FLASH
Shkruar nga Pamfleti
He was only 3 months old, just born, from the day he was separated from his father, whom he never saw, never knew, never met. Left an orphan with only his mother, then childhood, adolescence, youth, a boy with a shot father, a persecution that followed him for many years. With little information about what happened to his father, he could not even mention his name, because as a legacy, a memory, he had left his last name, a wristwatch, and his diploma. With the mother, a noble woman, who kept quiet the drama that struck her when she was a young, beautiful girl, newly married, and with a newborn child. A long ordeal, from the arrest of the husband, the investigation, the court process, the punishment, then, life amidst suffering, and raising the child without a father.
This is the story of Artan Kokoshi, the son of Abdyl Kokoshi, sentenced to be shot in 1947, with the "Trial of the deputies". Years ago he left Shkodra and Albania for Toronto, Canada, where he lives today with his wife, two daughters, granddaughter and grandson, with his brother Amir and his family.
In a story that is not easy to tell and write, a big wound in his life, reserved, Artani returns to that event, from Enver Hoxha's revenge on Abdyl Kokoshin, after the proposal to make him President of the Supreme Court, to the provocations, State Security threats against his mother and the enigmatic photo with Enver Hoxha, which prompted the reaction and punishment of the professor of electricity at the university. From the anger of Muho Asllani, to the history of the Vlora patriotic family, Kokoshi, with the tradition and contribution to the history of Vlora and Albania as well, and its extraordinary persecution, deportations, punishments, sufferings, in the prisons of the communist dictatorship.
THE TRIAL OF DEPUTIES
A Tirana, an Albania, citizens, family members, have experienced great tension and anxiety at the end of September 1947, which is related to one of the most sensational judicial processes, conceived, fabricated, and developed by the communist regime, the dictatorship, personally Enver Hoxha, with the aim of punishing, eliminating an elite, a group of intellectuals graduated abroad, just because they had ideas and thought differently from the communist philosophy of the dictator and his followers.
A process started in 1946, with arrests, imprisonments, long interrogations, torture, and then the public trial, held in Tirana, in the "Kosova" cinema hall, from September 4 to 27, 1947, followed on the radio across the country and from the capital, between speakers. Considered the "first opposition group", the critical voice, but eliminated by the dictatorship, with the aim of eliminating the political elite and opponents of the regime.
A group of intellectuals, personalities educated, schooled and graduated in the West, among them deputies, of the first legislature elected in December 1945, with democratic, pro-Western and pro-American ideas and preferences. A process that took place at the moment when the People's Assembly had to ratify the convention with Yugoslavia, determining the direction of internal and external policy, such as the pro-Eastern one with that of the Soviet Union.
The trial of the deputies was a completely manipulated process, commanded by the Council of the Supreme Court, with a military court, composed of Major Niko Çeta, the president and two assistants; Nexhat Hyseni and Mustafa Iljazi, with the rank of captain. They were the ones who gave the heavy sentences, when out of the 24 accused, 16 were sentenced to death, with executions by hanging on a rope, shooting, the others with life imprisonment.
ARTAN KOKOSHI: "DUE TO THE REVENGE OF THE ELECTRICITY PROFESSOR, I LOST THE UNIVERSITY"
Mr. Artan, two words about your parents' families?
I was born in February 1946, I was a baby, when my father was arrested, who comes from a large, well-known and traditional family, from Kokoshet in Vlora. There were 6 children, 4 boys and two girls, the father was the eldest. While the mother's family is from Sulot e Libohova, father Reuf Sulo, a pharmacist graduated in Turkey, settled in Shkodër in 1900, as a developed city, with the opportunity to practice the profession of pharmacist. But, unfortunately, he died very young, not even 50 years old, leaving his wife, four children, two daughters and two sons.
How did the mother meet the father, then the marriage, and the arrest?
The grandmother, i.e. the mother of the mother, from Gjirokastria, was the sister of the wife of Dr. Basri Qadhim, a doctor who was awarded in Istanbul, with a great reputation in Shkodër. One of Dr. Basria's daughters, Muhaseri, married Sulo Klosin, an engineer, graduated in Strasbourg. He was very good friends with his father, and starting from their friendship, he met Nezihana, his mother. Then the marriage, in Shkodër in 1945. Initially they lived in Tirana, at the Beshir's house, a rented entrance, I was born there too, not in the maternity ward. Meanwhile, after the war, the father opened a coffee shop in Tirana, a private activity, since he was not offered a job as a lawyer. A lawyer by profession, but working as a coffee shop owner, he was arrested there.
The father, graduated in Rome, but the Italians refuse his degree?
Graduated in Rome, for law, there is a curiosity that, as an anti-fascist, the Italians did not give him the degree when he finished in 1936, but in 1940, only when they invaded Albania, they handed it over to him. I have that diploma at home, my uncle, Angel, had hidden it. I don't know how he was able to save it, since their house in Vlora was raided. It is the only memento I have of my father, as well as a wristwatch, which he was able to secretly give to a prison policeman, a good man, who later gave it to my mother. Along with some pictures that were able to escape.
What was the accusation against the father, Avdylin?
Akt-akuza u dha nga zv/Prokurori i Përgjithshëm, Josif Pashko, pastaj trupin gjykues ushtarak, e caktoi Komiteti Qendror i Partisë Komuniste Shqiptare. Është një akuzë e gjatë mbi dhjetë faqe, ku lexon, gjen emra nga më të njohurit, intelektualë të shquar të kohës. Babai, u akuzua si ish-anëtar i ‘Ballit Kombëtar’ të Vlorës, për lidhjet me Mit’hat Frashërin, për të ri ngritur ‘Ballin e Ri Kombëtar’ në Shqipëri.
Një tjetër akuzë ishte, për lidhjet e tij me misionet amerikane në Shqipëri, për instalimin e një demokracie perëndimore. Si dhe krijimin e grupeve ilegale, të një Komiteti Qendror, për të organizuar rrëzimin me kryengritje, me dhunë, të Pushtetit Popullor. Të gjitha këto akuza, i konsideronin veprimtari armiqësore.
Proces i gjatë, i egër, ka jehonë, ndiqet nga e gjithë Shqipëria?
Duke qenë avokat, babai nuk pranoi të merrte tjetër mbrojtës, duke iu përgjigjur vetë pyetjeve. Ishte i qetë, dhe i sigurt, nuk kishte bërë gjë, për çfarë mund ta akuzonin. Mamaja nuk e takoi asnjëherë, pasi nuk linin dhe proceset, i ndiqte jashtë Kinema “Kosova”, ndërmjet altoparlantëve. Vetëm në ditët dhe seancat e fundit, babai u duk i shqetësuar, tregonte mamaja.
Diçka kishte ndodhur, ishte nervoz, jo i qetë, kishte ndryshuar qëndrimin. Mamaja e priste, kur i nxirrnin nga gjyqi, për t’i çuar në Burgun e Tiranës, ai nga xhami i autobusit, e shihte i dëshpëruar, dhe me lot, i bënte ndonjë gjest, sikur donte t’i thoshte; jam i pafajshëm.
Çfarë ndodhi me familjen tuaj, pra me nënën dhe juve personalisht, pasi u mbyll procesi për babanë?
Pasi u mbyll gjyqi, u morr vendimi me vdekje, mamaja vijoi për pak kohë në Tiranë, me shpresën se mund ta falnin. Deri kur i njoftuan se e kishin pushkatuar, duke i kthyer veshjen e tij, prindërve të babait, që i kishin dëbuar dhe larguar nga Vlora, duke i internuar në një fshat të Rrogozhinës, ku jetonin në një barakë dërrase.
Ata e takuan mamanë dhe i thanë se e kishin të pamundur, për nga kushtet ku ishin, që ta mbanin atë bashkë me mua. E vetme, pa asnjë përkrahje, mbështetje, pa punë në Tiranë, ajo vendosi të kthehej në Shkodër, ku kishte familjen, motrën, dy vëllezërit dhe nënën.
Më treguat edhe për provokimet që i bënin nënës tuaj?
Po, është më se e vërtetë, i shkonin mamasë natën vonë në shtëpi, punonjës të Sigurimit, e provokonin, e merrni në pyetje, e çonin në hetuesi. Ajo, e vetme me mua, reagonte. Një ndër ta ishte edhe Feçor Shehu, në atë kohë kryetar e Degës së Brendshme në Shkodër.
Pas dënimit të babait tuaj, çfarë ndodhi me familjen Kokoshi dhe të afërmit e tjerë të fisit tuaj?
Vendimi për të goditur familjen Kokoshi, tashmë ishte marrë. Ndërsa babai ishte në hetuesi, në proces gjyqësor, në të njëjtën kohë, u arrestua edhe xhaxhai im, Engjëll Kokoshi, as 24 vjeç, e dënuan me 17 vite burg. E mbajtën në burgun e Vlorës, ku kishte edhe xhaxhain e tij, Qazim Kokoshin. Po në atë periudhë, edhe djalin e Qazimit, Fatoshin, e arrestuan dhe e dënuan me 15 vite burg. Burrin e hallës, Shefki Minarollin, edhe ky me “Grupin e deputetëve”, u dënua me 20 vite burg.
Familjen e hallës e hoqën nga Tirana, e çuan në Shijak, ku kanë jetuar për shumë vite. Edhe njerëz të tjerë të afërm, ishin në kampe dhe burgje. Ata u arrestuan si të njohur apo të afërm e, familjarë të “Grupit të deputetëve”. Po kështu edhe Sulo Klosin, burrin e vajzës së tezes së mamasë, edhe ky me “Grupin e deputetëve”, e dënuan me vdekje, me varje, dhe ashtu e kanë lëmë disa ditë të varur në Rubik, që ta shihte qyteti, njerëzit ku ai kishte punuar si inxhinier. Engjëlli, xhaxhai, pati fatin se nuk e vranë.
Më treguat për një njeri, që i ka qëndruar afër mamasë në ato muaj të vështirë?
Personi që i ka qëndruar pranë nga dita e parë që arrestuan babanë, gjatë procesit gjyqësor, deri ditën që e dënuan dhe e pushkatuan, ka qenë vajza e xhaxhait të saj, Bediha Sulo, (Këlliçi), që jetonte në Tiranë. Mendoni, mamaja e vetme, 27 vjeçe, pa asnjë njeri, ajo nuk i është ndarë për asnjë çast. E shoqëronte në atë periudhë të vështirë të saj, me mua në dorë dhe me burrin në proceset gjyqësore.
Si mendoni ju, apo më saktë, në çfarë konkluzionesh keni dalë pas kaq vitesh, lidhur me arsyen e vërtetë, se përse u godit babai juaj, nga Enver Hoxha?
Në fundin e vitit 1944, pra disa ditë pasi kishte mbaruar lufta, Enver Hoxha, ndërmjet Hysni Kapos, i dërgon fjalë babait, Abdylit, (pasi kishin njohje dhe miqësi, si vlonjatë), duke i thënë që; “të vijë të më takojë në zyrë, pasi kemi menduar ta bëjmë Kryetar të Gjykatës së Lartë”. Por, babai e kundërshtoi, nuk pranoi dhe as nuk e takoi, duke u shprehur se; “nuk mundet të dënoj miqtë, shokët, njerëzit e mi”. Pra, refuzimi që i bëri ofertës së Enverit, mendoj se ishte një nga motivet që filloi hakmarrja ndaj tij dhe gjithë fisit Kokoshi. E konsideruan si fyerje dhe mospërfillje.
Si vazhdoi jeta e nënës, pas pushkatimit të burrit të saj?
Mamaja me profesion mësuese, u pushua nga puna. Ajo u martua sërish, dhe bashkëshorti i saj, Xhemal Lopçi, edhe ai mësues, nga një familje e njohur shkodrane, më ka trajtuar si djalin e tij. Ai ka qenë babai, një prind i vërtetë për mua. Ai më rriti, më edukoi, më arsimoi. E kam ndjerë shumë pranë interesimin, ngrohtësinë e tij. Nga martesa e dytë, lindi edhe një djalë, Amiri, vëllai im, me të cilin nuk ndahemi, për asnjë çast. Jemi më shumë se dy vëllezër. Ne dhe familjet, e gjithashtu fëmijët tanë. Edhe në Kanada jemi bashkë. Nga fisi i babait, nuk më kishte mbetur askush. Vetëm fëmijët e xhaxhallarëve, të hallave, por kanë vite, që janë larguar nga Vlora.
Kur ishit në universitet, pra në një tjetër fazë e jetës tuaj, por jo pa probleme?
Më 1963, jam në vitin e parë në fakultetin e Inxhinierisë Mekanike, u bë një mbledhje për të zgjedhur sekretarin e rinisë. Më propozuan mua, por ndërhyri Vangjel Çerava, duke thënë, “Nuk është i përshtatshëm për këtë punë, kanë probleme në familje”, dhe me aq u mbyll. Ishte një goditje, jo e lehtë për mua.
Vijmë te profesori që ju ndëshkoi, ku si rezultat, humbët universitetin?
Ishte viti 1967 dhe unë vazhdoja vitin e katërt në Universitet, më kishte mbetur ai i fundit dhe diploma. Por, pikërisht në atë fund-sezoni, një profesor i njohur, që jepte elektro-mekanikë, një lëndë dytësore, më ngeli për vjeshtë. U përgatita, ndërkohë që edhe dikush e takoi, i foli, i tha që; studenti është jetim. Kisha filluar të përgjigjesha me asistentin e tij, kur profesori hyn në klasë, “lëre – i thotë, – se do e pyes unë”.
Më pa ushtrimin, “jo – tha – nuk është kjo zgjidhja, kështu bëhet në shkollë të mesme”. Ishte e planifikuar të më mbeste dhe ashtu veproi. Humba vitin, universitetin. Dëmi që më bëri, ishte shumë i madh, moralisht dhe ekonomikisht (pasi flija në konvikt), në opinion e, kudo. Edhe sot e kam një peng, një enigmë më ka mbetur, se kush e shtyu dhe kush e nxiti që të vepronte ashtu ndaj meje. Nuk e takova asnjëherë atë profesor, që pas ‘90-tës, ka qenë edhe deputet i Partisë Socialiste.
A ka lidhje kjo ngjarje me një nga fotografitë, që sapo më treguat?
Ka qenë viti shkollor 1966-‘67 dhe ajo është një fotografi, e bërë në sheshin para universitetit, me Enver Hoxhën. Ka qenë krejt rastësi. Ai kishte dalë për të shëtitur nga liqeni dhe në kthim në këmbë, po kalonte para korpusit qendror, ndërsa makina e shoqëronte në rrugë. Ne, disa studentë ishim aty, kur ai u afrua, “nuk kam dalë, nuk kam asnjë foto me studentët”, tha. “Nëse keni aparat, bëni edhe një me tuajin, – u shpreh, – se ky, – duke iu drejtuar Sulo Gradecit, – nuk jua jep fotot”.
Dhe si vijoi historia e saj, që pati pasoja për ju?
Pas disa ditësh, një farmacist i “Bllokut”, erdhi në fakultet, me fotografitë dhe kërkonte personat që kishin dalë aty, donte t’ia jepte secilit në dorë. Ishin me ngjyra, dhe sigurisht që ata kishin marrë informacion, cilët ishin studentët në foto. “Si mundet që ky student, djalë i një të persekutuari, të dalë në fotografi me shokun Enver”, ishin fjalët që qarkullonin për mua.
Në grup kisha dy studentë, njëri ishte djali i hallës i Enver Hoxhës dhe që rrinin shumë me profesorin e elektros, duke influencuar te ai. Kur bëmë një përvjetor, pas vitit 1990-të, si ish-studentë, më ftuan edhe mua, fillimisht nuk doja të shkoja, pastaj vajta. Ishin edhe ato aty. “Kemi bërë të pamundurën që të mos të ngelte, por ishte urdhër i prerë”- sikur donin të justifikoheshin. Ndërsa foton me Enverin, nuk e kam, e ka grisur vajza.
Pasi ju larguan nga universiteti, pa e mbaruar, si vijoi jeta juaj?
Me urdhër të Beqir Ballukut, ministër i Mbrojtjes, (ishim rreth 8 – 9 studentë të mbetur, të larguar nga universiteti, kryesisht për çështje biografie), më dërguan të kryej shërbimin e detyruar ushtarak, për dy vjet, në Burrel, në një repart kundërajrorësh. Isha korrekt dhe ndryshe nga ushtarët, gati me një universitet të mbaruar. Aty ishte një komisar vlonjat dhe në një moment, për të zgjedhur sekretarin e rinisë së repartit, të gjithë donin të isha unë, por komisari hezitonte, nuk kishte kurajën të më mbështeste, duke mbajtur një qëndrim në heshtje. Pastaj më këshilluan, që të mos pranoja, të hiqja dorë dhe kështu u mbyll.
Po mbasi mbaruat shërbimin ushtarak, ku filluat punë?
Sapo mbarova ushtrinë, nisa punë në Uzinën Mekanike në Shkodër. Kur një inxhinier, për të zbatuar një projekt, ngriti një grup pune, ku më futi mua edhe djalin e Taho Sejkos, (Hektorin) vëllai Teme Sejkos. Ishte një uzinë, një repart ku më donin, kishim krijuar miqësi. Isha shumë korrekt në punë, me të gjitha detyrat që më caktonin. Punoja me turne. Ata të partisë në ndërmarrje, e thërresin inxhinierin, i thonë për ne të dy, që të na largonte. “Jo”- i kundërshtoi ai, – këta më bëjnë punën”, dhe me këmbënguljen e tij, na lanë në atë grup pune.
Cili ka qenë trajtimi juaj, nga qytetarët, nga Shkodra?
Nëna e një shoku tim vlonjat, sa herë shkoja në familjen e tyre, kujtoj se më thoshte gjithmonë: “Je me fat, që je rritur këtu në Shkodër dhe jo në Vlorë, se aty do të kishin futur në burg” . Ndryshe, në Shkodër, kjo atmosferë nuk ndihej shumë, shkodranët të njohur si anti-komunistë, nuk ma kujtonin babain, ose të silleshin me mua, si djalë i një të dënuari politik, siç e konsideronte ai sistem. Shkodra qytet tolerant, më kanë dashur e trajtuar mirë, pavarësisht nga biografia, nuk bënin lufte klasash. Shoqëria nuk reagonte, përkundrazi shteti, zyrtarët e tij, në çdo rast, më nxirrnin biografinë.
Ka pasur ndonjë rast, kur keni pasur probleme me zyrtarë të lartë, partiakë dhe shtetërorë?
Po kam pasur, kujtoj shumë mirë, ishte viti 1988, kur më propozuan të hap një dyqan riparim shërbimi, për motorë. Pas një viti, me urdhër direkt të sekretarit te parë për Shkodrën, Muho Asllani, më kthyen në Uzinën Mekanike, në një repart të rëndë, por shokët aty nuk më lanë të bëja punë të rënda. Në vendin tim, te riparim shërbimet, futën një shok të djalit të Muhos.
Dy fjalë për familjen tuaj?
Nuk ka qenë aspak e lehtë, për mua dhe mamanë, që siç thashë, vetëm pas martesës së dytë, filloi punë si arsimtare në shkollën “Xheladin Fishta”, ku edhe doli në pension. Edhe mamanë e kanë respektuar. Mua, nuk më ka munguar ngrohtësia e njerëzve, miq, të afërm, dajave, tezes. Pastaj njohja ime me gruan, Taçin, nga një familje e mrekullueshme shkodrane, martesa dhe dy vajzat, Ledin dhe Seldën, nipër e mbesa, që ma kanë mbushur jetën. Në Toronto, kam edhe vëllain, Amirin, familjen e tij.
E keni lexuar dosjen e Avdyl Kokoshit?
I was able to get my father's file only after the 90s. I see, I read the names of prosecutors, judges, witnesses, accusations, I feel despair, regret, but there is no turning back. I close it, open it, close it, I find that the father was interrogated many times by the investigator, tortured, as my mother told me, just to confess what they forced him to do.
Have you tried to find and have any information where your father's remains may be located?
As for the shot bodies, they are gone. It was rumored that they were buried on the banks of the Tirana river, or at the former "Dinamo" plant, but who could care at that time. Even after '90, there were attempts by the Association of former Political Prisoners, but nothing concrete. Not even a flower, a bit of soil, I couldn't decide, to throw on his remains, since there is no witness left, where his remains could be, if any trace remains./ Memorie.al
Lini një Përgjigje