FLASH
Shkruar nga Pamfleti
The following material is a paper by Andrey Edemskiy, of the Institute for Slavic Studies at the Russian Academy of Sciences. The author brings for the first time as a previously unpublished archival source, Funds 2, 3 and 10 of the Russian State Archive for Contemporary History, through which we can see the Soviet perspective on what was happening in relations with Albania in 1960-1961. These sources help to revise some myths in historiography and then the Albanian collective imagination. The myth of the “battle” at the Vlora base must be seen beyond the narrow perspective of an Albanian victory and demonstration of force, since at least according to the documentation in question, it does not appear that the Soviets ever had military scenarios in mind in Albania. However, the Russian academic concludes the paper by emphasizing that there is a need to compare the sources, in order to better understand what happened.
One thing is clear: regardless of the behavior or mistakes of the Soviets – which are accepted as such – Enver Hoxha did not leave the break with the Soviets to chance. He had a political purpose in it and provoked it to the end, first by playing into the agreement with the Chinese side and second by undermining the climate of cooperation. It remains to be investigated what lies behind this policy, but for example, the author's interpretation of the meeting in Tirana between him and Andropov and Pospelov suggests that Enver Hoxha felt personally threatened by the Soviets.
And he decided to purge the party of any possible pro-Soviet elements and then, in light of the Soviet-Chinese frictions, prepare to escalate the situation, standing publicly as a determined communist who had caught the Soviets in an ideological error. It is also unclear, even with these documents, whether Khrushchev's rapprochement with the Yugoslavs was a reflex of the break with Albania, or was related to a Kremlin policy in the Balkans. The author says that in any case, the rapprochement with Yugoslavia gave Hoxha an alibi, further paving the way for him towards the final secession.
Study by Andrey Edemskiy, from the Institute for Slavic Studies at the Russian Academy of Sciences
The extraordinary complexity of historical processes in the Balkans in the second half of the 20th century undoubtedly constitutes a promising research topic as many archival documents have become accessible. The Soviet-Albanian conflict in the early 1960s, in all its aspects, ideological, political and economic, has attracted the attention of researchers since its inception.
Serious progress in the research of this problem has been made in recent years, as a result of the use of rich documentary material in Albanian from Albanian archives; Albanian researchers have made their valuable contribution to the study of these events. Unfortunately, the results of research using Soviet documentary materials are not as significant.
Many important documents are still classified, but the documents that are now available from the Russian archives make it possible to shed more light on past events. This article is the first attempt to make a further contribution in this direction, alongside the task of identifying signs of an intensification of Soviet-Yugoslav contacts at the same time.
The Soviet-Albanian differences that emerged in the mid-1950s, due to the Albanian leadership's disapproval of Khrushchev's moves towards normalizing relations with Yugoslavia and condemnation of Stalin's "cult of the individual", continued to accumulate negative potential. In 1959, the Soviet leader, Khrushchev, did not welcome the assessments of the development plans presented to him by the Albanian side, during his visit to Albania in May.
Moscow's efforts to negotiate with Washington on a range of issues of global importance further complicated relations between Moscow and Tirana. However, until the summer of 1960, Soviet-Albanian relations continued to develop relatively smoothly within the framework of stable and honest economic cooperation and, above all, of significant and comprehensive Soviet aid to Albania. The differences mentioned above remained marginal until the spring-summer of 1960.
As the leader of a small country, Enver Hoxha and his entourage did not consider it possible to challenge the Soviets, the great power at the head of the Soviet camp. The situation changed in the spring of 1960. At the end of April, several articles that appeared in the Chinese press (a little later they were collected and published in a booklet entitled: Long Live Leninism!) demonstrated that the Chinese leadership openly, albeit indirectly, even declared its disapproval of the Soviet position, on the strategy of the Soviet bloc and the world communist movement, on a number of issues related to the state's approach to international problems and their prospects.
Until 1960, Moscow had not responded to these views in any way, believing that mutual ideological differences should not be discussed publicly, in the media, but rather in personal meetings. An opportunity to criticize the Chinese position presented itself, or so it seemed to Soviet leaders, in late June in Bucharest, during a meeting between the respective delegations at the Congress of the Workers' Party of Romania. It had become necessary to stop the polemic in the Soviet camp.
Pasi anulimi i samitit të Fuqive të Mëdha në Paris në mes të muajit maj, për shkak të fluturimit të një avioni spiun amerikan mbi territorin e Bashkimit Sovjetik, dukej se konfirmonte se paralajmërimet kineze ishin më të argumentuara nga sa dukeshin. Avioni amerikan ishte rrëzuar nga sovjetikët dhe pranimi prej pilotit të kapur se ai ishte me një mision spiunimi, duket se e provonte të gabuar Hrushovin në kursin e tij për arritjen e një detante me SHBA-ës si dhe uljen e tensioneve ndërkombëtare.
Në fillim të qershorit, liderët sovjetikë hodhën idenë e një “takimi të partive motra të komunistëve dhe punëtorëve” në Bukuresht(vendimet e Presidiumit të Komitetit Qendror të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, të datave 2 dhe 7 qershor). Synimi fillestar ishte diskutimi i krizës së situatën ndërkombëtare, që u bë e sikletshme pas anullimit të samitit të Parisit. Vetëm më vonë, me nismën personale të Hrushovit, në Moskë u përgatit një notë informative përmes së cilës kritikoheshin pikëpamjet e liderëve kinezë si false dhe të dëmshme. Në 22 qershor, lidershipi sovjetik vendosi ta shpërndante këtë dokument te liderët e vendeve të bllokut komunist.
Dhe më pas, në Bukuresht, në takimet e improvizuara të delegacioneve të huaja që kishin ardhur si të ftuar në Kongresin e partisë rumune, lideri sovjetik Hrushov kritikoi lidershipin kinez. Delegacioni shqiptar drejtohej nga “numri tre” sipas hierarkisë partiake, Hysni Kapo, anëtar i Byrosë Politike të Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë. Ai u koordinua me Enver Hoxhën që ishte në Tiranë dhe si asnjë nga pjesëmarrësit e tjerë, që nga fillimi i takimit, nuk ishte aktiv në fushatën e improvizuar të dënimit të pikëpamjeve të lidershipit kinez, teksa iu shmang detyrimit të rendit alfabetik për të folur i pari.
Edhe një sjellje e tillë pasive e Kapos e mërziti Hrushovin.
Fakti se lidershipi shqiptar ishte shmangur të mbështeste Hrushovin në kritikën e tij ndaj pikëpamjeve kineze në Bukuresht, nuk e ndaloi kryeministrin e Republikës Popullore të Shqipërisë, Mehmet Shehu, t’i dërgonte një letër qeverisë sovjetike, përmes së cilës i kërkonte 50 mijë ton grurë që të niseshin drejt Shqipërisë, nga gushti në dhjetor të atij viti, e që nevojiteshin si pasojë e kushteve të pafavorshme të motit dhe një plani të parealizuar për drithërat.
Letra mbeti pa përgjigje. Vetëm në muajin gusht, kur ministri shqiptar i Tregtisë përsëriti të njëjtën kërkesë Ministrisë sovjetike të Tregtisë me Jashtë, duke nënvizuar nevojën urgjente për të paktën 10-15 mijë ton grurë brenda shtatorit, Moska u vu në lëvizje për ta përmbushur atë. Sipas vendimit të 1 shtatorit, Shqipëria do të furnizohej me vetëm 10 mijë ton grurë gjatë periudhës shtator-tetor 1960. Theksohej se sipas Marrëveshjes Tregtare dypalëshe, Tirana duhet të paguante për to në mallra vitin e ardhshëm.
Meqenëse sovjetikët nuk kishin stok të lirë gruri, u vendos që kërkesa të përmbushej nga rezervat shtetërore, duke marrë parasysh se 10 mijë tonët e grurit të dorëzuar, do të zbritshin nga sasia e parashikuar për eksport në vitin 1960. Gruri duhet të ngarkohej në anijet e marinës sovjetike në portet e Detit të Zi. Një tjetër valë fërkimesh në marrëdhëniet sovjeto-shqiptare u shfaq në nëntor 1960, gjatë takimit botëror të partive Komuniste, zhvilluar në Moskë.
Siç mund të shihet në dokumentet arkivore, në ndryshim nga ajo që ndodhi në Bukuresht në fund të qershorit, kësaj radhe delegacioni shqiptar erdhi në Moskë me qëllim marrjen e krahut kinez për të gjitha çështjet për të cilat Kina dhe Bashkimi Sovjetik, kishin pozicione të ndryshme në muajt e fundit. Qëndrimi tyre ishte vendosur në Plenumin e Komitetit Qendror të Partisë së Punës së Shqipërisë, më 1 nëntor 1960.
Delegacioni udhëhiqej nga Enver Hoxha dhe nuk kishte pse të humbej kohë me konsultime me Tiranën, siç kishte bërë Kapo në Bukuresht, në fund të qershorit. Ky ndryshim në qasjen shqiptare është shpjeguar në mënyra të ndryshme. Sipas një tradite të gjatë në historiografinë perëndimore, ajo ishte rezultat i një lufte të brendshme në parti, që përfundoi në fund të gushtit 1960.
Fitimtarët e saj adoptuan një linjë të vendosur pro-Pekinit në sfidimin përherë në rritje të tij ndaj lidershipit sovjetik në bllokun komunist dhe lëvizjen komuniste botërore. Nga ana tjetër, historiografia bashkëkohore shqiptare, ka ofruar një pamje të re të këtyre ngjarjeve sipas të cilës zërat për një betejë të brendshme në parti, ishin false, përderisa që pas “fjalimit sekret” të Hrushovit në shkurt 1956, Enver Hoxha kishte eliminuar të gjithë opozitën potenciale, duke spastruar shumë anëtarë të partisë dhe zyrtarë të lartë që mundet potencialisht të adoptonin kriticizmin sovjetik të “kultit të personalitetit” në Shqipëri atë vit.
Disa përpjekje të sovjetikëve për të ulur shqiptarët në një diskutim të hapur dypalësh në mënyrë që të mbyllej plaga e hapur, shkuan kot. Sapo Hoxha mbërriti në Moskë, sovjetikët i shpërndanë delegacioneve të huaja përgjigjen e tyre ndaj letrës së shtatorit të Partisë Komuniste të Kinës, në të cilën Shqipëria përshkruhej si një tirani, në të cilën të ishe një mik i Bashkimit Sovjetik, ishte e rrezikshme. Me një hapje të tillë, Enver Hoxha ishte shumë i acaruar për t’u takuar me Hrushovin.
Vetëm pas ndërmjetësimit të komunistëve francezë, shqiptarët pranuan të takohen me përfaqësuesit sovjetikë në datat 10-11 nëntor. Hoxha u takua më në fund me Hrushovin, një ditë më vonë, më 12 nëntor. Sipas burimeve shqiptare, përfaqësuesit sovjetikë në takimin e parë ishin Mikhail Susllov, Juri Andropov, Frol Kozllov, Anastas Mikojan dhe Petër Pospjellov.
Diskutimi nisi qetë. Në përgjigje të pyetjes së sovjetikëve: “Çfarë doni në këmbim të një përmirësimi të marrëdhënieve tuaja me ne”, Hoxha u kujtoi atyre të gjitha incidentet që kishin ndodhur gjatë verës, si përpjekja sovjetike për të minuar unitetin e lidershipit shqiptar, mbështetja e disidentëve politikë dhe incidentet mes marinarëve dhe oficerëve shqiptarë dhe sovjetikë në bazën detare në Vlorë.
Hoxha parashtroi një sërë kërkesash në mënyrë që incidente të tilla të shmangeshin në të ardhmen, por pala sovjetike i hodhi poshtë ato duke vënë në dukje një sentiment antisovjetik që ishte përhapur në Shqipëri. Në rrjedhën e diskutimit, Hoxha argumentoi se kishte patur edhe më herët mosmarrëveshje mes të dyja palëve, si p.sh., ato mbi Jugosllavinë dhe çështje të tjera dhe se të gjitha kishin burim palën sovjetike.
Hrushovi u duk i befasuar: “Është diçka e re për mua që ne kemi patur pikëpamje të ndryshme mbi këtë çështje. E dëgjoj për herë të parë…Problemin jugosllav, që ju e konsideroni si temë mes nesh, mund ta lëmë mënjanë për momentin. Kjo nuk është një çështje parimore”. Por Hoxha insistoi se çështja ishte në fakt parimore dhe se Hrushovi nuk kishte dashur për një kohë të gjatë ta kuptonte. Lideri shqiptar akuzoi Hrushovin për përkeqësimin e marrëdhënieve pas takimit të Bukureshtit.
Por Hrushovi ngriti dyshimin se; “ju duket nuk keni qenë në marrëveshje me ne edhe para Bukureshtit”. Më pas ata shkëmbyen akuza të rënda lidhur me mbështetjen e mundshme sovjetike ndaj liderëve shqiptarë, të spastruar së fundmi dhe që kishin simpati për Bashkimin Sovjetik. Hrushovi sulmoi bashkëbiseduesit e tij “për përjashtimin e një gruaje të fuqishme si Belishova në një mënyrë staliniste”.
Në atë moment, diskutimi tashmë i nxehtë kaloi te çështja e bazës detare të Vlorës, rreth akuzave të oficerëve dhe detarëve sovjetikë që konfrontoheshin me shqiptarët në territorin e tyre. Në një klimë polemike, Hrushovi përmendi mundësinë e heqjes së këtij instalimi ushtarak nga Shqipëria. Diskutimi u mbyll më në fund kur Hrushovi e krahasoi mënyrën e Enver Hoxhës në diskutim, me atë të kryeministrit britanik, Harold Mekmilan, i cili; “donte po ashtu të më fliste mua në këtë mënyrë”.
Mikojani shtoi se; “Hoxha flet më keq se Mekmilan”. Delegacioni shqiptar u ngrit dhe u largua. Teksa po dilte, fjalët e fundit të Mehmet Shehut për Hrushovin ishin se; “Shqipëria do të mbetet përherë besnike ndaj Bashkimit Sovjetik dhe një anëtare e kampit socialist”.
Është e qartë se në qendër të përpjekjeve për të mbyllur ndarjen fillestare ishin dallimet në mentalitet, të rënduara nga një perceptim i dhimbshëm i përfaqësuesve të një vendi të vogël për lehtësinë me të cilën bashkëbiseduesit e tyre, si përfaqësues të një fuqie të madhe, interpretuan deklaratat e tyre. Nga ana tjetër, bashkëbisedimi shkoi njësoj sikur pala shqiptare kishte pritur të gjente një arsye që t’i priste drutë shkurt. Dhe kjo ndodhi në të vërtetë, sapo u paraqit një mundësi nga sovjetikët.
Now the researchers are aware of the mood with which the Albanians arrived in Moscow, after the plenary session of the PPSh on November 1, and it is clear that the rights that the Soviets assumed during the meeting of November 12 played in favor of the Albanians. On November 14, aware of their mistake and in an attempt to correct it, the Soviet leadership sent a short letter to the Albanian leaders, addressed to the “delegation of the Party of Labor of Albania” and calling them “comrades”. In the letter the Soviets proposed “the continuation of the meeting between the representatives of our parties at a time convenient for your delegation”.
They also expressed regret that the Albanian side had interrupted the meeting, trying to assure that “none of us had or has any intention of insulting any of the Albanian representatives.” They expressed regret that the Albanians had left too soon to hear the last part of the interrupted sentence (“they should have heard the end of the sentence”) “the interrupted and misinterpreted sentence,” “despite the sincere desire of the Soviet delegation to continue” the talks.
The Soviets proposed that the meeting continue either in its previous composition or between “authorized representatives” of the two central committees, to discuss issues of interest to “both parties.” The Soviet side demonstrated patience, promising to wait until “the Albanian comrades are ready to reestablish contacts” with representatives of the Communist Party of the Soviet Union.
At the same time, the Soviets expressed their readiness for a meeting at the level of prime ministers, drawing attention to “some issues that concern our two countries and need to be discussed”, in fact proposing a meeting at any level “that the Albanian comrades will find appropriate”. The researchers have not yet clarified whether the Soviets managed to send this letter to the ALP delegation on the same day (November 14), as proposed by Yuri Andropov who was responsible for its drafting. / Memorie.al
Lini një Përgjigje