FLASH
Shkruar nga Ali Buzra
At the request and desire of the author, Ali Buzra, as his editor and first reader, I will briefly share with you what I experienced in this encounter with this book, which is his second (after the book “Gizaveshi në vite”) and which is naturally outlining his writing style. The sincerity and openness of the narrative, the simple, unmodified language, the accuracy and precision of the episodes or the lack of an elaborate, intentional fantasy to follow or its non-use, I think have served the author positively, who comes to the reader in his original form, inviting us to at least recognize unknown human destinies and pain, accidentally or not, leaving us to reflect as a beginning of awareness towards a catharsis so necessary for the conscience of Albanians.
In past historiography, the Borova Massacre and the February 4th Massacre in Tirana have been rightly mentioned, but the massacres committed without trial by partisan headquarters during the war and in the first years after the war have never been mentioned. Today, there are many historical researchers who, using the secret archives of the war and post-liberation, have shed light on the murders and communist terror. They are numerous, but it is worth mentioning the massacre committed against 180 innocent people, only as suspects, from the regions of Vlora, Korça and Elbasan, in February 1944.
Likewise, in Golem in Lushja, 67 ballistas were killed on the orders of Dushan Mugosha and Mehmet Shehu from the 1st Brigade. It is proven that one of them, when invited to join the partisans, said: “I will become a pig, but not with the communists”. In Klos in Mat, 20 men were killed in treachery, after being invited to talk by a deputy brigade commissar. During the “Winter Operation”, 24 Martaneshas were shot, including a teenage child. On September 14, 1943, after the capitulation of fascist Italy, the forces of the National Liberation Army carried out a massacre in the village of Gërhot in Gjirokastra, where they killed 36 nationalists, led by Hysni Lepenica, who was the General Commander of the nationalist forces for Southern Albania.
After him, Kadri Cakrani, the son of Hajredin Bey Cakrani, a signatory of the Declaration of Independence in 1912, took command. The communist terror during the war reached its peak with the mass massacre in Tirana, from October 25 to November 17, 1944. During these days, over 100 intellectuals with pro-Western education and convictions, former soldiers and nationalists, patriots who had not joined the National Liberation Front were killed. Most were killed near their homes, in disloyalty and without trial. These and other massacres have not been mentioned by past historiography, but they are a reality experienced by the individuals themselves and their families.
And here is how the leaders of the Albanian Communist Party and the National Liberation Front themselves testify to the line followed by their party: Sejfulla Malëshova, one of the most enlightened minds of the time, graduated from high school and higher education in Medicine in Rome. Then, in the years 1926-1930, he continued his studies in Moscow. He was appointed a lecturer at the "Lomonosov" University and won the competition for the position of Dean, out of 100 competitors. A person with communist convictions, knowledgeable in over 10 foreign languages, in Albania he was elected a member of the AKP and the Politburo. After the liberation, he was elected a Member of the Presidium of the People's Assembly and appointed Minister of Education. In 1947, all his functions in the party and government were removed, describing him as a liberal.
He was interned in Fier, where he worked as a samaritan seller. He died in 1971. “Terrorism in the party, in the people, in the army,” he testifies, “shows the weakness of our political line; second, the distrust we have in the people; third, that we have no connection with the masses. We solved everything with terror. I was not surprised when they told me that the more terrorist a person was, the more communist he was. These are the symptoms of the degeneration of a political party into a gang of criminals.”
Tuk Jakova was one of the members of the Communist Group of Shkodra and, a participant in the founding meeting of the Albanian Communist Party, political commissar in the 1st Brigade. After the liberation of the country, he was appointed Minister of Industry in the Albanian Government. In 1951, he was dismissed as a member of the Politburo, while in 1955 also as a member of the Central Committee of the Albanian Communist Party. In 1957, he was isolated in the Ioannina castle. In 1958, he was arrested and sentenced to 20 years in prison, with the motivation "for mitigating the class struggle". He died in 1959, under mysterious circumstances. Here is how he expresses it: "Many people have been killed without trial and without guilt...! Dushan Mugosha introduced this spirit. So today the army seems to have gone out to kill the people. The partisans kill themselves, without putting people before the court".
Duke i u rikthyer luftës për çlirimin e Tiranës, duhet përmendur edhe fakti se, më 3 tetor 1944, ishte dhënë urdhri nga Vermahti gjerman, për t’u tërhequr trupat nga Greqia, Shqipëria e Maqedonia. Më 2 nëntor ato u larguan nga Greqia. Nga dokumentet e gjetura rezulton se evakuimi nga Tirana, u bë 10 ditë më vonë nga ç’qe parashikuar, për shkak të bllokimit nga forcat partizane të Ushtrisë Nacional- Çlirimtare. Vallë, nuk dihej se forcat gjermane do të evakuoheshin? Pa tjetër që dihej. Atëherë lind pyetja; përse kjo sakrificë? Përse të shkohej drejt humbjeve të mëdha njerëzore e materiale?!
A nuk do të qe më mirë të shmangej një përplasje kaq e fortë e me pasoja në Tiranë? Natyrshëm, duhet pranuar edhe fakti se misionet britanike e mirëpritnin një përplasje të tillë, me qëllim që të dëmtoheshin sa më shumë forcat gjermane, pavarësisht se në tërheqje. Nga informacionet britanike thuhet se në Tiranë, nuk ka patur forca të mirëfillta ushtarake gjermane. Ato ishin pjesë e logjistikës, vend-komandës, spitalet, ofiçinat etj. Kolona që erdhi nga Maqedonia, i shërbente përforcimit të këtyre forcave, meqenëse partizanët kishin rrethuar e mbërritur afër Tiranës.
Nga dëshmitë e oficerëve britanikë, thuhet se trupat gjermane në tërheqje, ishin gati të dorëzoheshin pranë atyre britanike të LRDG (Grupi i shkretëtirës së distancave të largëta), por ata refuzonin të dorëzoheshin pranë partizanëve shqiptare, për arsye se, përvoja e deritanishme kishte treguar se Ushtria Nacional-Çlirimtare Shqiptare kishte thyer ligjet e luftës, duke ekzekutuar robërit.
Nga ana tjetër, ata pohojnë se udhëheqja partizane ishte përpjekur të izolojë ushtarakët britanikë gjatë lurtimeve në Tiranë e Shkodër, për të mos u njohur me terrorin, jo vetëm me robërit gjermanë, por edhe me reprezaljet ndaj popullsisë civile, veçanërisht në Shkodër, e cila kishte një opozitë të fortë antikomuniste, që ishte në plan të asgjësohej gjatë luftimeve në këtë qytet. (Në dokumentet angleze thuhet se partizanët shqiptarë, kryen ç’kishte mbetur. Në mjaft raste vëren ajo, 5 ushtarë gjermanë me mitraloza mbi kamion, arrinin të ndalnin grupe prej 100 partizanësh, të mbështetur nga 10 mitraloza.)
Lufta për çlirimin e Tiranës i kushtoi ushtrisë partizane 127 të vrarë, 290 të plagosur, dëme të konsiderueshme materiale dhe vonoi çlirimin e kryeqytetit 10 ditë. Natyrshëm, u vranë partizanë të thjeshtë, e jo nga shtabet drejtuese. Pa ndihmën e britanikëve, humbjet mund të ishin akoma më të mëdha. Kjo luftë qe e projektuar nga PKSH-ja për dy qëllime kryesore:
Së pari, marrjen e pushtetit, mbasi Enver Hoxha në këtë kohë udhëzon: “Kush merr kryeqytetin, merr pushtetin”.
Së dyti, asgjësimin e kundërshtarëve të mundshëm politikë. Me këtë praktikë, u kryen krime, vrasje e masakra sipas metodave bolshevike, të praktikuara nga PKSH-ja me nxitjen edhe të emisarëve jugosllavë, për t’i vënë shqiptarët kundër shqiptarëve. Është e provuar tashmë, se zbatuesi më i devotshëm i kësaj praktike terroriste, ishte Enver Hoxha. Kështu rruga drejt pushtetit, u la me gjakun e intelektualëve, kundërshtarëve politikë të kohës si dhe të qindra njerëzve të pafajshëm.
KAPITULLI III-të
Përfshirja dhe roli i misionit britanik gjatë luftës në Shqipëri. Veprimet luftarake të brigadave të Ushtrisë Nacional-Çlirimtare, iniciuar nga përfaqësuesit jugosllave pranë PKSH-së, që çuan në neutralizimin e qëndresës së çetave nacionaliste antifashiste dhe anti-sllave. Fati tragjik i çetës dhe fisit të Kryezinjve, si dhe masakra e Tivarit.
Duke iu rikthyer problemit të bashkëpunimit, mund të themi se, edhe përpjekjet e misioneve britanike për të nxitur bashkëpunimin mes Frontit Nacional-Çlirimtar e nacionalistëve dështuan. Nga ana tjetër dështoi edhe synimi i tyre, për të hedhur nacionalistët në një kryengritje të organizuar e masive kundër gjermanëve. Por edhe disa elementë të majtë moderatorë, që synonin tërheqjen e nacionalistëve të bashkëpunonin me Frontin, si një mundësi pajtimi kombëtar, u eliminuan nga PKSH-ja e Enver Hoxha.
Në kujtimet e tij Reginald Hibbert, shkruan për Mustafa Gjinishin: “Në korrik e gusht të vitit 1944, ai shoqëroi Divizionin e Parë dhe pastaj Korpusin e Parë në Shqipërinë e Veriut. Ai arriti një farë suksesi duke tërhequr disa nga udhëheqësit nacionalistë më pak të kompromentuar, për shembull Dan Kaloshin e Cen Elezin dhe, siç ishin hapur fjalë edhe Muharrem Bajraktarin, në bisedime me partizanët e madje, siç duket, edhe për fillimin e bashkëpunimit…! Ai u vra nga një pritë nga fundi i gushtit, ndërsa po ecte me Viktor Smithin…!
Pas vdekjes së tij nuk u dëgjua më për këto dhe brigadat partizane nuk treguan durim me krerët veriorë dhe i shkatërruan njëri pas tjetrit. Është e vështirë të mos arrish në përfundimin se Gjinishi u likuidua nga një skuadër goditëse, që punonte për Enver Hoxhën, i cili nuk kishte ndërmend që të pranonte njërin nga krerët e tij kryesorë, që të bëhej një pikë bashkimi për një koalicion kombëtar”!
Lind pyetja; A ka patur krerë veriorë, të Shqipërisë së Mesme, apo jugorë që mbanin lidhje me gjermanët? Pa tjetër që ka patur, bile persona me influence. Arsyet e këtij bashkëpunimi në rrethanat e luftës, që nuk kanë shkuar asnjëherë kundër interesave kombëtare, i kemi trajtuar më lart, por nuk u bë asnjë përpjekje nga ana e PKSH-së për të bashkëpunuar me ta, përkundrazi, PKSH-ja e ka minuar bashkëpunimin, duke i parë ata si pengesë serioze më pas në vendosjen e rendit të ri shoqëror, atij socialist.
Natyrisht, edhe vetë krerët mundet të kishin disekuilibra mes tyre, ata nuk qenë të bashkuar në krijimin e një koalicioni të përbashkët, ndoshta edhe për faktin se kush do të ishte në rolin drejtues, një pragmatizëm ky i njohur i shqiptarëve. Në dokumentet e misioneve britanike të cilat mund t’i marrim disi të paanshme, thuhet që pati përpjekje për t’u formuar një koalicion i udhëheqësve nacionalistë, duke patur si drejtues Mehdi Frashërin, që ishte kryetar i Këshillit të Regjencës, Abaz Kupin si udhëheqës i zogistëve, Fiqiri Dinen që përfaqësonte zonën e Dibrës dhe Gjon Marka Gjonin, që influenconte në fiset e Mirditës, por që për shumë arsye nuk arriti të bëhej realitet.
Aty nga shtatori i vitit 1944, në Shqipëri, pranë PKSH-së, kishin ardhur të tjerë oficerë të misionit jugosllav, të cilët qenë Velimir Stoiniçi e Nijaz Dizdareviçi. Ky rifreskim i përfaqësuesve jugosllavë në përfundim të luftës, kishte pikësynime të caktuara; Së pari, qëndronte problemi i të ardhmes së Kosovës, dhe së dyti, përgatitja e kushteve për përfshirjen e Shqipërisë në të ashtuquajturën Konfederatë Ballkanike, me në krye Serbinë. Partia Komuniste Jugosllave, ia kish hedhur mirë kthetrat Partisë Komuniste Shqiptare. Në mesin e vitit 1944, Lufta civile në Shqipëri, e filluar kryesisht mbas Marrëveshjes së Mukjes, u intensifikua ndjeshëm.
Për faktin se ishte apo jo “luftë civile” edhe sot ka mjaft polemika mes historianëve. Në këndvështrimin tim, pavarësisht emërtimeve, lufta mes shqiptarëve, me shumë viktima, në periudhën e luftës kundër pushtuesit, ka ndodhur. Ajo ka qenë e pranishme dhe është tashmë e evidentuar me fakte. Forcat e Ushtrisë Nacional-Çlirimtare, krahas luftës kundër gjermanëve, në Jug, Shqipërinë e Mesme e në Veri, u ndeshën me forcat e Ballit, ato nacionaliste si dhe me ato zogiste. Kanë qenë, dhe janë tashmë të dokumentuara urdhrat e dhëna nga Shtabi i Përgjithshëm i Ushtrisë Nacional-Çlirimtare e nga vetë Enver Hoxha, për asgjësimin e forcave nacionaliste. Në jug të vendit ky spastrim u krye më shpejt, ndërsa në Shqipërinë e Mesme e të Veriut, u realizua me shumë viktima.
Kjo, sot duket qartazi se qe një luftë politike, ideologjike, për pushtet e drejtuar nga PKSH-ja. Pasi ajo u drejtua jo vetëm kundër elementëve të kompromentuar me gjermanët, por edhe kundër Abaz Kupit, që ishte pjesëmarrës në mjaft aksione kundër italianëve e gjermanëve. Njësitë e Ushtrisë Nacional-Çlirimtare, tashmë të shumta në numër, u hodhën duke shpartalluar forcat nacionaliste të Muharrem Bajraktarit, simbol i qëndresës në Veri të vendit, kundër pushtuesit. Ato u përfshinë edhe në asgjësimin e çetës së vëllezërve Kryeziu në Kosovë, që luftuan deri në fund kundër gjermanëve.
Kështu nga shtatori i vitit 1944 e, në vazhdim, Brigada VI-të partizane sulmoi e spastroi Elbasanin, Brigada V-të pjesët jashtë Tiranës, Brigada I-rë Krujën, Brigada IV-ët Mirditën, ndërsa Brigada VII-të dhe XV-të, u nisën drejt Veriut. Me kërkesën e Shtabit jugosllav dy divizione të Ushtrisë Nacional-Çlirimtare Shqiptare, u dërguan në Jugosllavi, me pretendimin në ndjekje të forcave gjermane drejt Sarajevës.
Në tetor, Brigada V-të dhe më pas Brigada III-të u dërguan në Kosovë. Brigada V-të shqiptare së bashku me partizanët e Kosmetit në Kosovë, asgjësojnë çetën e Gani Kryeziut, e cila përbënte një rezistencë nacionaliste antifashiste atje. Dhe kjo ndodhi sepse, forcat partizane të Kosmetit nuk kishin përkrahje të gjerë në popullin e Kosovës, ndërsa formacioni luftarak i Kryezinjve, mund të ishte e vetmja qendër rezistence kundër rivendosjes së administrimit jugosllav në Kosovë dhe që gëzonte përkrahje në popull.
Ishte pikërisht kjo që mund të çonte në një kryengritje të përgjithshme nacionaliste të kosovarëve. Siç duket, ky fakt përbënte një shqetësim për udhëheqësit komunistë në Jugosllavi dhe në Shqipëri. Nënvizojmë se çeta e Kryezinjve e përbërë nga afro 1500 luftëtarë, luftoi gjithë kohën kundër italianëve dhe gjermanëve, pa asnjë kompromis dhe nuk u bashkuan as me partizanët e Kosmetit e, as me Ushtrinë Nacional-Çlirimtare Jugosllave.
Ndaj bie në sy, që synimi i brigadave partizane shqiptare, ishte asgjësimi i Lëvizjes Nacionaliste në Kosovë. Këtë e vërteton edhe lufta e tyre kundër çetës së Kryezinjve. Kjo e fundit në vjeshtën e vitit 1944, qe dobësuar nga betejat e vazhdueshme kundër forcave gjermane. I mbetur pa ndihma, Gani Kryeziu e pozicionon çetën e tij pas Qafës së Prushit, për të mbrojtur hyrjen në Gjakovë. Këtu, edhe do të pushonin, si dhe pritnin ndihmat e mundshme nga britanikët. Pikërisht në këto rrethana, ata sulmohen nga Brigada V-të dhe i kërkohet të bëhet pjesë e Frontit Nacional-Çlirimtar, por ai nuk pranon.
Ndërkohë arrestohet në pabesi dhe i dorëzohet forcave jugosllave. Duket se është një koordinim i paramenduar midis Partisë Komuniste Jugosllave dhe PKSH-së, për arsye se, njëri nga vëllezërit Kryeziu, Seidi, u ftua për bisedime në Shqipëri e që më pas e detyrojnë të shkojë në Jug, për të takuar Enver Hoxhën. Seid Kryeziut iu premtua një vend i lartë në Qeverinë shqiptare dhe i kërkohet të bashkëpunojë me PKSH-në, por ai e refuzon këtë bashkëpunim. Ishte Kuartieri i Misionit Britanik, që mundi të evakuojë atë për në Itali.
The fate of the other brothers was tragic. Hasan Kryeziu was killed near Gjakova, while Gani Kryeziu, the Albanian partisan V Brigade, handed him over to the Yugoslavs, who sentenced him to 5 years in prison. After his imprisonment, in 1950, he was physically eliminated. In this way, with the help of the Albanian partisans, the core of a possible nationalist government in Kosovo was eliminated. In addition to the V and III Brigades, the two divisions of the Albanian National Liberation Army sent to Sarajevo against the Germans were also ordered to return to Kosovo. The question rightly arises as to why the Albanian partisans were sent to Yugoslavia?
At the Berat Plenum, November 1944, the Yugoslav representative Velimir Stoinić stated: “The fighters will go to fight across the border and not return home…! You will cause the Yugoslav people to be seriously offended, if you do not coordinate your actions…! It is not a question of soldiers, but of communist consciousness”! So, as can be seen, the subordination of the AKP by the Yugoslav one was evident throughout the war. Wartime documents state that 297 partisans were killed in Yugoslavia, but it is not known how many were killed against the Germans and how many against their Kosovar brothers, in the nationwide civil war.
Of these, 128 people were not recognized, and their burial place is unknown. The researcher and historian Uran Butka has provided us with radiograms from the Headquarters of the 5th and 6th Divisions of Albania, which were in Kosovo, sent to the Command of the General Staff of the National Liberation Army of Albania, during the months of March and April 1945, as well as lists of the number of Kosovars who surrendered to the headquarters of the 5th and 6th Divisions. Enver Hoxha's response was: "The escapees who surrendered to the division, send them to the 52nd Division of Serbia". With these prisoners of war, the Yugoslav Command filled the military columns that it sent as cannon fodder to Srem in Serbia and to Tivar./ Memorie.al
Lufte vellavrarse e pergjakshme nga komunistet kriminele.