FLASH
Shkruar nga Njazi Xh. Nelaj
Impressions and memories from the life of the talented and tragic pilot, aviation colonel, Niko Selman Hoxha, who fell in the line of duty on November 20, 1965, at the Rinas military aerodrome, in a combat shootout, with a 'MIG'-17 F jet aircraft, in front of the regiment's personnel and several academic military cadres. The impressions and memories were collected by Niazi Xhevit Nelaj, in June - July 2012, in Vlora, Tirana, Voskopoja, etc., in meetings with people and in telephone conversations, up to distant Boston. Every meeting and conversation with Niko Hoxha's contemporaries and his relatives has been reflected in the material, with fidelity and authenticity.
The monograph reflects only a part of the hero's life, that part related to aviation and flying, and does not extend to other spheres of the multifaceted life of the man who gave impetus to military and air discipline and training. Niko Selman Hoxha, as he was regular, disciplined and very correct, in the unit, was also distinguished by an exemplary regime in life. He did not live in the unit, he did not eat in the quality canteen of the pilots, but, in the family, thanks to the dedication and good management of the situation that his wife, Jolanda, made, his regime lacked nothing. This article does not include Niko's family life, it does not touch on his care for his sons, Valeri and Sasha, whom he left behind when they were still young, but whom he surrounded with great care and parental love while he was alive. Other articles that will follow will surely shed light on those aspects of Niko Hoxha's life, which have remained somewhat in the shadows in this monograph.
Who was Niko Selman Hoxha?
The colonel was accompanied by the young pilot from Sasaj of Saranda, Zija Shyqo Memi. The second pair was led by Kosta Neço Dede, a first-class pilot, and, at the end of the formation, was the brave tyrant, one of the most effective pilots of the regiment, for shooting against ground targets, Bilal Murat Josja.
The four aircraft took off from the airfield at the height permitted by the lower layer of clouds and made a demonstrative pass, at low altitude, over the target. At the right moment, at the command of the formation leader, the four pilots launched the onboard signaling rockets, as a signal that improvised the release of bombs and began to gain altitude, one by one, with a left turn, over the villages of Valias and Qerekë, to build the attack maneuver against the target on the ground.
The plane piloted by Niko Hoxha, the first in the formation, after making a “deep” maneuver, came out at the fourth turn, where the attack begins, closer to the target that would be hit and entered a dive, with a deeper angle than that recommended in the relevant aviation literature. The colonel fired, with combat shells and began to “extract” the plane from the dive, at a slower pace than was necessary in this case. When his plane was flying level with the ground, above the heads of those observing the flight, the colonel had given the plane the position it needed to touch the ground, but in this case, its progressive speed was approximately 700 km/h.
At this speed, the plane touched the ground, with a tailplane (a duralumin blade placed at the bottom of the fuselage, from below, in order not to damage the plane during hard landings). The plane's touchdown with the ground caused the opposite effect. We saw how the plane jumped up, crossed the canal and then exploded, in flames, sliding into the harvested corn field. We found the pieces of the plane, in flames, divided into three parts, in the middle of the plot. The plane's catapult had exploded, ejecting the colonel from the plane and throwing him to the right. We ran towards the burning plane, hoping that perhaps we would find him alive. We could not believe our eyes, even though the event happened before our eyes.
Boarding a MIG-17 F aircraft, I was standing in zone 1, ready, at the command of the flight commander, to launch the aircraft's engine and take off in the air to carry out the firing exercise, which was left over from my annual flight plan. I had the engine launch machine attached to the joint where the machine's electrical cables (APA) connect to the aircraft's electrical joint. I had my headset on and the radio in normal working order. Through the radio and with my eyes, I observed and listened to what was happening around me, as every pilot does in such cases, when waiting for his turn to take off.
I followed the pilots' maneuver and saw with my own eyes, from the cockpit where I was sitting, what looked like the colonel. I saw it and was horrified. I can't give another name to what my eyes saw. I suddenly unbuckled myself from the straps that were holding me to the cockpit, got out of the plane, got into the launch vehicle and set off, with the speed that that special vehicle can produce, towards the burning plane. Like me, other people did the same, who happened to be in area No. 1 and throughout the airfield. Crowds of people rushed from Valiasi, where the families of the regiment's officers and occasional farm workers and agricultural cooperatives in the area lived, to get to the scene of the incident. I was probably one of the first to cross the wide canal at the end of the airfield and jump into the plot across.
Piloti Bashkim Agolli, trupvogël mbeti në kanal dhe ishte duke u mbytur; shoku i tij, piloti nga Kllojka e Tiranës, Adem Ceça, një gjigant nga trupi, e kapi prej zverkut Nipçen (kështu e thërrisnim me shaka Bashkim Agollin) dhe e nxori matanë. Të gjithë vraponin si të mundnin e, mesa fuqi kishin. Për të parë nga afër atë që po digjej e, çfarë kishte mbetur prej saj. Avioni i Nikos, pas shpërthimit, u nda në tri pjesë dhe secila prej tyre rrëshqiti në patcelë, duke lënë pas një gjurmë flake e tymi, bashkë. Ndoshta isha nga të parët, që shkova pranë trupit të pilotit që po digjej.
Më besoni: edhe pas kaq vitesh, nuk më vjen mirë të përmend e të pajtohem me atë vrasje, edhe pse jam dëshmitar okular i saj. Nuk e mbaj mend kë kisha pranë; të gjithë ishim të shokuar. Nuk u besonim syve; na dukej sikur ishim në një ëndërr të keqe. Thonë që ëndrra më e gjatë vazhdon vetëm disa sekonda, ne mezi prisnim të mbaronte kjo ëndërr e llahtarshme e, të mbërrinim tek trupi i tij. Duke vrapuar, në çmendurinë time, kërkoja me sy trupin e kolonelit. E gjeta, mes flakëve, në gjuhëzënë e djathtë të asaj flake të kobshme. Po digjej, së bashku me mbeturinat e avionit të tij. Trupi i tij, i gjatë e i mbushur, ishte anuar djathtas.
Dukej sikur ishte mbështetur në krahun e djathtë e po qëndronte “në brinjë”.
Çizmja e këmbës së majtë, prej lëkure, tek qafa, ishte djegur. Pantallonat kilota, gjithashtu prej lëkure, tek pulpa e këmbës së majtë, ishin djegur. Po digjej mishi i këmbës së majtë, tek pulpa. Fytyra e bukur ishte shtypur, por nuk ishte shpërbërë, njihej që ishte koloneli. Pas veshit të majtë, nga vena karotite, një curril gjaku dilte në atmosferë, si shatërvan. Koloneli, siç duket ishte ndarë nga jeta, që në goditjen e parë. Kot rrekeshim të besonim në një mrekulli. Kur pashë këmbën e majtë që po digjej, instinktivisht, nën efektin e gjendjes së shokut dhe i shtyrë nga ndjenja humane, për t’i ardhur në ndihmë atij që vuan, doja ti fikja flakën, nga këmba.
Nuk e shikoja dot atë qenie që po përcëllohej. Doja ta fikja por mendja nuk më funksiononte, për të gjetur ndonjë mjet rrethanor, siç ishte dheu i lagur. Gjeta më për kollaj ta fikja me dorë. Vura dorën mbi mishin e këmbës që po digjej e, ai m’u ngjit pas dorës. Kushedi sa do të më ketë dhembur ajo djegie por unë nuk e ndjeva. Ishte shujë më e madhe djegia që ndjeva në zëmër. Në të tillë gjendje, ishin të gjithë shokët e mi, jo vetëm pilotët.. Një oficer Sigurimi, i cili gulçonte nga vrapi, po përpiqej të mbërrinte në vendin e ngjarjes. Me një zë autoritar e, me ton urdhërues, sigurimsi na bërtiti: “Ju pilotët, largohuni menjëherë prej këtej”. Ja donte puna dhe e kishin urdhëruar shefat e tij, për të thënë kështu, “derëzinë”. Siç e gjykoj pas kaq kohësh, ai oficer Sigurimi (nuk ia mbaj mend emrin), si gjithë raca e tij, me servilizëm e arrogancë njëherazi, me këtë mënyrë i bënte shërbimin e nevojshëm “tagjisë” me të cilën ushqehej.
Na urdhëruan të futeshim në kinemanë e regjimentit, e aty, pas 15-20 minutash, erdhi Ministri i Brendshëm, Kadri Hazbiu, i cili u mundua të na sqaronte, të na qetësonte e të na jepte kurajë, por binte në sy inkopetenca e tij, për të depërtuar në thelbin e ngjarjes. Kot që ishim në sallën e kinemasë, mbasi nuk dëgjonim asgjë nga ato që thoshte shtetari i lartë. Ne ishim aty vetëm si trup, se mendjen e kishim tek ndodhia. Na qante zemra e na kishte lajthitur mendja. Siç thonë në anët tona: “Thika na kishte shkuar në palcë”. Në ato çaste, thosha me vete: “Inshallah nuk ka vdekur, ai tribun e zgalem, lajmëtar i asaj që po vinte”. Kot rrekesha të besoja në mrekullinë; gjëma kishte ndodhur.
Koloneli, u përcoll, me nderime, siç e meritonte, për në banesën e tij të fundit. Ai u varros, me një ceremoni funerale, me lule e fjalime të zjarrta, në varrezat e Sharrës, në parcelën e parë, rrëzë murit rrethues, pranë bashkëluftëtarit e kolegut të tij të ndjerë, nënkolonelit Peço Polena. Ato ditë, piloti Çobo Ibro Skënderi, i cili e donte dhe e respektonte shumë Niko Hoxhën, shkrojti vargjet:
“Këtu prehet një ushtar,
Më i thjeshti, ndër të thjeshtët,
Një pilot shumë guximtar,
Komandant, nga më modestët”,
Këto vargje, të gjetura, kushtuar figurës të atij trimi, u gdhendën, në pllakën e kokës së varrit dhe vendi ku u preh për shumë kohë koloneli, u kthye në një “faltore” e në vend pelegrinazhi për ata që e kanë dashur dhe e duan me zemër kolonelin dhe aviacionin tonë. Vite më vonë, varri i Niko Hoxhës, u transferua në Varrezat e Dëshmorëve të Atdheut, së bashku me shokët dhe vartësit e tij, të cilët patën të njëjtin fat e fund. Nikon e pamë me sy si ra e si ndodhi, por mjaft të tjerë që ranë, nuk u panë. Secili nga të rënët e aviacionit, ka vënë jetën e tij, gjënë më të shtrenjtë që ka njeriu, në shërbim të lartësimit të armës.
Ngjarja e rëndë ku humbi jetën njëri nga pionierët e aviacionit, trimi i çartur, Niko Selman Hoxha, bëri shumë bujë e shkaktoi mjaft keqardhje e trishtim. Por pati dhe reflektime pozitive. Pilotët e kapërcyen pikëllimin me kurajën dhe burrërinë që u kishte “mëkuar” vetë Niko. U bënë analiza e u zhvilluan provime teoriko-praktike dhe jeta rrodhi siç di të rrjedhë ajo. Në format ndryshme u shpreh hidhërimi i njerëzve e, u shfaq sentimentalizmi i tyre. Shkrimtari i madh shqiptar, Ismail Kadare, kur mori njoftim mbi vdekjen heroike të pilotit Niko Hoxha, shkrojti:
“Shumë e doje këtë tokë.
Shpesh i afroheshe me të tmerrshmen shpejtësi,
Një ditë, aq shumë iu afrove,
Sa, ajo zgjati dorën e të mori në gji”.
Me këto vargje, shkrimtari i madh, sikur i ka vënë vulën opinionit të kohës, për Niko Hoxhën. Populli ynë e ka në gen nderimin për trimat. Tepelenasit, në vazhdën e traditës, e shprehën me këngë konsideratën dhe hidhërimin. Një gjë është e qartë: Po zure vend në këngët e popullit, me siguri, dikush je. Kënga elegji e tepelenasve jehoi fuqishëm në ato ditë:
“Shqipëria ra në zi,
Lajmëron Radio-Tirana:
Ka ndodhur një tragjedi,
Komandanti aviacionit,
I njohur për trimëri,
Fluturoi lart, në qiell,
Së bashku me shokët e tij,
I gjallë më nuk u ktheve ,
Avionin nuk e lëshove,
Po vdiqe bashkë me të”.
Vargjet dhe thëniet që lidhen me heroizmin e Niko Hoxhës, i bëjnë jehonë aktit heroik të tij dhe janë në shërbim të përjetësimit të tij. Gjërat rrodhën në shtratin e tyre e, jeta vazhdoi si më parë. Njerëzit dolën nga kllapia e iu përfillën punëve, mjaft nga nxënësit e Kolonelit u rritën, në moshë e në profesion; disa u bëmë dhe drejtues e kuadro me përvojë. Është në nderin e secilit, ta kthejë kokën prapa e të lexojë pa emocione, tërë veprën e tribunit tonë Niko Selman Hoxha. Gurët e themelit që vendosi koloneli 50 vjet më parë, lidhur me përgatitjen e pilotëve e të avionëve, për fluturim, nivelet që la ai, të cilët u ngjitën më lart nga nxënësit e tij, pavarësisht nga ndryshimet që kanë ndodhur, në teknikë e teknologji, mbeten pika referimi, për të sotmen e të ardhmen.
Koha bëri të sajën e tribuni mbeti atje, tek ajo misërishte e korrur, përtej pistës së Rinasit; disa nga bashkëkohësit dhe ata që mësoi koloneli, tashmë janë moshuar, aq sa duhet të mendohen një copë herë, pa mezi të të thonë diçka të saktë për heroin, por jehona e veprës së tij na vjen, e freskët, si ndonjë fllad që na ledhaton e na kujton dhe pse koha që ka kaluar është e gjatë. Pas ngjarjes u nxorën përfundime e u shtruan detyra, për të shëndoshur gjendjen, shkrojtën gazetat e kohës e u përshtatën referate, një bust i kolonelit u vendos në qendër të repartit dhe regjimenti i Rinasit, mori emrin “Niko Hoxha”, dikur ja hoqën atë, e prap ja dhanë, etj., refleksione të njerëzve sipas koniukturave politike.
Nuk e kam aftësinë të gjykoj atë që është gjykuar një herë, ca më pak t’i heq koren plagës që është përtharë por, ndonjë rezervë e kam e, atë nuk e mbaj për vete. Në aviacion kanë ndodhur ngjarje të rënda, të cilat në disa raste kanë përfunduar me katastrofë. E tillë është natyra e punës, i tillë është profesioni i veçantë i pilotit. Ndaj njerëzit, kur kalon ndonjë avion sipër, instinktivisht ngrenë kokën e duan ta vështrojnë. Kjo dukuri, i kalon caqet e nostalgjisë që kanë njerëzit për ajrin dhe avionin, por janë dhe një nderim që u bëhet atyre që çajnë qiejt, duke rrezikuar jetën.
Po të lexosh konkluzionet e ngjarjeve ajrore, pa parë emrin e pilotit fatkeq, të neverit përfundimi, të më falni për fjalën, vulgare, se: “shkaqet janë njerëzore”. Dhe kështu i vihet kapaku ngjarjes, sipas sloganit të hershëm” “I gjalli me të gjallët, i vdekuri me të vdekurit”. Në një vështrim rrëshqitës, konkluzioni mbi shkaqet njerëzore mund të jetë i drejtë, por më duket nuk shkon për të gjithë rastet. Është paaftësia e njerëzve që nuk depërtojnë në thellësi të dukurisë, për të shkuar tek e vërteta.
Without taking moralistic positions and without inserting myself into the ranks of those sentimentalists who put passion before logic, I say with conviction that, for Niko Hoxha, the above slogan does not work. Colonel Niko Selman Hoxha was and remains a hero, with a capital letter. His work has a mouth and speaks. Its echo, as it has come down to us to this day, will surely be transmitted to generations to come, the respect for that man can never be exhausted. Time passes, leaves some in the shade, or forgets them, the work of Niko Hoxha will rise higher and higher, as happens with the tribunes./Memorie.al
Lini një Përgjigje