FLASH
Shkruar nga Pamfleti
" When I was only five months old, they took us home, put us in a car and took us first to the Berat camp. The mother was told that the reason for the exile was precisely the fugitive father, described as a traitor to the motherland. The most elite families of the country were sent to this infamous camp, which were a serious danger to the regime of that time. We spent months together with my mother and brother. While the older sister was married to an Italian citizen and she stayed in Tirana. In the camp, my mother fed me with breast milk, because that was the only food."
This is what Rudina Dema, the daughter of Colonel Hysni Dema, the daughter of Colonel Hysni Dema, a former high-ranking soldier of the Zog Monarchy period with the rank of colonel, who served as the Commander-in-Chief of the Albanian Gendarmerie in the years 1943-'44, with the end of the War, he was forced to leave Albania, settling first in Greece, then in Belgium, etc., while his entire family was imprisoned and exiled, until the year 1991, when the communist regime of Enver Hoxha and his successor, Ramiz Alia, collapsed. For all these, etc., Rudina Dema, one of the daughters of the well-known colonel, originally from the villages of Peshkopia, tells us in her interview.
Mrs. Rudina, what is your and your family's history?
I am the daughter of Hysni Dema. My father was a colonel and commander-in-chief of the Albanian Gendarmerie during the Second World War. Because in the years 1944-1945, several anti-communist armed uprisings were organized, especially in the northern areas, and one of them was also in Dibër, my father's place of origin, my father was targeted as their organizer.
At that time, i.e. after the end of the war, we lived in a house in Tirana and one night a group of partisans knocked on the door, who took me out, pregnant with me, wearing my pajamas, in the middle of the street. together with his younger brother. From the emotional pressure and the blows she suffered, a few days later, she gave birth to me, in the bathroom at home...!
When I was only five months old, they took us home, put us in a car and took us first to the Berat camp. The mother was told that; the reason for the exile was precisely the fugitive father, described as a traitor to the homeland. In this infamous camp, the most famous families of the country were sent, which were considered a serious danger for the communist regime of that time.
We spent months together with my mother and brother. While the older sister was married to an Italian citizen and she stayed in Tirana. In the camp, my mother fed me with breast milk, because that was the only food.
How long did you stay in the Berat camp?
Kemi qëndruar rreth një vit në atë kamp. Nëna bënte punë nga më të vështirat dhe më të rëndomtat. Në anën tjetër, ajo duhet të më ushqente mua me gji dhe, ndërsa në mëngjes shkonte në punë, për mua kujdeseshin gratë e tjera të persekutuara, në atë kamp. Pas Beratit, episodi i internimeve do të vazhdonte në kampe të tjera, sigurisht me një kalvar të gjatë mundimesh e persekutimesh çnjerëzore.
Në cilin kamp përfunduat më pas?
Fillimisht na çuan në Kuçovë. Aty ime më thotë, që kujton dhimbjen më të madhe të punës së krahut. I detyruan të gjitha gratë, që të punonin me orare të zgjatura, për hapjen e fushës së Aviacionit të Kuçovës. Isha vetëm një vjeçe e pak, dhe nëna punonte me mish e shpirt, që të plotësonte normat e ditës dhe të stimulohej me ndonjë ushqim më tepër…! Pasi përfundoi ky projekt, na çuan në kampin e Porto-Palermos.
Ishte si një kullë në majë të një kodre të lartë e, që kufizohej nga male në të katërt anët. Në kala, rrezja e diellit nuk depërtonte asnjëherë. Dritaret ishin shumë të vogla. Ambienti ishte gjithmonë në terr, lagështirë. Për të fjetur, si dyshek kishim rrasat e gurit, pinim ujë të kripur dhe me krimba, nga pusi që ishte në hyrje të kalasë.
Familjet më të njohura të vendit, të ish-funksionarëve të lartë që nga koha e krijimit të shtetit shqiptar dhe më pas, ishin internuar në atë kamp, si: familja e Gjon Marka Gjonit, vjehrra e ish-deputetes e krye-parlamentares Jozefina Topalli, Maria dhe vajza e saj, Suzana Topalli, xhaxhai i Jozefinës, Nush Topalli, etj. Maria me të bijën, më kanë rritur dhe janë kujdesur ditë të tëra për mua.
Çfarë lloj përkujdesjeje ofronte familja Topalli, kundrejt jush?
Bëhet fjalë për vitet 1946-1950, isha afërisht pesë vjeçe. Duke qenë se isha ende një vajzë e vogël dhe nëna duhet të largohej për në punë që herët në mëngjes, kujdeseshin gratë e tjerë të persekutura për mua, siç ishte familja Topalli. Nëna shkonte në këmbë në mal dhe mblidhte dru, të cilat i mbante në kurriz. Ditë për ditë ishte thuajse kjo lloj pune, dhe të tjera punë krahu, që kryheshin nëpër fusha të hapura.
Mbaj mend që, kur vinte nëna nga puna, më sillte lëndë dushku, një lloj kokrre të ngjashme si gështenja, që ajo më pas i piqte dhe m’i jepte për të ngrënë mua, apo vëllait. Shpeshherë ato na sëmurnin, sepse ishin të destinuara për konsum nga kafshët (sidomos për derrat) dhe jo për ne.
Por në ato kushte mbijetese, duhet të gjendeshin forma nga më të ndryshmet, për të jetuar. Ndërsa Maria Topalli, me të bijën, kujdeseshin për mua, njësoj sikur të më kishin pjesëtaren e tyre të familjes. Më ushqenin, më vishnin e më ndërronin.
Si ndodhi më pas që të liruan?
Nëna më thoshte shpesh, duke më arsyetuar edhe situatën në të cilën gjendeshim, se për sa kohë që Hysniu, babai, nuk ishte bërë më i gjallë e nuk kishte organizuar kryengritje të tjera, nuk cilësohej më i rrezikshëm për regjimin komunist.
Me rritjen time në kamp, si fëmijë që isha, edhe mund të më lironin, sepse nuk përbëja rrezik. Ndërsa nënën, nuk e lejuan. Kur unë isha rreth gjashtë vjeçe e gjysmë, më liruan nga kampi i Porto-Palermos.
Mamaja më kishte ngjitur emrin tim, në një letër poshtë fustanit që kisha veshur. Dhe ashtu, më lëvizin prej andej dhe më sjellin në Tiranë, ku gjendej motra ime e madhe. Nënën dhe vëllain, rreth 14 vjeç asokohe, nuk i lejuan të lëviznin, ata vijuan të ishin të internuar në kamp.
Njerëzit që më shoqëronin, më lanë në Tiranë, dhe nuk kam për ta harruar asnjëherë, një dyqan të një zanatçiu krutan, që ishte ngjitur me shtëpinë tonë të vjetër, i cili më sheh duke qarë, dhe më afrohet për të më ndihmuar.
Unë i tregova letrën që nëna më kishte fshehur poshtë fustanit dhe nuk vonoi shumë, që punëtori të më çonte në derën e shtëpisë së vjetër, ku jetonte ime motër, me të shoqin. Pasi më përqafoi dhe të dyja u ngashëryem në të qara, menjëherë më mori përdore dhe më dërgoi tek një berber, i cili më qethi tullac. Më pas, më nxori në oborr të shtëpisë, më zhveshi lakuriq dhe më lau me ujë të ngrohtë.
Duke iu gëzuar realitetit dhe vijueshmërisë së ditëve, besova se ferrit i kishte ardhur fundi, por në fakt isha gabuar rëndë. Arratisja e vëllait tim, Sazanit, nga kampi i Porto-Palermos, do të më kushtonte shumë. Këtë herë do të rikthehesha bashkë me motrën, Majlindën.
Ju u rikthyet sërish në kamp internimi, pas thuajse dy vitesh. Këtë herë çfarë, kishte ndryshe?
Arratisja e Sazanit nga kampi i Porto-Palermos, kishte gjunjëzuar keqas edhe nënën, të cilën e kishin varur me kokë poshtë, në hyrje të kalasë. E kishin lënë për ditë të tëra jashtë, në të ftohtë, sepse i kërkonin të dëshmonte për arratisjen e të birit, ata dyshonin se mos ai, ishte arratisur për t’u bashkuar me babanë në male dhe për të vijuar lëvizjen e rezistencës antikomuniste.
Disa ditë më vonë, njerëz të Sigurimit të Shtetit vijnë në shtëpinë e motrës, atje ku më kishin lënë dhe më marrin sërish, për të më çuar në kamp, e për t’u bashkuar me nënën, të cilën në formë dënimi, e kishin zhvendosur nga kampi i Porto-Palermos, në Savër të Lushnjës. Unë isha e vogël, rreth shtatë vjeçe e gjysmë, por nuk kam për ta harruar kurrë, fytyrën e nënës, lotët dhe përqafimin e saj, pas ribashkimit tonë në ato kushte.
Duke qenë se e konsideroja veten disi më të rritur, fillova edhe unë punë në fushë. Mblidhja kallinj gruri, punoja për të plotësuar normën, nga mëngjesi në darkë. Ndërkohë që disa njerëz zemërgjerë më jepnin dorë, duke më ndihmuar.
Ditët kalonin, unë rritesha në kamp, dhe jeta jonë ishte po e njëjta mynxyrë. Gjatë kësaj kohe, kisha nisur edhe shkollën tetëvjeçare. Shkoja këmbëzbathur, për të ndjekur ato pak orë mësimi dhe kthehesha në fushë, për të mbledhur kallinjtë e grurit.
Lëvizjet dhe jeta juaj atje ishte e kontrolluar, por çfarë kujton ndonjë episod të veçantë që të ka mbetur në mendje?
Almost 20 years passed in the Lushnja camp. Together with my mother and sister, we lived that daily life there, with work, and often some truncated effort, for education. Around the 1970s, the Security people inside the camp were afraid of any possible revolt and the aggravation of the situation.
That's why they relocated us from Savra, to Belsh in Elbasan. We were interned again, in another camp, with more difficult and closed conditions, in terms of security. For the fifth time, I would have another bitter experience, stepping into the next camp, which luckily would turn out to be the last.
Is it true that only you and your sister were interned in Belsh, while your mother, Vasfia, remained in Savër?
Yes, it's true and that's the saddest part. We two young girls, who take us and take us to another unknown area. Mother did not come with us and I never learned the reason why she was not allowed to join us. Only a year later, we learned that the mother passed away in that camp, while we, her daughters, did not even have the opportunity to punch her and...!
We started working in an agricultural cooperative. I was working with a pickaxe all day and my hands were bleeding. After almost 30 years spent, moving from one camp to another, in the early 80's we were released. I was already without a mother, who died in the Lushnja camp, without a father, whom I had never known, except that I remember his portrait, dim, without a brother, who had escaped at the age of 14 and, as I learned later, he had escaped to Germany through Yugoslavia, with a fake passport.
There he married a German citizen, studied at a military academy, one of the most popular in Germany, and, after being awarded military ranks, participated in the Vietnam war. My sister, right after we left the camp, went on with her life, remarrying again, while my childhood and youth were buried at the doors of those infamous camps.
What do you have left today to remember from your past?
Only pain and hard days. My childhood, no childhood and the youth that passed me by, in menial chores. I was left without parents, without a brother, for whom even today, my soul burns. He has been living in America for many years and, since we left the camp, we have not been able to meet.
After leaving the Elbasan camp, I came to Tirana and through some family acquaintances, I started working at the "Stalin" Textile Factory. At the age of 38, I married the goer and from this marriage, today I have a daughter. Memory.al
Lini një Përgjigje