FLASH
Shkruar nga Pamfleti
During the 30's and 40's of the last century, with the descent of the unstoppable fascist and communist downpour on Europe, before and later on the whole world, "fate" took the Albanian nation by the throat. Like all young people, I found myself at a crossroads where a position had to be taken, even at the risk of my life. Then I said "no" to the dictatorship, I took the road that had no end, a navigator in the long sea, without shores. The act of rebellion that nearly killed me simultaneously set me free. I am an eyewitness of life in the fascist and communist hell in Albania, not as a "politician", "personality" of Albanian macropolitics, but as a student, as a young person who became aware of my role, at that time and in that place, out of love for homeland and desire for freedom; simply, as a young man with remarkable sensibility, true to himself, of life with dignity.
With the capitulation of Italy, the country was occupied by Nazi Germany. The new enemy was more ferocious and more organized. The political manipulations of the "capital" continued, but remained limited within the framework of some cliques of "old-fashioned" politicians. The fight against the new invader suffered temporary fluctuations. However, the great damage was caused by the "neutral" attitude of the "right-wing" forces, not their activity. Others, ready to serve the "government", took the path of cooperation. To their credit, the "communists" and their supporters remained representatives of active resistance against the Germans. These undesirable developments ensured a temporary peace in the country, but they paid a heavy price later. International politics, the one where our country had placed its hopes for the future, dictated an uncompromising war against the Nazis.
Europe was burning under their feet. The thesis that "the country must be protected" from war and destruction was called defeatist and collaborationist. It was time for the supreme sacrifice, not of a group, but of a whole people. The "communists" took advantage of this situation even more, after the arrival of Yugoslav emissaries in our country, and the start of allied aid, from the Allied Command of the Mediterranean. At this crucial moment, they won the support of Allied diplomacy. The political frictions and contradictions in the country, and the determination of the "communists", who took absolute power by force and controlled it without reservations, created the conditions for a civil war, - also instigated by the Nazis - that devastated half of Albania. The division took on provincial colors, and the continuous clashes seemed to be a prelude to the future of the country, after the occupier's departure.
I found myself in a very difficult position, morally and politically. I had no doubt that my place was in the ranks of freedom fighters, where I had many of my "friends". I was convinced at the same time that the path of my "friends" was deeply wrong, that there were anti-national tones, for which I was very sensitive, and that their concept of the future of Albanian society was very "theoretical" ”, the foggy one relies on a spirit of hatred, for everyone and everything that did not accept without reservations, their views. The communists had a common similarity in one point, they had a common feature in their attitude, they were all protected in the spirit of hatred that, like the leaven of bread, gave flavor to all their actions, thoughts, and words. This dilemma, for me insoluble, threw me into a closure in itself, in silence, passivity, isolation.
The days that passed became even more difficult, due to the economic situation of the family, which tormented me endlessly. Several times I risked my life on trading trips for merchants who would not leave the city out of fear. But bread was needed at home, and here I had found a means. A widow and mother of three children lived near the house. She was still young, beautiful, very poor and had no help. Despite her stoic demeanor, extreme poverty forced her to beg at the doors of the town's shops.
Before long, she became the object of lower slander, from those who "wanted" her without success. It was her body that they were looking for and that they did not get. It was the last submission they "offered"! One day, I realized that it was a "shelter base for partisans". After the long experience of being thrown into the city without a heart, she had decided to join elements that convinced her that she was "something of value", a useful being for the "revolution" which, for her, was "a life with dignity ", a new life, where the world would not despise her, would not mock and humiliate her, just like in her heartless city...!
She was promised a world of work, of honest sweat, where she would provide bread for herself and her children, a world where she would be in the company of "others", like her. What could counterbalance the enthusiasm of this wretched being who revolted, who, in her innocence, burst forth against the undeserved humiliation of her heartless city? Hope for "bread, peace and freedom"! covered the oil of the hungry and lowly children who accompanied her in her heartless city, and pushed her on the path of revolutionary action, in search of solidarity with "others", like her. For the first time in her life, she had found the courage to win inner freedom, the only victory that counts!
Çdo ditë sillte diçka të re. Në kaosin e qytetit, shumë të rij ishin dalldisë mbas jetës së luksit, të siguruam nga fitimet e mëdha në tregti e spekulimet e ndryshme. Shumë të reja u përfshinë në vorbullën e qytetit, që nuk flinte ma. Shkujdesja e pabesueshme ishte ba normë, për shumë bashkëqytetarë që nuk dëshirojshin me dijtë për asgja, veç dëfrimeve të jetës së tyne të shthurun. Në këtë kaos, jetonte edhe nji masë e gjanë e popullsisë që, me vështirësi plotësonte nevojet ma fillestare të jetës së përditshme.
Rritja e pafrenueshme e çmimeve nga spekulatorët, e mungesa e frontit të punës së qëndrueshme, kishte krijue nji klasë të madhe gjysëm të punësuem, ose të papunë. Veçanërisht të damtuem ishin zanatlinj e qytetit që konkurrojshin me sasitë e mëdha të artikujve industriale, të importuem e të nji cilësie të dobët. Kjo ishte e vërtetë, edhe për nëpunësit e administratës shtetnore, që përfunduen në nji grup elementësh të korruptuem. Shkollat funksionojshin ma shumë si ndërtesa grumbullimi të fëmijëve, se si qendra edukimi.
Krimi u rrit, kriminelët u shtuen, sidomos rrugëve të qytetit, gjatë orëve të natës. Ishte nji pasiguri e plotë! Jashtë këtij kaosi, ishin elementët e organizuem në radhët e rezistencës. Ata punojshin me program e, veprojshin me shpejtësi. Për hir të nji serie atentatesh, kundër funksionarëve “armiq”, ata krijuen nji atmosferë frike në qytet, e cila u dha epërsinë në marrjen e vendimeve, që kishin të bajnë me jetën e qytetarëve. Pa udhëheqje politike të besueshme e pa administratë efektive, detyra e ruajtjes së rendit, iu besue nji force bashibozukësh, shërbëtorë të financuem nga pushtuesi nazist.
Egërsia e tyne u tregue në kryemjen e masakrave kundër komunistëve, nji qëndrim që shihej me përbuzje të madhe nga popullsia e qytetit. Nga Shqipnia e Jugut, lajmet ishin ogurzeza! Nji luftë civile, zhvillohej kudo, në mes komunistëve dhe ballistëve. Egërsia e përleshjeve, kishte marrë përmasa çnjerëzore: tortura, masakra masive, djegie shtëpish e fshatrash të tana, nga shqiptarët, kundër shqiptarëve, e nga nazistët, kundër të gjithëve. Me formimin e nji “Qeverie të Përkohshme” në Berat, maj 1944, balanca në favor të komunistëve, ishte e plotë.
Prania e përfaqësuesve aleate, i jepte asaj karakter formal, pothuajse zyrtar. Shumë nga ne e pritëm mirë këtë zhvillim dhe ushqyem shpresën, se nji kthesë e madhe, ishte tashma e mundshme. “Shokët” që takojsha në ilegalitet, ishin dehë nga ky sukses i papritun. E ardhmja politike në vend, ishte e tyne! Megjithatë, nji frymë pasigurie për këtë t’ardhme, kishte kapërthye popullsinë. Sa ma e afërt bëhej fitorja e komunistëve, aq ma e madhe ishte frika, që ata shpërndajshin.
Ishte e qartë se, ata do të ishin forca e vetme politike në vend. Elementi që i drejtonte, nuk ngushëllonte popullsinë vendëse, as vlente si garanci për nji regjim normal, e të qytetnuem. Qyteti im ishte i shqetësuem edhe ma shumë nga numri i “partizanëve” jugosllavë, që ishin infiltrue në Lëvizjen Nacional-Çlirimtare në qytetin tonë, dhe pozitat komanduese që kishin marrë. Tue pasë parasysh të kaluemen e marrëdhënieve shqiptaro-serbe e malazeze, prania e tyne në Shkodër, ngjallte dyshim e frikë.
***
Në mbrëmjen e nji natë vere, ndërsa kthehesha në shtëpi, u afrue nji burrë i gjatë, me musteqe të mëdha e kokën e mbështjellun si malësorët tonë. Vuni dorën mbi supin tim, e përshëndeti. Unë u ndala! Nuk e njoha, derisa buzëqeshi. Ishte fqiu im, ish-nxanësi i shkollës fillore, që nuk vazhdoi studimet e mesme, për arsye ekonomike. U përqafuem. Kishte ma shumë se nji vjet, që nuk e kisha pa, por e dijsha se ishte “në mal”, me partizanët. E pyeta për shëndetin. Më tha se do të kalonte natën tek prindët. “Due të pastrohem”! më tha me ton shoqnuer.
Pa u ndalë, vazhduem bisedën që kaloi menjëherë në “politike”. Më tregoi për organizimin e njësiteve guerile, stërvitjet e përgatitjen me sulmue qytetin. Kishte nji entuziazëm ngjitës në fjalët e zanin e tij, sikur donte me e kalue tek unë. Ndigjojsha gjithçka me kureshtje. Por kur u ndamë, ai më tronditi me nji shprehje që më erdhi e papritun. I urova “Natën e mirë”! Ai u përgjigj me nji ton pak arrogant: “Po përgatitemi me hy në qytet…! Po mprehim thikat…! Natën e mirë”! Mbeta i ngrimë në vend. Nuk isha i sigurt se kisha ndigjue mirë. As nuk kuptojsha plotësisht qëllimin e fjalëve të tij.
Pak nga pak, e mora veten e në brendinë time, m’u përtërinë të gjitha bisedimet që kisha pasë me shokët e mi, mbas largimit nga “grupi”. “Lufta e ashpër, me gjak ose pa gjak”, që komunistët përsëritshin kaq herë, me mue e me të tjerët, fillonte me pasë kuptim, me marrë nji formë ma konkrete. Thika, arma e masakrës dhe e terrorit, përmendej pa asnji përmbajtje! Për cilin po mpreheshin thikat?! Për mue, për “bashkëpunëtorët”, për “kundërshtarët”?! Bana hapat e fundit me hy në shtëpi, por më dukej se kambët nuk më mbajshin ma.
Fqiu im, shoku njëzetvjeçar, me paralajmëronte fillimin e nji epoke të re, në vendin tonë. Nuk u frikësojsha aq shumë për veten tim. Por në mesin e shokëve tonë, kishte mjaft nga ata që kundërshtuen “Lëvizjen” me guxim, dhe mbetën besnikë të idealeve “kombëtare”, ashtu siç i kishim mësue në shkollë. Për ata, e ardhmja ishte e frikshme, e unë ndjeva erën e gjakut, që sillte me vete paralajmërimi i shokut partizan. Thika, ndante shokun nga shoku! Kalova nji natë pa gjumë.
Marrëdhëniet me “shokët”, sidomos bisedimet që kishim zhvillue, filluan me fitue nji jete në vete, sikur hap mbas hapi po ngriheshin në nji ndërtese të re, të panjohun deri atëherë, e konturet e së cilës dukeshin qartë. Elementi thelbësor që kisha vrejtë tek ata, e që më shqetësonte aq shumë, urrejtja, merrte tashti përmasa të reja, kuptim të ri, si gjaku e shpirti i lëvizjes dhe revolucionit që përgatitej. Fillova me pa ma qartë natyrën e sistemit komunist, të mbrume me urrejtje e rrjedhimet që do të ndiqnin.
Pashë veten e shoqninë time, si krijesa të pafuqishme, të pambrojtje, në rrugën e vetme nga do të kalonte uragani i hakmarrjes, të paaftë me u largue, të papërgatitur me kundërshtue. Në kujtesën time, u ripërtrinë leximet e invadimeve të Mesjetës së hershme, e ramja e Romës dhe e qytetnimit të saj: kolona të gjata barbarësh, të armatosuna me hekur e zjarr, hakmarrëse, do të kalojshin nëpër rrugët e qytetit me nji popullsi të frikësueme. Ishte kjo e ardhmja jonë premtuese?
***
Në mëngjes, vizitova familjen e Zyhdiut, kushërinit “ilegal”, e kërkova të marr kontakt me të. E takova në nji “bazë” strehimi, jo larg nga shtëpitë tona. Me gjithë ndamjen jomiqësore të disa muajve ma parë, unë e dojsha me gjithë zemër. Ai ishte rritë në nji familje me ekonomi të rregullt. Nuk kishte pasë nevojë me punue e me sigurue bukën, për vete ose për familjen. Lexonte shumë dhe kishte cilësinë e të menduemit me gjakftohtësi. Angazhimi tij në “Lëvizjen”, ishte ba me ndërgjegje të plotë dhe me dëshirë.
Ai kishte ardhë në përfundimin se; “komunizmi”, ishte e vetmja rrugë që i ofrohej nji të riu revolucionar, sidomos në ato ditë kur luftohej “fashizmi”, dhe e kishte përqafue, të paktën intelektualisht. Kjo prirje e kishte ndryshue çdo ditë e ma shumë. Nga nji ideologji e koncept filozofik i zhvillimit ekonomik e shoqnor, ishte krijue nji optikë jete, e përqendrueme dhe e vendosun në kandin e dëshiruem. Ai i shikonte lajmet e rrufeshme që vijshin gjatë ditës, me nji siguri e bindje aq të plotë, saqë më bante ziliqar.
Nji pozicionim i këtillë, i marrun definitivisht, që shikonte të ardhmen drejt në sy, pa u kujdesue për jetën që zhvillohej në të dy anët e ekuacionit, i jepshin atij ndjenjën e kënaqësisë, e të çlirimit nga dyshimet…! Ai jetonte vetëm me nxitjen nervoze që shkaktonte pritja e ditës së fitores, e ditës së plotësimit të andrrave të tij, të nji jetë të plotë në nji shoqni të përsosun, të agimit të ditës së re, që do të lindte…! Kur hyna në dhomën përdhese, kushërini me përqafoj me mall të madh. Unë u mbusha me gëzim.
Mbas ballafaqimit të fundit, kur unë nuk e njoha ma kushërinin tim, kisha dyshime se ishte ftohë me mue përgjithmonë. Gjeta të kundërtën! Me shëndet nuk ishte keq, megjithëse kishte humbë peshë. Ishte i veshun me rrobe e këpucë, sikur përgatitej me dalë. Jeta ilegale ka rregullat e veta. Në brez mbante nji revolver të mbushun, që nuk i përshtatej fare. Pak i lodhun, i zbehtë, ai kishte formue dy rrathë të zezë përreth syve me syza. Dukej sikur lexonte ose punonte shumë me laps e letër. Nuk e pyeta. Ai vete më shpjegoi se, kohët e fundit, leximi i tij ishte ma i kufizuem.
Me gjysëm shakaje, i thashë: “Ma i zgjedhun”. “Si të duesh”! m’u përgjigj. Por bashkëbisedimi po merrte nji kahe të mbarë, dhe na solli edhe te tema e leximit: formim nga librat, apo informim për nji formim, si mbas aftësive tona. Isha në dijeni të natyrës së leximeve të tij të maparshme. Libra që na i quejshim “realiste”, pjesa ma e madhe romane, me përmbajtje sociale të literaturës botnore: Balzak, London, Stainbek, Gorki, etj.
Ai e kuptonte mirë italishten, e librat në këtë gjuhë europiane, ishin të shumtë. Krahas tyne, ai lexonte edhe materiale me përmbajtje marksiste dhe nji seri përkthimesh, shumica në dispensa, të marruna nga arsenali sovjetik. Këtu e kishin burimin edhe idetë e tij “revolucionare”, që kishte përqafue me pasion. Por në bisedimin që u zhvillue, nga toni i zanit të tij, kuptova që në fillim se, nji proces seleksionimi kishte fillue e se, kushërini ishte ba ma diskriminues në pranimin ose refuzimin, e ideve që ofronte materiali i lexuem. Asnji fjalë për “diktaturën e proletariatit”, për “revolucionin botëror”, për “fitoren finale të klasës punëtore”, dhe “botën e re” që premtonte lufta kundër vendeve kapitaliste….!
Ai kishte ruajt besimin në fitoren e “Luftës Nacional-Çlirimtare” dhe drejtësinë e kauzës sociale që përqafonte. Foli me bindje për reformat që parashikonte se do të baheshin në vendin tonë. Por kësaj radhe, nuk e kishte sigurinë e parë, të plotë se, gjithçka do të zhvillohej si-mbas planit të caktuem. Gjeta tek ai nji nevojë të madhe me folë! Të ulun pranë njeni-tjetrit, zani jonë nuk ndigjohej. Zonja e shtëpisë, që hapi derën disa herë me shikue brenda, shihte dy kushërinj të lumtun e të angazhuem në nji dialog të qetë, buzëqeshte e mbyllte derën përsëri. Kishte frikë me folë haptas! Shpeshherë përdori shprehjen “në mes nesh”, e tregonte nji kënaqësi të veçantë, e me dëshirën e madhe me kuptue transformimet e brendshme që kishte pësue e që, nji nga nji, i delshin përjashta, pa qenë në gjendje me i kontrollue.
Kur e pyeta nëse diskutonte kështu me të tjerët, ai u përgjigj: “Jo! Nuk kam shokë”! Ishte i vetmuem. Më shpjegoi se natyra e punës që bante, ishte nji rutinë që, çdo ditë e ma shumë, po e çmendte. Të njëjtat mendime, të njëjtat frazeologji, kompozime të thjeshta, që i bajshin thirrje emocioneve e jo logjikës, me nji fjalor propagandistik, përsëritës e kambëngulës, ne përdorim të elementëve pa arsim…! “Nuk kam mundësi me lexue për vete librat që dëshiroj; vetëm atë që gjej aty-këtu…shumicën e tyne e kam lexue disa herë, e nuk gjej gja të re”. U mendue për nji minut, e vazhdoi: “Ajo që më çudit, asht se nuk i pëlqej…si ma parë.
Formimi im intelektual, ka vuajt nga nji mungesë kritike që, në atë kohë, nuk e kisha”, më tha “e që tashti po lind si nji nevojë e fortë, dominuese, e që ven para akuzës, bindjet e mia ma të thella….”! – I shpreh këto dyshime me të tjerët? – e pyeta. – Jo! – përgjegji e, tue më shikue drejt e në sy, shtoi – Jetoj në nji atmosferë që nuk lejon dyshimin, aq ma pak kritikën e hapët. Shokët e mi janë të papërgatitur, me shqyrtue me sy kritik, rrugën që kemi marrë. Ata binden e veprojnë. “Të tjerët” duhet të mendojnë për ta. Cilët janë këto “të tjerët”?!
Më tregoi se, në konferencat edukative të njëpasnjëshmesh, vetëm folësi “predikon” pa pushim, nji mesazh, nji porosi, nji urdhën: “Partia, shokë, i ka parashikua të gjitha”! Askush nuk pyet, aq ma pak diskuton. Vetëm aprovime, lëvdata, e premtime….! “Jam lodhë” – më tha, – “jam lodhë”! E pyeta, nëse kishte mendue të largohej nga kjo “Luftë” e, të tërhiqej në shtëpi, në botën e vet të brendshme. “Jo” – më tha, – “e quej dobësi! Tashti jemi të angazhuem në luftë…ndoshta ma vonë…mbas fitores…do të përpiqem që, edhe unë të fitoj pavarësinë time…! Jo sot”!
I hodha krahun rreth shpatullave, e ndejtëm kështu për pak minuta, si dy vllazën të dërrmuem nga fati. – E more vesh për qeverinë e re në Berat? – më pyeti. – Po! – përgjegja, – duket se fitorja e Lëvizjes suaj, asht tashma e sigurueme…! – Do ta marrim pushtetin, – më tha, – problemi asht sa kohë do ta mbajmë…! Në Lëvizjen tonë, ka mjaft elementë që nuk e aprovojnë rolin udhëheqës të Partisë Komuniste…! Nuk e di si do të zhvillohen ngjarjet! Kam frikë nga ajo që shoh e ndigjoj sot, rreth meje…! Kurdo ka nji frymë egërsie, që më shqetëson…! Flitet hapet për nevojën e “spastrimit politik”…!
I have the impression that there are "plans" and "lists" for implementation, after the victory...! Everyone is enthusiastic, and in such an atmosphere, we can face big and difficult surprises..."! He thought for a while and asked: - What's new in the international arena? I showed him the latest news received from the BBC in London, as well as the news coming from Albania and southern Kosovo: fighting, massacres, from Albanians and from the Nazis. He interrupted me: "I have met Yugoslav "instructors". They are more prepared. "Our friends are clearly inferior and they never dispute the statements of their "colleagues". They have the problem of Mihajlovic, but they are convinced that they will destroy him. They are worried about the alliance with the Anglo-Americans, but they are closely related to the Soviets and have unshakable faith in the superiority of the Red Army....”!
- What is being said about Albania... about Kosovo? - I asked her. - Albania is their small ally, and they consider it a country where the proletarian revolution must win indisputably. That's why they decided to help us...! For Kosovo?! It's not even spoken at all...! I remembered the previous talks and my insistence on solving the "national" problem as the goal of our war. He smiled: "I was convinced that internationalism would solve our "national" problems. Now I doubt...! I'm afraid that our country is entering the realm of a political game that far exceeds its limits...! I fear the politics of the Great Powers…! Even this time, we are not independent..."!./ Memorie.al
Lini një Përgjigje