FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The village of Kabash is located at the foot of the mountains of Kopilaça, now completely united with the town of Vitia, on the southern side with a hilly-mountainous area, and on the northern side, with flat agricultural areas. On the eastern side, it is bordered by the Morava river, and on the western side, by the village of Smirë. Kabashi is one of the youngest villages in Upper Morava. Kabash was founded by the Kabash people who came from Kabash of Prizren, in the second half of the 18th century, between 1780-1785. Today, Kabashi is one of the largest villages in the Municipality of Vitia, with nearly 400 houses and 3,000 or more inhabitants.
With the disintegration of the Ottoman Empire in 1912, Serbian troops occupied Kosovo. Upon reaching Kosovo: "The Serbian officers (writes the New York Times, December 31, 1912), ordered the most efficient way to pacify the Albanians, that is, their total disappearance. In many villages, houses were burned. When the unfortunate residents tried to escape the flames, they were killed like rats. Men were killed in front of women and children. Then, they forced the women to watch their children while they brutally stabbed them with bayonets".)
The Serbian plans for the systematic extermination of the Albanians did not escape even the Kabashes. In the second part of October 1913, a group of bandits led by Rrustem Januz Kabashi, (1891-1914), descended from the mountain to the village, were interrogated by Serbian guards and their calls to surrender, to show who they are, the Kachaks retaliated with weapons, killing two Serbs. The event takes place late in the evening, on the western side of the village mosque, 20 meters away.
One of the Kabashians alerts the village about the danger after the murders of the Serbs, shouting in the streets of the village: "Get out of the village, it's been an hour since we've lost our skins"! (Leave the houses, get out of them an hour before (as soon as possible) before the Serbs attacked us.) According to Ruhan Abdyl, 1906-1983. Fearing that they would be found guilty even those Kabashes who heard about the danger, did not leave their homes.
The Serbian conqueror had been waiting for such an occasion for a long time, to vent his chauvinistic desires on the Kabashes, to change the ethnic appearance of the village. That night the entire village was surrounded by multiple forces of gendarmerie, army and Serbian civilians. According to the testimonies of those who remained alive, who experienced the massacre, in the morning of that fall, all males over the age of 15 were arrested.
First, the arrested were cornered in the village mosque, under the pretext that they are doing investigations. That same day, the arrested are sent (locked) to the King's Tower in Viti. The tower was at the crossroads where the road from Debelldas village to today's fruit and vegetable market splits. Before 1912, this tower was used by the Turkish gendarmerie, and later by the Serbian gendarmerie, as a command post.
What the Serbian army failed to do in 1912, as it did in the neighboring villages, when the children were burned, massacred, and even shot: in Smira, Goshicë, Lugishte (Lubishtë), Mogilla, Mollëkuq (Trestenik), etc. ., this occasion had to be used to wipe out from the face of the earth the inhabitants of the village of Morneč, who in 1912 had escaped with only one killed (Vesel Hasanin, 43 years old) and to "realize Serbia's plan for colonization , better to say about the serbization of countries where the population was mostly Albanian" (Dr. Millovan Obradović, Agrarian reform and colonization in Kosovo, 1918-1941, Pristina, page 5.)
The village had not yet managed to heal the wounds caused by Shefqet Turgut Pasha (1910), when almost half of the village was burned and the brothers Adem and Mustafa Kabashi, inspirers, organizers and participants of the war in Gryka e Kaçanik and in the Morava Valley against Turgut Pasha, and here came the other, even wilder and crueler occupier. "At that time, Kabashi had 424 inhabitants..." (Mr. Rexhepi "Kabashi of Upper Anamorava", Pristina, 2003, page 12). In the King's Tower, the arrested were held for two days.
Ditën e tretë, në mbrëmje, në këmbë, të lidhur me shoka të të arrestuarve, dorë për dore, dy nga dy dhe me forca të mëdha sigurie, i nisin për në Gjilan. Kështu i gënjenin të burgosurit, sikur në Gjilan, do t’i nxirrnin para gjyqit të “drejtësisë”. Kurse në anën tjetër, ata e kishin përgatitur humnerën ku do t’i masakronin. Fshatit ia vunë zjarrin. U dogjën të gjitha shtëpitë, plevicat, gardhiqet, me përjashtim të dy shtëpive, të cilat i përballuan zjarrit, ose u lanë me qëllim (shtëpia e Rexhep Çaushit dhe ajo e Hetem Hasanit). Në plevica, ku ishin fshehur, u dogjën Zenel Rexhepi 40-vjeçar, Qazim Shabani, 20-vjeçar, Rrustem e Shaban Sallahu, njëri 19 e, tjetri 17-vjeçar, në praninë e nënës së tyre, e cila u kacafyt me xhandarët për t’i shpëtuar djemtë, Ibish Jakupi, 48-vjeçar u vra në fshat,
Agush Ahmeti, 30-vjeçar, po ashtu u vra në dalje të fshatit. Murat Salih Abdylin, 50-vjeçar, të sëmurë, veshur në këmishë e done (brekë), e vret shërbëtori i dikurshëm i tij, pasi e lirojnë si të sëmurë. I vrari u varros në vendin e ngjarjes, 300-350 metra larg Kullës, skaj rrugës në hyrje të fshatit Kabash, 30 m., afër mullirit të Miftijajve, bash te bërryli ku është ndërtuar tash pompa e benzinit (Karburanti). Fshati u plaçkit. Të gjitha gjërat e vlefshme u grabitën: pajën e nuseve e të vajzave, bulmetin, fasulen, dimërishtat e rezervuara, misrin, grurin…! Dyert e oborreve, hambarët, qerret deri vonë janë vërejtur në shtëpitë e plaçkitësve në Viti, në Binçë, në Vërbovcë e në Kllokot.
Jahi Selmani (1896-1968), person i cili i shpëtoi pushkatimit, pas shumë vitesh, në rrojtoren e Misin Kabashit, në Gjilan, Gata Veleshanit nga Velekinca, xhelat në plojën e madhe të kabashëve, i’a ka parë në dorë kutinë e argjendtë për duhan dhe qelibarin e Aziz Abdylit (hoxhë i fshatit, i pushkatuar). Çfarë mjerimi, të vrarët janë plaçkitur! Plaçkitësit i morën me vete të gjitha, duke lënë pas vetëm vajin e nënave për djemtë, vajin e nuseve për burrat, vajin e fëmijëve për prindërit dhe mallkimin e grave drejtuar vrasësve, barbarëve.
Fshatit i vinte era shkrumb me javë të tëra. Gjëma e të vrarëve u dëgjua me ditë të tëra. U vranë, u therën me thika dhe u groposën aty 54 veta, (ndoshta edhe më shumë) disa për së gjalli, në një humnerë të përgatitur më parë te Zabeli i Sahit Agës, në afërsi të Kllokotit (tash pronë e Banjës së Kllokotit).
Sipas Jahi Selmanit, i cili e pa me sy ngjarjen, aty ku u masakruan bashkëvendësit e tij, thoshte se pas thirrjes së Rexhep Çaushit (1850-1913), i cili megjithëse ishte i sëmurë (“…serbët e kishin marrë thuaja nga shtrati…” (Z. Rexhepi “Kabashi i Anamoravës së Epërme”, Prishtinë, 2003, faqe 57), gjeti forcë, me atë zërin e tij pushkë, tërë nerv e shpërthyes, si dikur në luftën e vitit 1910 kundër ushtrisë turke në Kaçanik dhe fshatrat e Moravës së Epërme, për t’u dhënë zemër kabashëve: “Qëndroni vllazën, mos u dorëzoni … kundër anmikut duhet me luftue edhe me duer lidhun”!
Pas thirrjes së tij për qëndresë, shpërtheu një revoltë e rrufeshme, u krijua një rrëmujë e pështjellim i përzier me krisma pushkësh e britma shurdhuese. Shkijet të tmerruar nga revolta e të arrestuarve, e humbin kontrollin dhe filluan të shtinin pa ndërpre mbi të lidhurit. Gjatë rrëmujës, thuhet se ka pasur të vrarë edhe xhandarë.
Në saje të këtij kundërshtimi të paparë, arritën të shpëtonin gjallë, përveç Jahi Selmanit edhe, Feriz Osmani, Ramë Kaçarremi, Deli Muçaj dhe Qerim Mehmetuka. Në mesin e të vrarëve, pati edhe mysafirë që u gjetën atë natë të kobshme në odën e Sylë Jasharit. Ata ishin tre veta, njëri prej tyre dhëndër i xha Sylës nga Ballanca, fshat në komunën e Vitisë. Në këtë plojë, u vra edhe një mysafir tjetër nga Mogilla, Misin Luzha.
Fshati mbeti në duar të grave dhe fëmijëve. Shumica e nënave i rritën fëmijët në gjini, për t’u kthyer pas tre vjetësh, e për të rifilluar jetën në fshatin e djegur. Me mund të madh arritën t’i shëronin plagët sadopak dhe t’u dilnin zot trojeve që ua lanë amanet të parët. Ata nuk i harruan fjalët, mesazhin e Bajram Currit, Isa Boletinit, Mustafë Kabashit, në vitin 1909 para se të çlirohej Shkupi, ku qëndruan dy net në Kabash, për ta mobilizuar popullin në luftë kundër turqve. Që atëherë, u kishin thënë të tubuarve në oborrin e xhamisë së fshatit: “Ky truall është i yni. Ta ruajmë e ta mbrojmë si sytë e ballit”! (Sipas Sakip Misin Salihut, 1882-1961).
Peripecitë nuk kanë të sosur. Duhej të ndërtoheshin shtëpitë dhe gjithçka tjetër që u nevojitej për jetë. Disa familje u shuan, disa të tjera u shpërngulën në Turqi. Pastaj filloi kolonizimi i fshatit me serbë të ardhur nga Vllasina. Toka u merret, po dëshira për të jetuar në trojet e të parëve, vazhdon me ngulm.
Pas një hulumtimi, kam gjetur emrat e 44 kabashëve të vrarë dhe tre mysafirëve, kurse të tjerët janë të familjeve të shuara, të shpërngulura ose numri i të vrarëve ndoshta ka qenë më i vogël se sa flitej.
Është për të ardhur keq, që vendi ku janë groposur të masakruarit, e kanë mbuluar ferrat dhe nuk është i shënuar me asgjë. Kjo papërgjegjësi ndaj së kaluarës, të të vrarëve nuk falet, kjo papërgjegjësi është e porositur nga vrasësit, është e dëmshme, kundër vetvetes, kundër interesave tona kombëtare, kundër të së ardhmes. Asnjë nga varrezat masive (mbi 350 viktima) të vitit 1912-1913 në komunën e Vitisë, nuk është e shënuar.
Turp i madh! Njerëzit e përgjegjshëm, të mirë, duhet të ndërhyjnë një orë e më parë. Të shënohen këto vende të plojës, se gjaku i derdhur edhe pa dëshirën e të masakruarve na ndëshkon. Të shkruhet historia e të të pushkatuarve, t’i tregojmë vetes, gjeneratave, botës, se masakrat, plojat mbi shqiptarët, janë të hershme që nga periudha e ngritjes së shtetit serb.
Emrat e të ekzekutuarve:
Misin Salih Cenaj, (52-vjeçar),
Murat Salih Cenaj (50),
Avdyl Salih Cenaj (32),
Hysen Jakup Cenaj (35),
Ibish Jakup Cenaj (52),
Isak Jakup Cenaj (31),
Agush Ahmet Cenaj (30),
Hamëz Nezir Cenaj (18),
Qerim Ali Cenaj (50),
Alush Ali Cenaj (26),
Hafiz Qerim Cenaj (22),
Halit Qerim Cenaj (20),
Azem Kamer Cenaj (48),
Sefedin Azem Cenaj (16),
Aziz Elez Cenaj (47),
Rexhep Çaush Veselaj (63),
Smajl Bajram Veselaj (60),
Bajram Smajl Veselaj (39),
Hamit Selman Veselaj (50),
Jashar Islam Muçaj (60),
Islam Jashar Muçaj (30),
Murtez Brahim Muçaj (52),
Hamdi Murtez Muçaj (17),
Kadri Brahim Muçaj (37),
Isuf Brahim Muçaj (22),
Qamil Osman Muçaj (18),
Zenel Rexhep Muçaj (40),
Hazir Shaban Muçaj (45),
Qazim Hazir Muçaj (20),
Shabi Sadik Muçaj (37),
Ramadan Ramadan Kuklubeci (30),
Rrahim Sallah Trakalaçi (53),
Ali Sallah Trakalaqi (50),
Hebib Ali Trakalaçi (25),
Aziz Avdyl Trakalaçi (47),
Faik Aziz Trakalaçi (19),
Abaz Sallah Trakalaçi (65),
Veli Abaz Trakalaçi (45),
Rrustem Veli Trakalaçi (19),
Shaban Veli Trakalaçi (17),
Hysen Abaz Trakalaçi (18),
Misin Luzha (mysafir, fshati Mogillë),
Shefki Qerimi (mysafir, fshati Ballancë),
Tahir Musliu (mysafir, fshati Ballancë).
(Fragment taken from the book: "Na Kabashi jem t'ndam nji vulmi", Gjilan, 2013, Sabit Abdyli). Memory.al
Lini një Përgjigje