FLASH
Shkruar nga Prof.dr. Skënder Asani
The phenomenon of legal duality is not simply a conceptual category, but an operational reality that challenges the very foundations of the rule of law and interethnic coexistence. If this gap between norm and practice continues to deepen, the consequences will not be limited to the erosion of institutional trust, but will extend to the fragmentation of social cohesion and the weakening of the country's strategic orientation towards Euro-Atlantic standards.
In the contemporary configuration of the constitutional order and interethnic relations in North Macedonia, the issue of substantive equality is increasingly emerging as an issue that goes beyond the formal dimension of legal guarantees and enters the realm of real institutional functioning. In this prism, the concept of “legal duality” serves as a central analytical framework for understanding the gap between the proclaimed norm and the implemented practice. Recent developments, reflected through the protests of Albanian students against the use of the Albanian language in the bar exam, do not appear as isolated episodes, but as manifestations of a deeper structural crisis of equality. They articulate a constant tension between the formal legitimacy of the system and its functional legitimacy, placing at the center of the public debate the fundamental question of the coherence of the state with the principles it itself proclaims. In this sense, the topic of legal duality should not be treated as a sporadic deviation, but as a symptom of a broader transformation of the institutional order, which requires in-depth analysis and critical reflection.
In an integrated analytical reading, it becomes clear that the issue in question is not limited to the dimension of linguistic rights, but appears as a systemic discrepancy between the legal norm and the functional reality of institutions, producing a consolidated form of “legal duality”. This duality implies the coexistence of two parallel realities: a formal reality, where rights are guaranteed in documents and in the constitutional architecture, and a functional reality, where they are limited through administrative practices, selective interpretation and the lack of effective implementation mechanisms. Such a configuration is not simply a temporary anomaly, but risks being institutionalized as a functioning paradigm, shifting the state from a consensual and inclusive model towards a selective and hierarchical structure of diversity management.
Në këtë kontekst, protestat studentore marrin një dimension simbolik dhe strukturor njëkohësisht. Ato përfaqësojnë një akt rezistence ndaj një logjike të centralizimit juridik dhe kulturor, e cila bie ndesh me parimet e pluralizmit gjuhësor dhe të barazisë substanciale. Përtej kësaj, ato artikulojnë një kontradiktë të thellë midis obligimeve që burojnë nga kornizat ndëretnike dhe zbatimit të tyre real, duke e ekspozuar hendekun midis legjitimitetit formal dhe legjitimitetit funksional të institucioneve. Në planin diskursiv, këto protesta inaugurojnë një formë të re të artikulimit politik, e cila tejkalon retorikën tradicionale të elitave dhe prodhon një diskurs më autentik, më koherent dhe më të pranueshëm në nivel shoqëror dhe ndërkombëtar.
Në planin e analizës politike, zhvillimet aktuale sugjerojnë një riformatim të heshtur të balancave ndëretnike. Ky proces, i artikuluar përmes politikave dhe praktikave institucionale, mund të interpretohet si një tendencë për ripozicionimin e shqiptarëve nga një element konstituiv i rendit shtetëror në një kategori më të menaxhueshme politikisht. Një qasje e tillë, edhe kur shoqërohet me një diskurs formal legjitimues, prodhon efekte të dukshme në strukturën e përfaqësimit dhe në shpërndarjen reale të pushtetit. Në këtë kuptim, devijimi nga parimet e barazisë substanciale nuk ndodh në mënyrë deklarative, por përmes një procesi gradual dhe të kamufluar institucional.
Ky proces përforcohet nga një krizë e thellë e përfaqësimit politik shqiptar. Subjektet politike shqiptare, të vendosura shpesh në funksion të ruajtjes së pjesëmarrjes në pushtet, kanë zhvilluar një kulturë kompromisi që tejkalon pragun e racionalitetit politik dhe prodhon atë që mund të përkufizohet si “institucionalizim i konformizmit politik”. Në këtë konfigurim, përfaqësimi reduktohet në një funksion formal, ndërsa substanca e tij mbrojtja dhe avancimi i të drejtave kolektive mbetet e dobësuar. Kjo ka krijuar një vakuum përfaqësimi, i cili është mbushur gradualisht nga aktorë të rinj shoqërorë, siç janë studentët, të cilët kanë marrë rolin e artikulimit të padrejtësive dhe të mobilizimit kolektiv.
Si pasojë e këtyre dinamikave, procesi i zbatimit të Marrëveshjes së Ohrit rrezikon të reduktohet në një instrument formal legjitimimi, duke humbur funksionin e tij transformues. Në vend që të shërbejë si një mekanizëm i gjallë i barazisë substanciale, ajo po përballet me rrezikun e shndërrimit në një referencë simbolike, e cila përdoret më shumë për konsum ndërkombëtar sesa për ndryshim real të marrëdhënieve ndëretnike. Ky fenomen mund të përshkruhet si një “degradim funksional i marrëveshjeve politike”, ku përmbajtja normative mbetet e pandryshuar, por kapaciteti i saj transformues dobësohet ndjeshëm.
Një nga fushat ku ky regres manifestohet më qartë është ajo e kulturës dhe trashëgimisë kulturore. Në një shtet multietnik, diversiteti kulturor duhet të përbëjë një burim stabiliteti dhe zhvillimi, por mungesa e investimeve strukturore dhe e institucioneve përkatëse për komunitetin shqiptar krijon një boshllëk të theksuar institucional. Kjo nuk është vetëm një çështje e politikave kulturore, por një indikator i një problemi më të thellë të përfaqësimit dhe i një tendence drejt kontrollit të narrativave historike. Në këtë kuptim, kemi të bëjmë me një formë të “hegjemoni epistemologjike”, ku prodhimi i dijes dhe interpretimi i historisë i nënshtrohen filtrave selektivë që kufizojnë pluralizmin shkencor dhe kulturor.
Ndërhyrjet në institucionet kërkimore dhe kulturore, të shoqëruara me politizimin dhe instrumentalizimin e tyre, përforcojnë këtë prirje. Kontrolli mbi prodhimin e dijes dhe kapitalin simbolik nuk është thjesht një çështje administrative, por një strategji afatgjatë që synon riformatimin e hapësirës intelektuale. Pasojat e këtij procesi janë të shumanshme: varfërimi i diskursit akademik, dobësimi i kapaciteteve intelektuale dhe tkurrja e pluralizmit interpretativ.
Në ndërthurjen e dimensionit ekonomik me atë institucional, po artikulohet me një intensitet gjithnjë e më të theksuar një realitet që i afrohet konceptit të “dualitetit juridik”, ku barazia formale para ligjit vihet përballë një praktike të perceptuar si selektive dhe e dirigjuar. Në këtë sfond, rasti i iniciativës për hapjen e një banke me kapital shqiptaro-amerikan merr një peshë të veçantë simbolike dhe analitike: ajo që në thelb përfaqësonte një projekt të rëndësishëm për diversifikimin ekonomik dhe përforcimin e besimit në investimet ndërkombëtare, pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2024 u shndërrua në objekt të një fushate intensive diskursive dhe mediatike, e cila, përmes instrumentalizimit të mekanizmave të komunikimit publik, artikuloi narrativa mbi pretendime për parregullsi në lidhje me hapësirën ku parashihej të ngrihej.
Në kontrast të dukshëm, iniciativave të tjera për hapjen e institucioneve bankare me kapital të huaj të perceptuara nga segmente të opinionit si të lidhura me provenienca nga hapësira serbe iu krijuan kushte të favorshme për institucionalizim dhe operim, duke forcuar bindjen se nuk kemi të bëjmë me një treg të hapur dhe konkurrencë të barabartë, por me një mekanizëm filtrimi selektiv të kapitalit. Në këtë mënyrë, përtej rasteve konkrete, konsolidohet një perceptim i thellë se sistemi ekonomik dhe institucional nuk funksionon mbi një standard unik rregullash, por mbi një logjikë të dyfishtë aplikimi, ku ligji shfaqet si fleksibël në varësi të subjektit që e sfidon apo e kërkon atë. Kështu, “dualiteti juridik” nuk mbetet vetëm një kategori analitike, por shndërrohet në një realitet retorikisht të prekshëm, që sfidon koherencën e rendit institucional dhe vë në pikëpyetje vetë besueshmërinë e shtetit në raport me parimet e barazisë dhe transparencës.
Në kuadër të një analize të thelluar mbi konceptin e “dualitetit juridik”, dimensioni administrativ shfaqet si një arenë kyçe ku ky fenomen jo vetëm artikulohet, por edhe institucionalizohet përmes praktikave të përditshme burokratike. Raportimet e përsëritura për degradimin e punonjësve shqiptarë, të ndërthurura me indikacione për një segregacion funksional dhe administrativ, nuk mund të trajtohen si devijime sporadike, por si simptoma të një logjike më të gjerë sistemike që synon rikonfigurimin e balancave etnike në favor të një hierarkie të re institucionale. Kjo qasje, e cila operon në mënyrë të heshtur dhe shpesh të kamufluar nën justifikime teknike apo procedurale, prodhon një realitet dual ku ekziston një ndarje e qartë midis normës juridike të shpallur dhe praktikës faktike të zbatuar. Në këtë kontekst, dualiteti juridik nuk është thjesht një konstrukt teorik, por një mekanizëm funksional që gjeneron dhe riprodhon pabarazi strukturore, duke e zhvendosur diskriminimin nga sfera e hapur politike në një nivel më të sofistikuar administrativ.
Më tej, nëse këto dinamika arrijnë të konsolidohen dhe të marrin formë të qëndrueshme institucionale, ato rrezikojnë të krijojnë një model të ri të marginalizimit, ku përjashtimi nuk artikulohet më në mënyrë eksplicite, por operon përmes filtrave të padukshëm të avancimit profesional, shpërndarjes së kompetencave dhe qasjes në burime. Një zhvillim i tillë bie në kundërshtim të drejtpërdrejtë me standardet evropiane të barazisë dhe përfaqësimit, të cilat kërkojnë jo vetëm neutralitet formal, por edhe barazi substanciale në trajtim dhe mundësi. Për më tepër, ky hendek ndërmjet kornizës ligjore deklarative dhe zbatimit real minon besueshmërinë institucionale dhe prodhon efekte zinxhirore në kohezionin shoqëror, duke rritur ndjeshmërinë ndaj percepsioneve të padrejtësisë dhe përjashtimit. Në këtë prizëm, dualiteti juridik duhet kuptuar si një sfidë jo vetëm ligjore, por edhe politike dhe normative, që kërkon një reflektim të thellë dhe një ndërhyrje të strukturuar për të rikthyer koherencën ndërmjet parimeve të shpallura dhe praktikave të zbatuara.
Megjithatë, përkundër kësaj tabloje problematike, protestat studentore kanë prodhuar një efekt korrigjues të rëndësishëm. Ato kanë arritur të artikulojnë në mënyrë të qartë një sërë padrejtësish dhe të tërheqin vëmendjen e faktorëve ndërkombëtarë, duke e vendosur çështjen në një kornizë më të gjerë të standardeve demokratike dhe evropiane. Në këtë mënyrë, ato funksionojnë si një mekanizëm presioni që kufizon hapësirat për devijime të mëtejshme dhe detyron institucionet të reflektojnë mbi praktikat e tyre.
In a broader perspective, these developments signal the emergence of a new political and social consciousness, which carries the potential for reconfiguring the Albanian political class. This consciousness, built on the direct experience of injustices and the demand for substantial equality, can become a transformative factor in the political system, producing new actors who are more autonomous and more oriented towards authentic representation.
At this critical turning point, North Macedonia faces a strategic choice with long-term implications: restoring substantial equality as the foundation of the political and institutional order, or consolidating a selective model that risks deepening interethnic divisions and weakening state cohesion. In this context, the continuation of the trend of institutional degradation and legal duality can no longer be treated as an internal issue, but must be considered as a systemic risk with implications for regional stability and the country's Euro-Atlantic perspective.
The phenomenon of legal duality is not simply a conceptual category, but an operational reality that challenges the very foundations of the rule of law and interethnic coexistence. If this gap between norm and practice continues to deepen, the consequences will not be limited to the erosion of institutional trust, but will extend to the fragmentation of social cohesion and the weakening of the country's strategic orientation towards Euro-Atlantic standards. Consequently, the imperative to restore substantial equality is no longer a rhetorical issue, but a political and historical necessity. The message that emerges from this trajectory is clear: either institutions will manage to restore coherence between proclaimed principles and implemented practices, guaranteeing a truly inclusive and just order, or they will face increasing social and international pressure that requires a profound reconfiguration of the system. At this crossroads, the responsibility is not only institutional, but also collective to prevent equality from remaining a formal promise, but rather to transform into a tangible and sustainable reality for all citizens.
Skopje, 04 May 2026
Lini një Përgjigje