FLASH
Shkruar nga Afrim Imaj 
Enver Hoxha had ordered that we artists who were performing in China, continue the tour in one of the countries that was currently involved in the hottest conflict of the globe, Vietnam. It was a decision that essentially carried solidarity towards a country engulfed in the flames of bloody war. The order was given to us directly: We would perform at the front!
Continued from Part One
They would not simply do the art of performing song and dance beyond the borders of the Motherland, but much more than that. The 150 boys and girls from Albania during the tour to the Far East, would be missionaries of solidarity and friendship at the same time, conveying to the Asian peoples human messages and moral support in the service of freedom and human aspirations. As they demonstrated exactly this dimension during concerts in the main cities of China, an order from Tirana, even from the top of the state pyramid, would change the destination of their tour, offering a new address, Vietnam. This time it was not a question of a usual repertoire, but for a specific program related to the current state of the country where the tour of Albanian artists would follow. Vietnam was then at the height of the war and a martial art with the spirit of war and fighting spirit was required. It was a privilege for the group of artists who would sing on the war front to have the presence of the composer Gaqo Avrazi, the man who had conquered the heights of art with the creation of partisan songs and the experience of raising the army assembly in the fire of the anti-fascist war. It was under his direction that an extended program of patriotic songs was prepared and in just a few days they found themselves at the front of the war, where they were awaited by an ardent audience that was fighting hour by hour in the trenches. Their tour would be closely followed by the head of Vietnam Ho Chi Min himself, who would reserve for them a fraternal reception and bring them traditional gifts with his hand. How did the concerts continue in the bombed thickets from time to time. How Albanian partisan songs were received by Vietnamese soldiers. How much did the echo of the artistic group affect the growth of their morale. How did the journey of the artists to North Korea go? In her account, Merited Artist, Violeta Gjura tells in detail the story of those special days when Albanians were closer than ever to the peoples of the Far East.
In Vietnam: How We Sung in the Symphony of Zig-Zag Bombs
Enver Hoxha had ordered that we artists who were performing in China, continue the tour in one of the countries that was currently involved in the hottest conflict of the globe, Vietnam. It was a decision that essentially carried solidarity towards a country engulfed in the flames of bloody war. The order was given to us directly: We would perform at the front! When we left Albania, we knew nothing about this. They had explained to us that we would only give shows in China and that was it. Yes, we happened to postpone the tour further, even in a hot area. And so we did. The journey would again be made by train, but this time it would travel all night and there would be more anxiety.
It was December 1965 and fighting was going on everywhere in Vietnam. It was fought in the sky, on the ground, in the water...in the souls of people. On a night filled with the sounds of bombing, we would get off the train very close to the border with Vietnam. A warm breeze was blowing and the climate was generally mild. The Vietnamese escorts came and picked us up and we crossed the border between China and Vietnam on foot. We mostly passed through forests and rice paddies, where we sometimes got up to our necks in water because we didn't know the terrain. Some of us almost drowned, as the water was deep in places, but there was always a Vietnamese to help keep us on the right path. It was the companions who helped us because it was a swampy environment. The whole adventure trip would end in the city of Hanoi.
In the capital of Vietnam, the Ambassador of Albania would be waiting for us together with some representatives of the Vietnamese government. The last stop was a hotel in Hanoi. It was a city that was quiet (as far as can be maintained in time of war) and was generally considered a place not exposed to danger. At that time, the Vietnamese youth were being mobilized there to take them to the front. Men and women, beautiful boys and girls were leaving hourly for the front. The stay in the capital, full day and night with hurried movements of people, would last only two days. In this short two-day stay, our Ensemble would give only one concert, and then the division was made to go to the front. Each of the groups would give a concert at different points on the front. My group, led by master Gaqo Avrazi, was asked to perform in the most difficult area of the front, precisely in the part where the north and the south were divided, in the area where the fighting was fiercest.
isht që koncertet nuk do të kishin shumë spektatorë pasi edhe pikat në të cilat kryheshin luftime ishin njësi e reparte e jo publik që kishte prerë biletën për të parë një shfaqje. Për të dhënë shfaqjet do të shfrytëzoheshin momentet kur kishte qetësi dhe nuk kishte bombardime. “Këndoheshin këngë dhe kërceheshin valle qoftë edhe për 4-5 ushtarë, psh nëpër pikat e mbrojtjes ajrore. Ata nuk lëviznin nga kanalet që kishin hapur si llogore ndërsa ne jepnim shfaqje anash kundërajrorëve. Lëviznim nëpër gjithë frontin dhe jepnim shfaqje që nga bazat e deri te pikat që kishin shpërndarë në terren vietnamezët. Kur fillonin bombardimet e ndërprisnim shfaqjen dhe futeshim nëpër strehime. Çdo gjë bëhej vetëm për të ngritur moralin sepse koncertet në terren edhe në kohë paqeje janë të vështirë për tu realizuar. Ka pasur raste kur bombat binin 4-5 metra larg dhe ne nxitonim të futeshim nëpër transhetë e mbuluara, të ndërtuara me dru bambuje e të maskuara me degë pemësh. Në fund kur kalonte bombardimi shikoje vietnamezët që mblidheshin e shihje njerëz që u ishin këputur gjymtyrë apo me pjesë të fytyrës të dëmtuara si veshë të këputura sy të nxjerra etj. Ishin disa predha që shpërbëheshin dhe lëviznin si në formë spirale. Në mos gaboj Kadareja do ti quante ato “bomba zig-zag”. Kur fillonte bombardimi ata na mbronin edhe me trupat e tyre sepse nuk ia lejonin vetes që të na ndodhte ndonjë fatkeqësi.”-tregon Violeta momente nga shaqjet e dhëna në front. Këto shfaqje do të zgjasnin rreth dy javë dhe 150 artistët shqiptarë do të shkonin gati në gjithë pikat e frontit. Në atë kohë në Vietnamin e përfshirë nga lufta, ajo që po bënin shqiptarët konsiderohej si diçka jo vetëm heroike, por edhe shumë humane. “Kur shikonim ndonjë banane apo frut tjetër dhe përpiqeshim ti kapnim, vietnamezët na i hiqnin nga dora dhe nuk na lejonin ti hanim. Herën e parë u habitëm sepse nuk dinim gjë që pemët spërkateshin me helme të ndryshme nga avionët luftarakë. Ata merrnin ato fruta që mendonin se ishin të pastra dhe pasi i kishin provuar vetë, atëherë na i jepnin ne që ti hanim.“Vietnam unam, Vietnam unam”-Rroftë Vietnami, Rroftë Vietnami. Këto ishin vargjet e këngës që dëgjoje kudo, në çdo vend që shkoje. Në shumë raste u mësonim edhe lëvizje nga vallet tona, si të hidhnin këmbët etj dhe ata na tregonin kërcimet e tyre.”-tregon Violeta.
Natyrisht që ky lajm ishte shpërndarë dhe ngado që shkonin shqiptarët priteshin si miqtë më të mirë.
Megjithatë, shprehja më e madhe e falenderimit erdhi nga vetë kryetari i shtetit të Vitnamit dhe udhëheqësi i luftës, Oshimini. Në pallatin presidencial të Oshiminit do të organizohej një pritje e veçantë për shqiptarët. Turneu kishte mbaruar dhe në momentet e para që katër grupet u takuan me njëri-tjetrin, pyetja e parë që bëhej ishte : -A janë gjallë të gjithë? “U përqafuam duke qarë kur pamë se ishim shëndoshë e mirë që të gjithë. Treguam për ato që kishim parë e se si e kishim kaluar.”-thotë Violeta për momentet e para të bashkimit me pjesën tjetër të Ansamblit.
Pavarsisht se varfëria e vendit ishte e thellë, vietnamezët shtruan një darkë modeste në krahasim me pritjet luksoze të Kinës, por që kuzhina franceze nuk mungonte dhe ushqimet ishin të larmishme. Vetë Oshimin do të prekej nga veprimi i solidaritetit që kishin demostruar shqiptarët. “Ju jeni femra të argjenta, të gjithë ju jeni njerëz të mrekullueshëm. Unë nuk di si t’ju falenderoj, nuk di me se t’ju shpërblej për këtë që keni bërë për Vietnamin.”-na tha Oshimin gjatë pritjes, rrëfen Violeta për momentin në rezidencën presidenciale vietnameze. “Megjithë pamundësinë ekonomike që kishin për shkak të luftës, ai kërkoi që të na shpërblente me para, por ne nuk pranuam në asnjë mënyrë që të merrnim asnjë lloj shpërblimi, pavarsisht insistimit të tij. Pranuam të merrnim vetëm disa dhurata simbolike. Na dhuruan nga një kuti bambuje, një kapele tradicionale kashte (shumë e bukur, por që ma vodhën në një aksion), të cilat kishin punime shumë të veçanta dhe një byzylyk argjendi me punime dhe figura tradicionale vietnameze të gdhendura mbi të (nga të gjitha shoqet vetëm unë e kam akoma këtë byzylyk pasi shumica i shiti këta të fundit edhe për dy mijë lek kur erdhëm në Shqipëri.) . Këto dhurata i ruaj edhe sot. Këto do të ishin momente nga ditët e fundit të qëndrimit në Vietnam.
Në ato ditë edhe Hanoi, edhe pse jo me të njëjtin intesitet si pjesa tjetër e Vietnamit, do të fillonte të bombardohej prej amerikanëve. “Mbaj mend se si në një nga ditët e fundit, gjatë një bombardimi mbi qytet jemi frikësuar për vdekje. Filloi alarmi dhe ndërkaq bombardimi filloi menjëherë. Unë me disa shoqe e shokë, ndodheshim në ashensorin e hotelit dhe ngelëm të bllokuar brenda sepse u ndërpre energjia elektrike. Kemi qëndruar për tetë orë të bllokuar në ashensor duke thirrur për ndihmë. Ndërkohë dëgjonim sesi binin bombat mbi qytet.”-thotë Violeta. Këto ishin çastet e fundit të vizitës pasi synimi ishte realizuar dhe fillimi i përkeqësimit të situatës në Hanoi përkoi me nisjen e pjestarëve të Ansamblit të Ushtrisë për në Kinë. Buqeta me lule, përqafime, këngë dhe fotografi. Ky ishte momenti i fundit para nisjes për në Kinë. Një turne prej 17 ditësh në pikat më të nxehta të frontit kishte mbaruar pa dëme. Ata po largoheshin nga Vietnami duke marrë me vete keqardhjen për një popull mikpritës. Në muajt e mëvonshëm Vietnaimin ata do ta shikonin vetëm nëpër kronikat televizive, apo shumë vite më pas, në filmat e shtrembëruar me heronj amerikanë plot muskuj e me fytyra të qeshura.
“Do vij të fotografoj rivierën tuaj të mrekullueshme”
Në ato ditë të mbushura me luftime dhe koncerte nga njëra pikë e frontit në tjetrën, një gazetar italian do të bëhej mik me shqiptarët. Ai quhej Mario dhe ishte gazetar. Duke qenë se aktiviteti artistik i ansamblit kryhej në zonën ku po zhvilloheshin luftimet më të ashpra, natyrisht që edhe vëmendja e shtypit të kohës do të përqndrohej në ato zona. “E mbaj mend si tani. Ishte një tip shumë i qeshur dhe nuk pushonte kurrë së folur e së bëri shakara. Në ditët që ne zhvilluam aktivitetet artistike në front ai na ka bërë shumë fotografi. Në disa prej tyre është edhe shkrimi tij ku shënon datën dhe vendin në të cilin kemi dalë. Ne ishim si familje sepse ishte luftë e rrezikonim të gjithë, prandaj ndiheshim edhe më të afërt me njëri-tjetrin. Ai ishte gazetar dhe fotograf njëkohësisht dhe vazhdimisht bënte fotografi luftimesh.”-thotë Violeta. Megjithatë kjo do të ishte një miqësi shumë e shkurtër edhe pse asnjë nuk e dinte. Në një ditë të zakonshme si gjithë të tjerat, ku bombardimet nuk mungonin, pyetjes se ku është Mario, vietnamezët do ti përgjigjeshin vetëm me një të ulur të kokës dhe me shtërngimin e buzëve. Mario ishte vrarë. Ishte një djalë i ri rreth të njëzetepestave, një djalë i ri ku në bisedat që bëheshin gjatë momenteve të ngrënies së ushqimit nën pemë, qeshte e tregonte ëndrrat që kishte.
“Do të vij edhe në Shqipërinë tuaj të bukur. Kam shumë dëshirë të vij e të fotografoj rivierën e mrekullueshme shqiptare. Është gjëja e parë që do të bëj pasi të jem kthyer nga Vietnami në Itali. Kështu na thoshte, por nuk arriti që të shkonte as në shtëpinë e tij i gjallë. E mbaj mend edhe sot ditën kur e pamë për herë të fundit tek largohej me aparatin e tij duke na përshëndetur të gjithëve që nga larg.”-tregon Violeta. Kjo ishte vetëm një nga historitë me përfundim tragjik që mbushën atë luftë. Në foton e fundit që kishte bërë Mario për shqiptarët, duket Violeta e zbehur plotësisht, dalë me dy oficerë vietnamezë. Ishte një moment kur bombat e rëna mbi pozicionet vietnameze nuk kishin kaluar pa lënë gjë pas. Kishin vdekur disa persona. Ishte një çast në të cilin Violeta, duke qenë se ishte edhe shumë e re, vetëm 16 vjeç, nuk i rezistoi dot tronditjes. Kjo ishte dhe arsyeja për të cilën, njëri prej oficerëve vietnamezë duke bërë një sforcim të madh, me buzëqeshje në fytyrë, e merr dhe për ti hequr mendjen nga ajo që ngjau i kërkon që të bëjnë një foto.
“Njëri prej këtyre oficerëve, ai në të majtën time, i cili është duke buzëqeshur, mu afrua kur me pa se si më iku gjaku nga fytyra dhe me premtoi se nuk do të lejonte kurrë që ne mysafirëve të na ndodhte ndonjë gjë. Ishte një moment shumë i trishtuar. Ai qeshte e më jepte zemër, por njëri nga ata njerëz që sapo vdiqën nga bombardimi, kishte qenë shoku i tij më i ngushtë. Ishin njerëz shumë të fortë dhe e vlerësonin shumë atë që ne po bënim.”-tregon Violeta duke shikuar foton e vogël që mban në dorë. Megjithatë ndër fotot e atyre ditëve është një foto në të cilën Mario ka fiksuar një moment të veçantë që atij i kishte bërë përshtypje. Është një çast kur është fotografuar nga sipër një transheje vietnameze. Mes helmetave të ushtarëve dallohen Violeta dhe një pjestar tjetër i grupit, Nexhmi Hyka. “Këtu ndodhemi në një repart kundërajror, në bazën HA-BAC. Dhamë koncert dhe një prej vietnamezëve pas një bombardimi të shkurtër u plagos. Është momenti kur vietnamezët na dhanë medalje të gjithëve për guximin e treguar. Duket edhe në foto se si po na vënë në jaka disa distinktive. Ata e quanin nder të madh respektimin që shqiptarët po u bënin.”-vijon ajo. Tani, pas 41 vjetësh nga ato ditë, fotgrafitë risjellin në njëfarë mënyre në jetë atë që i fiksoi në celuloid. Mario italiani ( ata as mbiemrin nuk ja mësuan kurrë) vdiq i ri dhe një prej dëshirave të tretura në ajrin e verdhë të ngopur me erë baruti ishte edhe ardhja e tij në Shqipëri.
Koreanoveriorët: Po ju ku i dini vallet tona??!!
The third Asian country we were going to perform in was North Korea. Even there, as in all the displacements we did, they would go by train. The performance in Korea was part of the order that had come to give concerts in Vietnam. Along with Vietnam, North Korea would also be added to the map where the destinations were marked. The tour lasted about twenty days, but it did not compare to either the Chinese grandeur or the dynamics of the Vietnam tour. Concerts and receptions were held by Korea's highest personalities, from the presidency to the most famous people in the arts. Naturally, the curiosity to see European friends was not absent. The diversity of our folk costumes and dances managed to elicit applause, but that was not what left the Koreans speechless. They did not know that the Albanians were hiding something that would surprise them. "In Korea we gave a concert in the biggest theater hall of the capital. In our repertoire we also had Korean dances, which we had learned in Albania since at that time they had brought us some Korean choreographic pieces. Naturally, that was the right place to put it to use. The Koreans moved out of their seats when they saw us dancing their traditional dances.
-Why do you know our dances so well-they said."- remembers Violeta with a laugh. Visits to cities, concerts, photos and meetings with Korean friends. This is how the days of the Korean tour passed. It was the last Asian country in which they would give a concert and after that they would return to the base, in China. The journey would then continue in the same way it had been done when they came. In Albania, from Mehmet Shehu to his family members, they would come out to meet him at the airport. The Albanian state would give the order to Second Class Naim Frashëri to the Army Ensemble. This was the story of those days filled with art, war, photography and why not with nostalgia./ Pamphlet
Lini një Përgjigje