitur me atë ndarje dhe që shërbenin vetëm për atë kontingjent njerëzish.
NJË SHËTITJE E ENVER HOXHËS
Janë dy momente, krejt të veçanta, për atë zonë që ka lidhje edhe me pushtetarët e lartë. Një ndër to edhe Enver Hoxha. Dihej botërisht që Hoxha ka qenë tifoz i “Besës”, simpati e lindur në vitin 1958. Nën drejtimin e trajnerit Skënder Dedja, gjatë fazës përgatitore ekipi kavajas grumbullohej në vilat tek zona e Ilirisë në plazh. Gjatë një seancë stërvitjeje përgjatë bregut, duke shëtitur aty kalon Enver Hoxha, i cili pyet se cila është kjo skuadër. Kur në vitin 1965, “Besa” morri Kupën e Gazetës “Bashkimi”, duke mundur në finale Tomorin e Beratit 3-1, por më shumë pas takimi-gjysmë final, në të cilin Besa fitoi ndaj Apolonisë 11-0, me 7 gola që realizohen nga Hasan Germenji, i entuziazmuar Enver Hoxha e fton skuadrën në një bashkëbisedim, ku janë drejtues e lojtarë duke deklaruar publikisht se ishte tifoz me Besën. Gjithçka e nisur në takimin pas rrjetës metalik me gjemba në bregdetin e “Ilirisë”. Fillimisht, deri në vitet 60-të, pak e dinë se ka qenë apo jo një gardh ndarës. Por, ajo që kujtohet është një ushtarak me rroba banje dhe një çadër që pengonte kalimin e ndonjë qytetari në krahun tjetër. Gjithçka u forcua më shumë, në mesvitet 1960-70, situata politike të krijuara, tensionet, veçanërisht pas daljes nga Traktati i Varshavës, më 1968-ën.
NGJARJA, NJË BEFASI E MADHE PËR KOHËN
Pak e dinë. Por, mjafton t’i referohesh një materiali dokumenti arkivor të studiuesit Dashnor Kaloçit, për t’u informuar në detaje për atë çfarë ndodhi, kur për herë të parë dhe fundit, u hoqën rojet dhe ajo rrjetë teli. “Ka qenë paraditja e datës 11 gusht të vitit 1967, kur qindra pushues që ndodheshin përgjatë bregdetit në plazhin e Durrësit, kryesisht te zona “Iliria” dhe “Hekurudha”, mbetën të habitur dhe nuk u besonin syve, kur para tyre në bregun e detit, panë të kalonte qetë, qetë, kryeministrin e Shqipërisë, Mehmet Shehun, bashkë me bashkëshorten e tij, Fiqretin, duke bërë xhiro të zakonshme, si gjithë qytetarët e tjerë që frekuentonin atë plazh. Shumë prej plazhistëve që ndodheshin atë ditë gushti, ngulmonin se ai nuk mund të ishte kryeministri, por ndonjë sozi e tij, apo një ngjashmëri e rastit. Askush nga durrsakët e vjetër që frekuentonte atë plazh që nga mbarimi i Luftës në vitin 1945, nuk mbante mënd që aty, të kalonte ndonjë nga udhëheqja e lartë, e aq më shumë, vetë kryeministri i vendit, Mehmet Shehu, madje pa pasur grup shoqërimi me vete.
Por ato hamendje u shkërmoqën në çast, pasi kryeministri Mehmet Shehu dhe bashkëshortja e tij, ndalonin herë pas here gjatë xhiros së tyre e bisedonin me njerëz të ndryshëm, madje duke i ftuar ata; “që t’ju kthenin vizitën”! Pra, që të frekuentonin pa asnjë problem, edhe plazhin e “Bllokut” të vilave qeveritare, pasi sipas tyre, aty nuk ishte më gardhi me tela, e as rojet e Gardës, sepse: “udhëheqjen e ruante vetë populli”! Lajmi që kryeministri Mehmet Shehu me bashkëshorten e tij, Fiqretin, kishin bërë xhiro bregut të detit, madje, pa grup shoqërimi, mori dhenë dhe për ditë të tëra, u bë kryefjala e bisedave të plazhistëve durrsakë e atyre të ardhur nga Tirana, me hamendje dhe shpjegime nga më të ndryshmet…?! Por askush nga ata nuk guxoi, as të tentonte të merrte rrugën, për t’u afruar te muri dhe gardhi rrethues me tela, që ndante plazhin publik, me zonën e plazhit brenda “Bllokut” të vilave qeveritare, që shtrihej nga fundi i zonës “Iliria”, deri te muri rrethues i Konvaleshencës së Ministrisë së Punëve të Brendshme, tek Plepat e Durrësit. Nuk u mor vesh dhe mësua kurrë, se përse kishte ndodhur ajo “shfaqje” e papritur e kryeministrit, duke bërë xhiro bregut të detit, gjë e cila nuk u përsërit më, asnjëherë të vetme…?!
NJË RRËFIM PARA TRUPIT GJYKUES
Në vijim të dokumentit arkivor lexojmë: “E vërteta e asaj “vizite” të papritur të kryeministrit Shehu dhe bashkëshortes së tij, mbeti një mister për t’u mësuar në shtatorin e vitit 1983, kur në ambientet e Burgut 313 në Tiranë, do të zhvillohej gjyqi ndaj të ashtuquajturit “Grupi armiqësor i Kadri Hazbiut”, ku mes një numri të madh dëshmitarësh, që ishin thirrur të dëshmonin, ndodhej edhe ish-komandanti i Gardës së Republikës, Feti Smokthina, i cili në deponimet e tij, në përballjen e ballafaqimin me ish-ministrin, Kadri Hazbiu, tashmë i pandehur, tregoi me hollësi rreth ngjarjes së 11 gushtit 1967, për “vizitën” e Mehmet Shehut, jashtë territorit të bllokut të vilave qeveritare dhe sherrin e madh që kishte pasur, si me ish-kryeministrin Shehu, ashtu dhe me ministrin, Hazbiu. “Unë kam qenë komandant i Gardës dhe zëvendësdrejtor i Drejtorisë së Dytë dhe rojet janë hequr në Bllok, më datën 11 gusht 1967. Unë isha me shërbim në Skrapar, u ktheva në darkë aty, kur më thotë shefi i stërvitjes një Lili Kulari, që janë hequr rojet. Nga kush janë hequr? Nga kryeministri.
Siç më thanë oficerët, ata të grupit të tij, Mehmet Shehu me Fiqrete Shehu, kishin dalë deri nga “Iliria” e tutje dhe i kishin thënë popullit, që të shkonte, nga Blloku atje, deri tek Shtëpia e Oficerëve ajo e Ministrisë së Punëve të Brendshme, edhe më tej akoma. Komandanti (Shoku Enver), ishte në Pogradec atëherë dhe unë si komandant i Gardës, i dhashë urdhër se kjo ishte kompetencë e ime dhe unë patjetër duhej të dija për këtë. Vete në shtëpi, më të nesërmen i veshur civil, bile pa qenë ora 7 e 30, në kohën që do vinte në zyrë Kadri Hazbiu, më priti mirë, më nxori aty në atë verandën e tija, se aty e takova, porositi një kafe, më dha edhe cigare.
I raportova për shërbimet që kisha qenë andej, edhe për rojet, pas të cilës reagoi: “Më kanë thënë shokët”. Shoku ministër, meqenëse juve jeni ministër dhe i ka hequr kryeministri rojet, unë kam ardhur që t’ia thoni juve atij, të vini vetë ju atje. Jo tha – i nxehur, duke ia bërë njëherë atyre flokëve, kështu përpjetë, dhe tha: Ti je Komandant i Gardës dhe të vesh e t’i thuash ti. Mirë thash do vete. Ta mban – tha dhe ma bëri dhe kështu me dorë, po i thash, detyra është detyrë. Vajta, kërkova takim me anë të Gilo Lames, nuk më pranoi herën e parë ai, bile as nuk e dinte se kush isha unë, një efektiv. I thashë Gilos, thuaj se jam komandanti i Gardës dhe kam ardhur kryesisht për rojet që ka hequr. Radhën e dytë më pranoi brenda. I veshur me rrobat e banjës, Mehmet Shehu kish dhe një filxhan me qumësht përpara. Rojet – tha – s’ka nevojë të jenë këtu, dhe u ngrit në këmbë. Unë i thashë jam unë komandant i Gardës. Se do hiqesh bashibozuk ti – tha, s’dini as të nderoni, as të respektoni, prandaj të mos i shikoj brenda 12 orëve, na kini mbyllur në tela – tha – flasin radiot e huaja.
Me thënë të drejtën, unë kisha djersitur një çikë, se me atë presionin që flisnin, nuk më la gjë pa thënë ai. I thashë, ne nuk do bëjmë si thonë radiot e huaja, do bëjmë si thotë Partia, si thoni dhe juve, si thotë Komandanti i Përgjithshëm. Se për atë janë rojet këtu në radhë të parë, dhe neve kemi një skemë këtu. Ai vrap, një të ngritur bëri dhe thashë se mos ma fuste me ndonjë pëllëmbë aty. Enver Hoxha tha, është në Pogradec, atje po të duash (nuk tha as shoku Enver), ço një divizion, këtu mua m’i zhduk rojet. Kur të bëhesh ti fekale, (po kur them fekale, në atë gjuhën kuptohet), kryeministër dhe anëtarë i Byrosë Politike, atëherë, hajde e mbaj një regjiment të tërë këtu, në Durrës. Qërohu – më tha mua. Si urdhëron, këtë desha unë, të ikja”
FUNDVITET 1960, DHE 1973-SHI
There was, there was no wall, nor a metal net, but only one or two soldiers in bathing suits guarding, preventing the passage of foreigners from "Iliria", the beach in the area of the block. A sign from them, or "stop", was enough. During the day, at night in the summer, while in the winter, dressed while standing there. Even the area around the block, not surrounded by wire, but with guard services, soldiers, who guarded that space, also covered with bushes. This mechanism until the end of the 60s. With the exit of Albania from the Warsaw Treaty, the tension of political relations with the countries of the East, the risk of an attack on Albania, its bunkering, and when "a people works and protects", the protection system for the top leaders of the state also changed. Bunkers were placed everywhere, up to the length of the beach, the area of the former Block had another system of fencing and protection.
In such conditions, atmosphere, we come to the post 1970 period, when the hope, the desire for the great changes expected towards the west, for openness, freedom, without illegal border crossings, without killer clones, soldiers and the commanding word "Stop", with them every other dividing net, like the one on the beach, should be removed eventually. Right at the start of 1973, the wheel of great change would stop forever. Many more clones, military, vigilantes, and that web would grow, it would be even thicker, safer for those beyond it, winter-summer, sun, rain, wind. Such, in those conditions with that material, would last for years, with soldiers always ready by her side. By 1990, as with everything else, it was thought the end had come for it.
tODAY
Every time I'm on the beach, for a quick walk to the end of the former Illyria, I'm forced to take the turn, like then. A metal mesh does not allow me to continue. Along with some bunkers that are along the beach, like back then, But without any function, just for souvenirs. So, nothing has changed from the past, as the history of that network continues today. Of course with another spectrum, situation, people, atmosphere. I really don't know the purpose, what happens in the space beyond it. I honestly don't care to ask to be informed, as it gives me the past, forgotten feeling, which I don't want to return to. As today and then, the sun, sand, and sea were enough for us, and no wire nets, concrete walls, military bunkers with weapons could stop us, separate us./Panorama
Lini një Përgjigje