FLASH
Shkruar nga Pamfleti
One of the most vocal intellectuals of the 30s-40s, poet, critic, translator, publisher, lecturer, etc., would have to close in his "shell" during the dictatorship, leaving everything but translation. His former roommate, Enver Hoxha, turned Albania into a quagmire and intellectuals would either disappear or try to survive, making compromises. The "compromise" made by Vedat Kokona was to give up all the activities he had done before, dedicating himself only to translation and drafting dictionaries. But he didn't take the memories with him. They were written and are now being published by "Kokona" publications.
"Usually, the books of memories or memoirs, as the advanced ones call them, are written by 'great' people, famous statesmen, generals and politicians who gamble the fate of humanity, who, in a word mouths carried by the wind, or with a writing, lay thousands of lives on the ground; who keep millions of people in captivity for fifty, even seventy years and more, and then history takes them"! he writes.
Among the memories of his life, from childhood to professional ones, titled; "Woven in the web of time", Kokona also tells about Enver Hoxha, getting to know him, the time when they shared the rent for ten weeks in Korça, where they both taught at the French Lyceum, to dwell further on the thoughts that probably, he would have liked to say it to his face, but he couldn't.
"The reader will not find extraordinary events here. Heroic feat. He will find only a few events, from those with which the thread of time wanders, events through which my country went with me, during eighty years", writes Kokona.
Below, we are extracting a few pages from the book of memories, of one of the most prominent people of Albanian letters.
The memories of Vedat Kokona, from the book "Waving in the willow of time"!
I left for Korça on the morning of April 14. I was going, this time, as a "professor" to that high school where, four years ago, I was still a "student". Since I had left early in the morning, I arrived in Korça at five o'clock in the afternoon, I left my suitcase at my uncle Vehipi's house and, before going to rent the room where I used to live in Korça, I went to the "Majestik" cafe. which was also the biggest cinema of the city, near the church of Vllehve.
The weather was warm and the tables had been moved outside. There I met some old high school friends, Fejzi Dobi, Fejzi Dika, Enver Hoxha and Serafim, our professor of Natural Sciences, who liked to hang out with Gaqo Gogo. The beautiful voice of Rina Keti, a singer who sang the song so sweetly, "J'attendrai. Le jour et la nuit…”!
Enver asked me where I would live. I told him where I lived, when I was a student. He told me that, if I wanted, he could set up a bed in his room, in Polixeni's house, opposite the lyceum, which was to the benefit of both of us, since we could split the rent in half. His proposal seemed reasonable to me and I accepted it without hesitation. I took my suitcase from my uncle's house and settled in Enver's room. His bed was next to the door, mine opposite, in the corner. The room had two windows, opposite, it was the house of the Lako family. The daughter of this house, as I learned later, was a high school student.
From the first night of my stay in his room, - it was the second time we slept together in the same room, the first time in Paris, almost two years ago, when I had put him up for two nights in a row, because it was tight financially, - the tis of our African, as if it was very diluted. Told me; with what courage I had taken on such a task, - to replace De Courville in the course of French literature, in the upper class of the lyceum, when Selman Riza himself would not accept such a thing. I told him that I was aware of the importance of this burden, but, as a former student of De Courville, and not bad at French, with work, I would try to somehow accomplish this difficult task.
That night's assembly ended with that and we fell asleep. In the morning, when I woke up, I saw Enver standing in front of the window, running his hand through his hair. I rose a little and, resting my right elbow on the pillow, looked out of my window in the direction of his gaze. On the balcony of the opposite house, adorned with pots of flowers, a young girl had appeared, with a smiling face, shining in the morning sunlight.
"It's my last," he told me. - She is my student".
I ate breakfast and went to the high school, which was nearby, to the principal. The director was Kostaq Cipoja, my former Albanian professor, for five years. He received me very well, and his behavior encouraged me to carry out the difficult task I had undertaken. I had the French literature course, in Seconde and Premiere. I knew what mountain was ahead of me, but with will, patience and especially work, I would be able to climb this uphill that was waiting for me.
One of the students who impressed me a lot was Kristaq Tutulani, whose writing I appreciated with a high grade. I told the students, that I was not a professor with a "title", but "malgre lui", to replace the one who was much better than me in this task, but, but, that, with work and with their help, - they felt good from these words, - we would do whatever we could, to close "with honor", these two and a half months that were left, until the end of the school year.
Një ditë para se të linin Shqipërinë profesorët francezë, drejtoria e liceut u shtroi një darkë lamtumire, në hotelin “Pallas”. Me sa më kujtohet, në këtë darkë ishin profesorët francezë, me drejtorin teknik të liceut, De Kurvilin, Kostaq Cipoja, Ligor Serafimi, Selma Riza, Fejzi Dika, Enver Hoxha dhe unë. Fjalën e lamtumirës, e mbajti Selman Riza, ish-nxënës i shkëlqyer i këtij liceu dhjetë vjet më parë dhe tani, profesor po aq i shkëlqyer i frëngjishtes.
Fjalimi i tij, në një frëngjishte të përkryer, u prit me admirim nga të gjithë, sidomos nga De Kurvili, i cili tha se duhej të matej mirë, për t’iu përgjigjur ashtu si duhej këtij fjalimi të bukur të Rizës. Ne, që e njihnim prej kohësh, mburreshim për këtë arsimtar të rrallë, që na zbardhte faqen. Enveri, që s’kishte si të matej me të, e futi në burg, për të vetmen arsye; se ishte shqiptar dhe jo komunist.
Pas nja dy ditësh, kisha kursin e letërsisë së Premiere. Do të flisja për “Mizantropin” e Molierit. Kisha sjellë nga Tirana Lansonin, librin e vëllimshëm të letërsisë franceze dhe Levrault, librat e mi të preferuar, që në vitet kur i studioja vetë si nxënës. Me të vajtur në dhomë pas darke, u ula në tavolinën që, me sa dukej, do të më hynte vetëm mua në punë, ngaqë Enveri nuk ulej kurrë atje dhe iu shtrova punës. Enveri, siç e kishte zakon, shkonte e vinte nëpër dhomë, me duar në xhepa. Njëherë m’u afrua dhe, ashtu shtruar siç qe, më tha: “Qenke punëtor i madh”!
“E do puna”, – i thashë dhe vazhdova punën. Mbaj mend që ankohej, për këmbën që i dhimbte. Kishte edhe një bastun, që e përdorte nganjëherë.
Një pasdreke, iu vura punës për të korrigjuar hartimet e nxënësve. Ishin nja 20 hartime për t’u korrigjuar dhe nga katër faqe tabakë letre për secilin, më priste një punë e madhe. Në faqet e çdo hartimi, duhej të bëja vërejtjet e mia me shkrim dhe kjo s’ishte punë e lehtë: nxënësit ishin mësuar me shënimet e De Kurvilit, të profesorit francez që ishte i degës dhe jo njeri dosido. Rrija më shumë se dy orë me një hartim dhe Enveri, që vinte rrotull nëpër dhomë, më tha: “Paske durim të madh! Mjafton të hedhësh një sy dhe të vesh notën që meriton secili”. “Një fjalë goje”, i thashë dhe vazhdova punën.
Gjatë atyre dhjetë javëve që banuam bashkë, nuk e pashë kurrë të punonte. Jepte mësim morali, në klasat e ulëta të liceut, lexonte me orë romanin; “Voyage au bout de la Nuit”, të Ferdinand Celinit. Nuk më foli kurrë për politikë, pa le për komunizmin. Të ishte komunist, si adept i një doktrine, për të cilën të tjerët vajtën në Spanjë për të luftuar, do të përpiqej të më bënte për vete, një neofit të këtij besimi, sepse s’kish frikë, se mund ta kallëzoja.
Kam qenë me të, deri në gjysmën e vitit ’40. Jam më se i sigurt, që s’kish deri atëherë në kokë, ato ide të mbrapshta që do ta ngrinin shumë, katër vjet më vonë, në ato lartësi marramendëse, nga u dha munxa atyre që i kishin dhënë të hante dhe nga hodhi në greminë të afërmit, shokët dhe sidomos vendin, që i kishte hapur sytë.
Ia vlen, më duket, të ndalem sadopak te kjo figurë, që është për mua një sfinks, ndanë piramidës së ndërtuar me eshtrat e atyre që vrau: te ky njeri që u bë ai që u bë dhe që s’do të bëhej, sikur punët të mos bëheshin, ashtu siç u bënë. Më se një herë kam vrarë mendjen, për të zbuluar të fshehtën e një jete që i kushtoi vendit, qindra mijëra vdekje; më se një here, kam thënë me vete; kur populli i shkretë, që s’e njihte ashtu si e njihja unë dhe ata pak gjirokastritë të Liceut të Korçës, duartrokiste dhe brohoriste për të kur dilte në tribunë, kur salla ngrihej në këmbë, histerike, tragji-komike dhe bërtiste e çirrej si çakej të uritur, kur disa, të dobët nga mendja dhe ca më shumë nga morali, derdhën lot për mortjen e tij, ashtu si kishin derdhur edhe për xhelatin tjetër aziatik, – më se njëherë kam thënë me vete:
“Si është e mundur që ai, një nxënës nga ata mesatarët e liceut, të shkojë për të studiuar në Francë, për shkencat e natyrës, me bursë (tjetër enigmë, sepse bursë u lidhje vetëm nxënësve të shkëlqyer)- të mos jetë i zoti, të kryejë studimet, të mos japë provimet, t’i presin bursën, të bëhet një mësues i dobët dhe, më vonë, një burrë shteti i përmendur dhe që do ta marrë historia”?! E kam njohur të urtë, gaztor, fytyrëqeshur dhe si u bë ashtu, si u bë i egër, ogurzi, përbindësh?!
Në ç’lartësi mendjemadhësie dhe marrëzie, e ngritka njerinë, këtë “kallamin më të dobët të natyrës”, pushteti i nëmur, i urryer, që pjell sulltanë e Neronë, tiranë e despot, këta përbindësha që hynë në histori, për atë gjak që derdhin? Një nga këta është, pa dyshim, edhe ky, që e hodhi vendin në greminë. Merreni me mend sikur Perëndia, ta kishte dërguar në këtë tokë të bukur, që ndrit si perlë buzë Adriatikut dhe Jonit, si i dërgoi Turqisë buzë humnerës, Ataturkun e madh!
Vinte nga mali me një ushtri të përgatitur mirë, me një disiplinë të fortë, në lulen e moshës, kur vendi ishte në një pështjellim të madh, kur komunistë, ballistë, zogistë, fashistë, nazistë, ishin përleshur dhe kishin derdhur gjak vëllavrasës, por tani këta të tre të fundit, nuk ngrinin më peshë; në fuqi tani ishin vetëm komunistët. Me pak tru dhe me pak njerëz të zgjedhur, – se ky vend i vogël, s’ka nevojë për shumë, – për me dashuri për vendin dhe me shumë vullnet të mirë, në marrëveshje me Perëndimin, ky vend, mund të hynte në marrëveshje me Perëndimin, ky vend, mund të hynte në udhën e demokracisë dhe, në vend që të merrte atë kthesë që e hodhi në greminë, mund të merrte kthesën tjetër, që ta kthente në lartësitë e ndritura.
Por ai zgjodhi pikërisht atë udhë që ia ndalonte arsyeja, por që ia kërkonte dhe lejonte kotësia. Bëri diçka të mirë, që nuk do ta bënin dot aq shpejt qeveri të tjera, që mund të vinin: jo arsimimin, – sepse këtë e kishte bërë para tij dhe më mirë Zogu, -jo elektrifikimin, -që do të bëhej në çdo qeveri, – por që e vuri popullin të punonte: u bënë shumë punë të mira: u thanë moçale, u hapën kanale, – gjëra që do të bëheshin edhe nga të tjerët, vërtet pak më vonë, por jo me kërbaçin e kampit të Maliqit dhe me vdekjen e të burgosurve, – u ngritën hidrocentrale, po edhe bunkerë, që të kallin tmerrin kur i sheh; populli kishte vërtet qetësinë e Zogut, por s’kishte drejtësinë. Humbi nocioni i së drejtës, i pronës së shenjtë, i atributit “njeri”.
Njeriu s’ishte më njeri, u kthye në një qenie amorfe, pa karakter, pa ideal; arriti deri në atë pike, sa të urrejë vendin e vet! Jo vetëm ta urrejë, por edhe ta mallkojë! Në një kohë kur palestinezët luftojnë për një pëllëmbë tokë, në shkretëtirën e Judesë, “njeriu i ri”, lë vendin e vet të bukur dhe shkon e lyp kafshatën e gojës, duke trokitur në derën e të huajit, që e pret me përbuzje.
Shqiptarin që e kanë admiruar dikur të huajt e mëdhenj, e pështyjnë sot bastardët, që s’janë aspak më të pastër se ata horra, që, për të marrë një vizë të qelbur, shesin nderin dhe atdheun. Shqiptari vërtet mërgohej nga vendi i vet, por mërgohej si zotni dhe, pasi punonte disa vjet, kthehej si zotni dhe jo i përzënë me shkelm në prapanike. Mërgimi ishte derë-çelë në kohën e “tiranit” Zog, kur mund të shkoje dhe ku të doje, në të gjithë botën. Por ai, i ligu, e mbylli këtë vend në një bodrum të fëlliqur, në një kënetë të ndotur, ku krokasin natë e ditë, bretkosa të mjera.
Afro gjysmë shekulli në errësirë, në këllirë, me mashtrime, gjurmime, pushkatime, internime, spiunime, kur bije në shtrat me frikë dhe ngriheshe me frikë; kur të dridhej zemra kur binte porta; kur prisje më gjak të ngrirë, – kur jepeshin triskat e Frontit, – se mos nuk përmendej emri yt, në listën e të “zgjedhurve”, – se kjo triskë që s’të hynte fare në punë kur e kishe, të prishte shumë punë, kur s’e kishe, që të merrte në qafë jo vetëm ty që s’e kishe, por gjithë familjen; kur bëheshin mbledhjet e lagjes, ku duhej të flisje dhe të thoshe ato që s’doje t’i thoshe; kur ngriheshe në tre të natës, për të zënë radhën për të blerë një kile mish, me krimba të rreshkur dhe të rrëgjuar në frigoriferët për shumë vite, ose dy shishe qumësht, duke pritur jashtë në shi, deri sa të vinte shitësja, kur suleshe për të zënë radhën e gjizës; kur ktheheshe në shtëpi duarzbrazur, se s’kishte më qumësht, pasi kishe pritur me orë…!
Cila pendë, cili penel, cila simfoni, do të jetë vallë në gjendje të japë atë tablo mjerimi, që e kaploi popullin e mjerë dhe e ktheu në një kope të bindur, të uritur, të poshtëruar?!
Not even the Catilinas or the Caligula, can approach the one who kept three million poor people in the most monstrous slavery for nearly half a century! The generations to come will not believe that in the middle of the 20th century, there was a place in Europe that was not occupied by the sun, where the day set and rose, in the deepest darkness of the centuries.
What was this trouble and this mother that took you, my Mother?! What fairy sold you this way? Here, these thoughts come to me today, a beautiful day at the end of August, here in Piqerasin e Bregut, with that turquoise water and drained like a tear from the eye, which would be the envy of the most famous coasts of the globe, if he saw it even made by human hands! I have seen many beautiful places in Europe and England.
From my youth I saw Rimini, Venice, Stockholm, Lake Como, the Bay of Naples, Sorrento, and Ischia. The mentioned coast of California or the Gulf of Rio de Janeiro will surely be beautiful. But equally beautiful is our Ksamil, which, although naked as it is now, shines in all its blue nakedness. And one day, when life is there, when sailboats will sail the crystal waters, when the shores will be swayed by the lapping of the Ionian waves, those who will melt there, baking in the sun, will remember me and they will give me the right./ Memorie.al
Lini një Përgjigje