FLASH
Shkruar nga Slavoj Žižek
Tri dekada pas tezës së Fukuyamës, rendi liberal-demokratik sfidohet nga politika e forcës, nacionalizmat dhe instrumentalizimi i shtetit...
Para tri dekadash, Francis Fukuyama paraqiti vizionin e tij për fundin e historisë: kapitalizmi liberal-demokratik përfaqëson formën më të mirë të mundshme të organizimit shoqëror dhe, me zbulimin e tij, njerëzimi kishte arritur pikën përfundimtare të evolucionit politik, jo në kuptimin që ngjarjet do të ndalonin, por se nuk do të kishte më alternativa thelbësore përtej këtij modeli. Sipas kësaj teze, mbetej vetëm përmbushja graduale dhe përhapja e plotë e rendit liberal në mbarë botën. Vetë Fukuyama më vonë e rishikoi këtë optimizëm fillestar.
Vetëm tri dekada më pas, shumë vëzhgues argumentojnë se panorama globale është zhvendosur në skajin e kundërt. Ideja dominuese në disa qarqe është se rendi liberal-demokratik kapitalist, me arkitekturën e tij të ndërlikuar rregullash që synojnë të garantojnë të drejta themelore si liria e shprehjes, kujdesi shëndetësor universal dhe arsimi publik, është dobësuar ose është shpërbërë në mënyrë të pakthyeshme.
Sipas këtij interpretimi, vendin e tij po e zë një realitet më i ashpër, ku raportet ndërkombëtare përcaktohen nga fuqia e drejtpërdrejtë, ekonomike, ushtarake dhe politike, dhe ku ideologjitë trajtohen si mbulesa retorike. Në këtë lexim, ndërhyrjet e fuqive të mëdha nuk udhëhiqen nga parime universale, por nga interesa konkrete strategjike dhe materiale. Politika e jashtme amerikane nën administratën Trump është interpretuar nga kritikët si e orientuar drejt interesave ekonomike dhe gjeopolitike, ndërsa pushtimi rus i Ukrainës paraqitet si përpjekje për rikthimin e ndikimit të një “Rusie të Madhe”, në vazhdën e traditave historike para dhe pas Revolucionit të Tetorit.
Qëndrimi që del nga kjo klimë përshkruhet shpesh si realizëm pa iluzione: shtetet e vogla jetojnë me pasiguri të vazhdueshme, ndërsa fuqitë e mëdha shfrytëzojnë avantazhin e tyre pa u ndier të kufizuara nga norma universale. Në këtë këndvështrim, “maskat” e të drejtave të njeriut dhe respektimit të sovranitetit kanë rënë, dhe bota ka hyrë në një fazë post-ideologjike, ku mbizotëron pranimi i realitetit të zhveshur.
Megjithatë, ky përfundim mbetet i debatueshëm. Argumenti kundërshtues thekson se bota e sotme nuk është më pak ideologjike; përkundrazi, ajo mbështetet në narrativa edhe më të forta për të legjitimuar veprimet e saj. Edhe kur politika paraqitet si thjesht pragmatike ose e drejtuar nga interesi, ajo ndërton korniza ideologjike për të justifikuar pushtetin.
Lëvizja “Make America Great Again” (MAGA) ofron një vizion të caktuar për shtetin, sovranitetin dhe identitetin kombëtar. Kritikët argumentojnë se, ndonëse retorika e saj shpesh synon kufizimin e shtetit federal, në praktikë ajo ka bashkëjetuar me forcim të pushtetit ekzekutiv dhe me zgjerim të përdorimit të mekanizmave shtetërorë, ndonjëherë në tension me praktikat tradicionale demokratike. Në këtë kontekst, debati mbi lirinë e shprehjes është polarizuar: mbështetësit e shohin si mbrojtje të të drejtës për të folur pa censurë, ndërsa kundërshtarët e konsiderojnë si aplikim selektiv që favorizon të fuqishmit.
Në Rusi, autoritetet mbështesin një kornizë ideologjike euroaziatike që kundërvë tradicionalizmin dhe komunitetin ndaj liberalizmit individualist perëndimor. Ky diskurs thekson përparësinë e vlerave familjare, kohezionit kombëtar dhe gatishmërisë për sakrificë në emër të shtetit. Ideologë pranë Kremlinit kanë artikuluar konceptin e një qytetari rus me prirje për vetësakrifikim, duke theksuar se ekzistojnë vlera më të larta se vetë jeta individuale.
Në Izrael, dinamika politike ka reflektuar rritjen e ndikimit të rrymave nacionaliste dhe fetare. Kritikët ndërkombëtarë kanë vënë në dukje përdorimin e referencave biblike për të legjitimuar politika në Gaza dhe në Bregun Perëndimor, ndërsa autoritetet izraelite i paraqesin veprimet e tyre si çështje sigurie kombëtare dhe mbijetese.
Një tipar i rëndësishëm i rendit aktual është mbështetja e disa shteteve në struktura të armatosura ose aktorë që operojnë në zona gri mes ligjshmërisë dhe informalitetit. Haiti përbën një rast ekstrem të shtetit të dobësuar, ku bandat kontrollojnë pjesën më të madhe të territorit. Situata në Ekuador dhe në disa rajone të Meksikës tregon se kartelet e drogës mund të ushtrojnë ndikim të drejtpërdrejtë mbi jetën publike.
Në Iran, Garda Revolucionare Islamike nuk vepron vetëm si forcë ushtarake, por edhe si strukturë ideologjike dhe instrument kontrolli politik. Rasti i Mahsa Amini dhe protestat që pasuan nxorën në pah tensionet mes institucioneve shtetërore dhe shoqërisë.
Në Rusi, grupi paraushtarak Wagner veproi për vite si instrument jozyrtar i projeksionit të fuqisë ruse jashtë vendit, duke i mundësuar qeverisë hapësirë për distancim formal nga operacionet e tij. Në vitin 2023, marrëdhëniet mes grupit dhe Kremlinit u përkeqësuan, duke treguar rrezikun që paraqesin struktura të tilla për vetë shtetin që i toleron.
Në Izrael dhe në territoret palestineze, organizatat ndërkombëtare dhe media kanë raportuar për dhunë nga disa kolonë izraelitë kundër palestinezëve në Bregun Perëndimor. Roli i forcave shtetërore në këto incidente mbetet objekt hetimesh dhe debatesh të vazhdueshme.
Në Shtetet e Bashkuara, politikat e emigracionit dhe roli i agjencive federale si ICE kanë thelluar ndarjet politike. Kritikët pretendojnë se veprimet e saj në qytete të drejtuara nga demokratët përbëjnë tejkalim kompetencash dhe përdorim të ashpër të forcës federale, ndërsa mbështetësit argumentojnë se bëhet fjalë për zbatim të ligjit dhe ruajtje të rendit.
Një zhvillim i pazakontë institucional e përforcoi këtë debat: më 6 shkurt 2026, Donald Trump, në cilësinë e presidentit në detyrë, paraqiti një padi kundër Shërbimit të të Ardhurave të Brendshme (IRS), duke kërkuar 10 miliardë dollarë dëmshpërblim nga qeveria federale që ai vetë drejtonte, me pretendimin se ishte dëmtuar në cilësinë personale. Kjo situatë ngriti pyetje të shumta ligjore dhe etike, pasi e vendos presidentin njëkohësisht në rolin e paditësit dhe të drejtuesit të institucionit të paditur. Edhe disa ligjvënës republikanë shprehën rezerva për natyrën e këtij rasti, që krijon një konfigurim të pazakontë institucional.
Kjo situatë është krahasuar nga disa komentues me një skenë nga filmi “Bananas” (1971) i Woody Allen, ku personazhi kryesor mbron dhe akuzon njëkohësisht veten në gjykatë. Ajo që dikur paraqitej si satirë filmike, sot përdoret si metaforë për tensionet mes pushtetit personal dhe strukturave institucionale.
Debati mbi fundin e rendit liberal dhe transformimin e tij mbetet i hapur. Disa e interpretojnë këtë fazë si shembje të iluzioneve të mëparshme, ndërsa të tjerë argumentojnë se ideologjitë nuk janë zhdukur, por janë rikonfiguruar dhe janë bërë më të ndërthurura me ushtrimin e drejtpërdrejtë të pushtetit. Në këtë kuptim, sfida kryesore nuk qëndron vetëm te raporti i forcave, por te mënyra se si fuqia kërkon dhe gjen justifikim ideologjik për të riprodhuar vetveten./Përshtati "Pamfleti" nga "Danas"
*Shënim: Slavoj Žižek është një filozof slloven neomarksist, teoricien kulturor dhe intelektual publik. Gjithashtu është drejtor ndërkombëtar i Institutit Birkbeck për Shkencat Humane në Universitetin e Londrës , Profesor i Shquar Global i Gjermanishtes në Universitetin e Nju Jorkut , profesor i filozofisë dhe psikoanalizës në Shkollën Pasuniversitare Evropiane dhe studiues i lartë në Institutin për Sociologji dhe Filozofi në Universitetin e Lubjanës. Ai punon kryesisht në filozofinë kontinentale (veçanërisht hegelianizmin , psikoanalizën dhe marksizmin) dhe teorinë politike, si dhe në kritikën dhe teologjinë e filmit.
Lini një Përgjigje