FLASH
Shkruar nga Pamfleti
In a long account given years ago, former President Ramiz Alia has told of his life and confidential reports in the dome of the communist state. He has spoken for the first time about the clashes in the Central Committee and what happened a few minutes after the death of the former iron Prime Minister, Mehmet Shehu!
"If Mehmet had been like this from 1942-43, when he was in the concentration camp, until 1981, when he committed suicide, they say 40 years. What did he wait for? He was at the head of the country. If he had been an agent of the Americans or the English, what did they want more to ruin Albania?! Mehmet would have acted"! In a long confession given years ago, former president Ramiz Alia, has told his life and confidential reports in the dome of the communist state. He has spoken for the first time about the clashes in the Central Committee and what happened a few minutes after the death of the former iron prime minister, Mehmet Shehu!
Alia also recounts her relationship with former Prime Minister Shehu, which she describes as correct, but not cold. However, she states that Mehmet wanted to implicate her in the Todi Lubonja case. But the surprising statement in this interview is that Mehmet Shehu was not an agent.
According to Ali, if he had been an agent, from the time he was in the concentration camp until 1981, when he committed suicide, he would have been able to act within such a long period of time, 40 years, especially since for the Americans and the British, an agent like Mehmet Shehu would have been enough to overthrow the communist regime in Albania.
The interview was conducted by Mentor Nazarko:
Mr. Alia, what were the stages of your intellectual formation, starting from the high school period, a time for which you have good memories. Who were the spiritual, philosophical and literary idols of that time, the relationships with your high school friends. Are there any characters among them who became well-known figures and especially the relationships with Todi Lubonjë, who remains one of your friends today?
R. Alia: I was born in Shkodra, where I completed two grades of primary school. Later, the family moved to Tirana, where I continued my schooling. After finishing primary school at the “Red School”, I enrolled in the Tirana gymnasium. At that time, the capital’s gymnasium was one of the best schools in the country and don’t forget that there were only the Shkodra gymnasium, the Korça Lyceum, the ‘Normalja’ of Elbasan and the Tirana gymnasium. These were the full secondary schools, except for the ‘Technical’ in Tirana.
I want to say that the Tirana gymnasium was an institution where very knowledgeable teachers and pedagogues taught. I had very good teachers, such as Vangjel Gjikondi, Minella Karajani, Sotir Angjeli, Vasil Andoni, Mihal Zallari, Vedat Kokona, Nonda Bulka, etc. The school principal was Safet Butka. When the University of Tirana was established, most of them became pedagogues, founders of that university.
Life in high school was special: at that time we read a lot, as young people we were, and in that environment we were formed in all senses. In 1939, during the occupation, I attended high school and it was precisely this moment that marked the formation of anti-fascist sentiment for the young people of the school. After 1941, the year of the creation of the Communist Party, when the anti-fascist movement included all school youth, I joined the Communist Youth Organization.
I said this, because this also marks the involvement in political life. This time also determines the close friends, with whom we discussed various issues in different fields. I had many friends, some of whom were killed, like my close friend Manush Alimani, Siri Kodra, Zeqi Agolli, etc. We discussed politics, but also culture in general. They read literature, mainly Italian, but also American such as Steinbeck, Mark Twain, Dante, etc.
Was there any affection among Albanian youth for Dante, for other popular poets, for Italy? Are we referring to a period of Italian cultural penetration…?
R. Alia: Of course, there were. But many others were also read. At that time, we also read philosophers like Schopenhauer, Nietzsche, etc., because it was a great curiosity. We didn't know Marx well. We only knew a few of his basic theses. You mentioned Todi Lubonjë. He is a character that I have been connected to all my life, from my youth until today.
Todi was older in school than I was. We were childhood friends and our homes were close in Tirana. Even after the liberation, we worked in sectors that connected us, such as the youth sector, culture, etc. It is not necessary to go into Todi's history.
Did you feel sorry for Todd's fate and what did you do to change that fate?
R. Alia: What happened to Todi, I have always said, starting from the Party line at that time, was considered wrong. I myself was of the opinion that there (at the 11th Festival) there were exaggerations, always according to the political line of the time. For this, I personally criticized Todi, since the evening of the festival. But, as events unfolded, especially Todi's imprisonment, I suffered personally, as for a close friend of mine. But, it is understandable, at that time, more than expressing my pain, I could not do anything.
But, when you became First Secretary and President of Albania, you had all the opportunities, but...?!
R. Alia: Po. Mund të thonë se përse nuk bëra gjë për Todin! Por nuk ishte problemi i vetëm Todi. Problemi ishte se në atë kohë, duhej rishikuar çështja e dhjetëra e dhjetëra kuadrove të partisë, të cilët ishin dënuar. Pra, t’i hyje një rishikimi të tillë, do të ishte tepër e vështirë për mua. Do të konsiderohej si një shkëputje nga rruga e Enver Hoxhës, si një shkëputje nga e gjithë veprimtaria e partisë, deri në atë kohë, një rishikim, një revizionim i plotë i vijës së partisë, gjë që nuk bëhej dot.
Çështja e Mehmet Shehut vazhdon edhe sot të zërë faqet e shtypit. Keni ndonjë refleksion të tanishëm të nxitur nga ky shtyp? Ç’mund të thoni rreth tij si figurë politike e intelektuale? Cili ka qenë raporti juaj me të?
R. Alia: Përsa i përket Mehmet Shehut, çështja themelore për të cilën shkruajnë autorë të ndryshëm sot, është: Vrau veten apo, e vranë? Unë do të them në mënyrë kategorike, se Mehmet Shehu e vrau veten dhe prova për këtë është, jo ku u gjet e jo ku nuk u gjet koburja, por letra e shkruar prej tij. Në atë letër, e shkruar nga dora e tij, thuhet që ai po vret veten, jep rekomandimet, etj., etj.
Në ato rekomandime, ai ju përmend edhe juve….?!
R. Alia: Në atë letër më përmend edhe mua, në kuptimin që i thotë Enver Hoxhës; “ruaju nga njerëzit që ke përreth”, e përmend Kadri Hazbiun, që e quan “Jago”, përmend emrin tim dhe të Foto Çamit. Por kryesisht, emrin tim, që më cilëson si “Hrushov”, etj. Këto ishin mendime që kishte Mehmeti.
Pse e kishte këtë mendim Mehmeti për ju?
R. Alia: Para se të them se përse e kishte këtë mendim, doja të tregoja raportet e mia me Mehmet Shehun, ose më mirë, mendimin tim për Mehmetin. Ai ka qenë një kuadër e udhëheqës i talentuar i vendit tonë. Ai ka qenë i ditur, njeri që lexonte, i mprehtë nga pikëpamja politike, ishte shumë punëtor e aktiv. Nuk kishte lënë zonë të Shqipërisë, që Mehmeti nuk e kishte shkelur me këmbë, si i thonë fjalës. Nga kjo pikëpamje, ai ishte pa diskutim një prej kuadrove kryesorë të partisë.
Kishte divergjenca me ju, që e bënin atë të arrinte në konkluzione të tilla?
R. Alia: Jo divergjenca. Ai nuk pajtohej, ose e shihte me sy sektar qëndrimin tim, që ishte relativisht i butë. Nuk kam qenë i egër me njerëzit që punoja, me sektorët që kontrolloja, etj. Për shembull, ndodhi ajo që ndodhi me grupin ku ishte edhe Todi Lubonja, që ishte sektori që drejtoja unë. Mehmeti u ngrit në Plenumin e Komitetit Qendror e, tha që përgjegjës është Ramizi, domethënë donte, në një mënyrë ose në një tjetër, që të më implikonte edhe mua në atë problem.
Pra, atëherë, raportet tuaja ishin të ftohta?
R. Alia: Të ftohta nuk kanë qenë asnjëherë, por unë do të thoja korrekte. Marrëdhëniet e mia me Hysni Kapon, kanë qenë shumë më të afërta, se sa me Mehmetin.
Qëndrimi i Mehmetit në letrën e fundit para vdekjes, ka pasur si pikënisje qëndrimin tuaj kritik ndaj tij, në mbledhjen e Byrosë?
R. Alia: Jo, nuk e besoj. Qëndrimi im ka qenë i matur. Unë nuk jam futur në kritikë ndaj Mehmetit, me fjalë kot. Por atë mendim për mua, Mehmeti duhet ta ketë krijuar përpara, duke parë tolerancën time, në drejtimin e sektorëve për të cilët kisha përgjegjësi. Unë isha më i kuptueshëm me njerëzit. Nuk isha i egër në drejtimin e këtyre sektorëve, ku ai mendonte se influencat e huaja, po shfaqeshin, po dukeshin.
Mos vallë ka qenë pjesë e luftës për pushtet? Mos ndoshta ju konsideronte si rival kryesor, për të qenë pasardhës i Enver Hoxhës?
R. Alia: Nuk besoj të jetë nisur nga ky koncept pasi, për drejtuesit e partisë, Mehmeti konsiderohej si njeriu që do të vinte pas Enver Hoxhës. Sa ishte gjallë Hysni Kapo, kishte një lloj dyshimi, se cili do të ishte pasuesi i Enverit, por absolutisht për mua, që isha në radhën e tretë apo të katërt. Pasi vdiq Hysniu, ishte Mehmeti ai që konsiderohej si pasardhës. Madje edhe ne, sekretarët e Komitetit Qendror, kur nuk ishte Enveri, shkonim te Mehmeti, për t’u këshilluar. Prandaj, nuk ka qenë ky motiv.
Në momentin kur kanë nisur fërkimet e Mehmetit me Enverin, për çështjen e fejesës së djalit, ai mund të ketë menduar për ndonjë konspiracion ku ju ka përfshirë edhe juve….?
R. Alia: Ai mund të ketë menduar shumë gjëra, por nuk jam në gjendje të flas, për ato që ka menduar ai.
Pas vdekjes së tij, u mbajt një qëndrim i ftohtë, me një komunikatë zyrtare. Më pas, nisi një fushatë kriminalizuese ndaj tij si poli-agjent, etj. I qëndroni ju sot, pas 25 viteve, akuzave që ai ka qenë agjent i Jugosllavëve, amerikanëve, rusëve, etj.?
R. Alia: Vetëvrasja e Mehmetit, e komplikoi problemin, pasi lindi pyetja se përse e bëri këtë?! Pse vrau veten?! Ishte pikërisht kjo pse. Mua, kur më njoftuan për vrasjen e Mehmetit, kam shkuar te Enveri për ta lajmëruar. Gjëja e parë që tha Enveri: “Po pse vrau veten?”. I bëri pyetje vetes. Nuk deshi përgjigje nga unë. Pra, lindi kjo pyetje. E më vonë, pas një apo dy ditësh, në zyrën e Enverit, ai më bëri një pyetje: “I ke parë ti ato dokumenta që na kanë ardhur në vitin 1964, për Mehmetin”? Unë nuk kisha parë gjë dhe i thashë: “Jo, nuk di gjë”.
U ngrit, ishin në kasafortën e Hysnin Kapos që kishte vdekur në atë kohë. Kasafortën e Hysniut, e mbante Enveri në kasafortën e tij. E hapi atë kasafortë dhe më dha një zarf me kartela, të cilat ishin kartela të zbulimit të huaj. Autentike apo jo, unë nuk them dot gjë.
Fakt është që ato i kishin parë në vitin 1964 Enveri dhe Hysniu, vetëm këta të dy, e kishin arritur në përfundimin, se ky është një provokacion që na bëjnë rusët, për të na ndarë me Mehmetin. E, për këtë arsye e kishin mbyllur për rreth 17 vjet (1964-1981). Meqenëse Mehmeti vrau veten, Enveri nisi të besojë, se këto janë të vërteta. Unë nuk them dot gjë për këto dokumente.
Me thënë të drejtën, kur i lexova, të dukej se kishe të bëje me një agjent të tyre të Inteligjence Service. Në ishin apo jo të vërteta, nuk them dot gjë. Në vitin 1987, në ambasadën tonë në Argjentinë, një amerikan dorëzon një letër, ku thuhej se: “Ato dokumente që ju janë dhënë në vitin 1964, janë të vërteta”. Pra, kur kishte vdekur edhe Mehmeti, edhe Enveri. Unë e kam parë atë dokument, ia kam lexuar Komitetin Qendror të Partisë dhe u kam thënë: “Nuk dua asnjë koment, por të futet në arkivë”. Ajo duhet të jetë në arkiv.
R. Alia: Mund të jetë qesharake, mund të jetë hiç. Unë sot nuk mund të prononcohem fare, pasi nuk kam asnjë të dhënë. Unë po flas atë që ishte reale.
R. Alia: Me zemër them këtë: Po të kishte qenë Mehmeti i tillë që nga viti 1942-’43, kohë kur ishte në kampin e përqendrimit, deri në vitin 1981 kur vrau veten, i thonë 40 vjet. Çfarë ka pritur? Ishte në krye të vendit. Po të ishte agjent i amerikanëve apo i anglezëve, çfarë donin më tepër ata për ta shtruar Shqipërinë?! Mehmeti do të kishte vepruar. Por deri atëherë s’ka vepruar.
Domethënë, kur them vepruar, një agjent i atij niveli bën përmbysje. Nuk thotë ai: …Ky është kështu, e ky është ashtu… Muhabet kot. Pra, ai një veprim të tillë nuk e bëri. E ka pasur raste të shumta, si për shembull në kohën e prishjes me sovjetikët. Nga kjo pikëpamje, janë të dyshimta konkluzionet mbi atë çështje.
Zoti Alia, në vitin 1981, shtypi jugosllav e quajti “vrasje” atë që i ndodhi Mehmetit dhe ka thënë se; “me vrasjen e Mehmet Shehut, irredentizmi shqiptar mori goditje të rëndë”. Ndërkohë, nga disa analiza që bëheshin në Amerikë rreth raporteve shqiptaro-jugosllave, Mehmet Shehu është konsideruar si përfaqësues i krahut të ashpër përsa i përket Kosovës. Kështu shikoheshin edhe shkrimet e iniciuara në gazetën “Bashkimi”, organ i cili ishte më afër qeverisë, pra më afër Mehmet Shehut…?
R. Alia: Këto janë konkluzione që mund t‘i kenë nxjerrë amerikanët, për të cilat nuk jam në dijeni. Përsa i përket problemit të Kosovës, më kundërshtar i serbëve për Kosovën, ka qenë Enver Hoxha. Në shkrimet e tij është fare evidente, por kjo nuk do të thotë, se Mehmeti nuk ishte i tillë. Por unë besoj se shprehja e thënë nga jugosllavët për “…fundin e irredentizmit…”, ka të bëjë me faktin se, duke pasur parasysh karakterin e egër dhe të fortë të Mehmetit, ata mund të mendonin se ky njeri, mund të bënte aventurë në Kosovë, domethënë të hynte ushtarakisht në Kosovë.
Ka pasur ndonjë plan ushtarak për këtë?
R. Alia: Plane të tilla mund të ketë pasur në Shtatmadhori, por unë nuk jam në korrent të atyre planeve. Nga kjo them që mund të jetë më shumë një supozim, se sa një vërtetim. Kjo nuk vërteton gjë. Sidoqoftë, të sulmoje Jugosllavinë, do të ishte aventurë, sidomos duke pasur edhe peshën që kishte ajo në qarqet Perëndimore.
There is a logic that interprets the fate of the Shehu family as an inspiration for the respective families, namely the family of Enver Hoxha. If you look, there are many similarities in the upbringing of the children, similar schools, similar workplaces, but cultural differences. What do you think, did the families influence Enver Hoxha's brutalization of Mehmet Shehu?
R. Alia: On this issue of family relations, I am not inclined to see it that way, because I do not believe that there was a competition between the two main leaders of the country, that your child or mine is more advanced, more developed, etc. It seems to me that it should not be seen that way. You are dealing with two main personalities, who have other problems, bigger than that of children. What happened to Mehmet with his son, was a tragedy for himself, which led him to commit suicide….! But no more.
Did he have a preference for any actor, writer, scientist...?
R. Alia: Mehmeti read a lot. He was not indifferent to any field of social activity. He mainly loved literature and relationships with people of literature, he had good ones. He also loved Kadare. At first, not so much, to be honest. For what reason? Because in his nature Mehmeti was sectarian and saw the negative sides of others.
He was nervous and often had the last word before the first. But later, when Kadare became friends with Mehmet's children, he consequently got to know him better. Mehmet began to respect and appreciate Ismail Kadare. This was also influenced by the fact that Enver Hoxha generally had a positive attitude towards Kadare, and Mehmet did not allow himself to hold an attitude opposite to that of Enver.
Any episodes of yours with Mehmet...?
R. Alia: My relations with Mehmet have generally been good. I have never had a quarrel with him. Of course, I did not agree with his nervousness, especially towards people in art, culture or the press, which were sectors that I led. But I want to say one more thing. Mehmet was very correct.
I don't remember there being any decision in the Council of Ministers, for the sector that I led from the party side, such as problems of education, culture, etc., that was made without first asking my opinion. He asked me, even formally, if I agreed on various issues. That is, from this point of view, Mehmeti was correct./ Memorie.al
Lini një Përgjigje