FLASH
Shkruar nga Gideon Rachman
Udhëheqësit e fortë, pavarësisht sistemit në të cilin veprojnë, shpesh ndajnë të njëjtat instinkte dhe metoda...
“Akti Shpëtoni Amerikën” duket i vështirë për t’u kundërshtuar. Por, për zhgënjimin e madh të presidentit të SHBA-së, Donald Trump, legjislacioni ka ngecur në Kongres. Kundërshtarët e projektligjit e shohin atë si një përpjekje për të manipuluar sistemin zgjedhor, duke larguar demokratët nga listat e votuesve përpara zgjedhjeve vendimtare të mesmandatit të këtij viti.
Përpjekja për të ndryshuar ligjin zgjedhor në favorin tënd, dhe për të qëndruar në pushtet me mjete të drejta e të padrejta, është një taktikë klasike e udhëheqësve të fortë. Lajmi i mirë është se kjo nuk funksionon gjithmonë. Në Brazil, Hungari dhe Filipine, përpjekjet e fundit të udhëheqësve të fortë për të marrë kontrollin vendimtar të institucioneve të vendeve të tyre dështuan, duke bërë që Jair Bolsonaro, Viktor Orbán dhe Rodrigo Duterte të humbnin pushtetin.
Kur shkrova një libër të titulluar “Epoka e Burrit të Fortë” disa vite më parë, m’u desh të përballesha me pyetjen nëse ishte e drejtë të grupoja udhëheqës si Xi Jinping ose Vladimir Putin, të cilët veprojnë në sisteme vërtet autoritare, me figura si Trump ose Orbán, të cilët janë zgjedhur në mënyrë legjitime.
Përfundimi im ishte se udhëheqësit e fortë, pavarësisht sistemit në të cilin veprojnë, shpesh ndajnë të njëjtat instinkte dhe metoda. Ata nxisin kultin e personalitetit, e përqendrojnë pushtetin rreth vetes dhe luftojnë kundër institucioneve të pavarura që nuk mund t’i kontrollojnë, qofshin këto gjykata, media apo një komision zgjedhor. Udhëheqësit e fortë gjithashtu shpesh heqin kufizimet kushtetuese të mandateve për të zgjatur qëndrimin e tyre në pushtet. Xi, Putin dhe Rexhep Tajip Erdogan në Turqi e kanë bërë këtë, ndërsa mbështetësit më të zjarrtë të Trump vazhdojnë të ushqejnë spekulimet për një mandat të tretë, në kundërshtim me Kushtetutën. Udhëheqësit e fortë janë gjithashtu pothuajse gjithmonë burra, nacionalistë dhe populistë. Stili i tyre i personalizuar i qeverisjes nxit nepotizmin dhe korrupsionin që buron prej tij. E gjithë kjo, siç thuhet në sallonet e makinave, “vjen si standard”.
Dallimi nuk qëndron te instinktet e udhëheqësve të fortë, por te qëndrueshmëria e sistemeve në të cilat ata veprojnë. Nëse një udhëheqës i fortë tashmë qeveris në një sistem kryesisht autoritar, si Xi ose Mohammed bin Salman në Arabinë Saudite, është pothuajse e pamundur të largohet nga pushteti. Mund të duhet një grusht shteti ose një komplot jashtëzakonisht efektiv brenda elitës sunduese për të sjellë ndryshim në krye.
Por nëse udhëheqësi i fortë ka ardhur në pushtet në një sistem që ende ka zgjedhje të lira, si edhe gjykata që ruajnë njëfarë pavarësie dhe një ushtri që nuk do të zbatojë urdhra antikushtetues, atëherë është ende e mundur që ai të largohet nga detyra.
Mund të prisni që një udhëheqës i fortë të përdorë një sërë manovrash të njohura për ta anuar një sistem demokratik në favor të tij. Miqtë e pasur mund të blejnë median. Gjyqtarët dhe gjeneralët që tregojnë shumë pavarësi mund të zëvendësohen. Kufijtë zgjedhorë mund të rivizohen. Kushtetuta mund të rishkruhet ose të shpërfillet. Rezultati përfundimtar është shpesh një zgjedhje e lirë, por jo e ndershme, sepse kushtet janë në disavantazh të opozitës. Megjithatë, nëse një udhëheqës i fortë bëhet mjaftueshëm jopopullor, ai mund të humbasë gjithsesi zgjedhjet.
Kjo është ajo që i ndodhi Orbánit në Hungari. Pavarësisht mbulimit televiziv shumë të njëanshëm, që e injoroi kundërshtarin e tij, Péter Magyar, ai pësoi një humbje dërrmuese në zgjedhjet e prillit.
Kur Bolsonaro humbi me rezultat të ngushtë zgjedhjet presidenciale në Brazil, në tetor 2022, ai refuzoi ta pranonte rezultatin dhe ushtroi presion mbi udhëheqësit ushtarakë për të nisur një grusht shteti. Kur ata refuzuan, ai i nxiti mbështetësit e tij të sulmonin Kongresin, Gjykatën Supreme dhe pallatin presidencial. Por sistemi ligjor i Brazilit ishte mjaftueshëm i fortë për ta gjykuar dhe dënuar me shumë vite burg. Shpresa e tij më e madhe tani mbështetet te djali i tij, Flávio, që të fitojë presidencën në tetor.
Si president i Filipineve nga viti 2016 deri në vitin 2022, Rodrigo Duterte arrestoi dhe burgosi kundërshtarët politikë, detyroi kreun e Gjykatës Supreme të largohej dhe vuri në shënjestër median e pavarur. Por ai nuk arriti të siguronte një ndryshim kushtetues që do t’i lejonte të kandidonte për një mandat të dytë. Pasi humbi pushtetin, ai u ekstradua në Gjykatën Ndërkombëtare Penale në Hagë, ku po pret gjykimin për krime kundër njerëzimit.
Ndërkohë, në Izrael, Benjamin Netanyahu ka bërë përpjekje të mëdha për të kufizuar pavarësinë e gjykatave dhe për të margjinalizuar median kritike. Por ai nuk ka qenë në gjendje të ndalojë gjyqin ndaj tij për akuzat për korrupsion dhe mund ta humbasë pushtetin në zgjedhjet që do të mbahen më vonë këtë vit.
Por jo të gjitha sistemet demokratike kanë rezultuar mjaftueshëm të forta për t’i bërë ballë një autokrati të vendosur. Rexhep Tajip Erdogan ka qenë në pushtet në Turqi që nga viti 2003, fillimisht si kryeministër dhe tani si president. Kundërshtarët e tij politikë kanë bërë përpjekje të vazhdueshme për ta mposhtur duke vepruar brenda sistemit. Por metodat autokratike të Erdoganit mund t’i kenë siguruar atij një kontroll pothuajse të pathyeshëm mbi pushtetin.
Ekrem İmamoğlu, kryebashkiaku popullor i Stambollit, konsiderohej gjerësisht si sfiduesi më i besueshëm në zgjedhje. Por ai ndodhet aktualisht në burg, i akuzuar për gjithçka, nga korrupsioni deri te terrorizmi dhe spiunazhi. Fati i tij pasqyron atë të udhëheqësit karizmatik të opozitës, Selahattin Demirtaş, i cili ka qenë në burg për gati një dekadë, pavarësisht thirrjeve të përsëritura të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut për lirimin e tij.
Trump është një admirues i njohur i Erdoganit dhe së fundmi e quajti atë një “lider të madh”. Por, për fat të mirë për SHBA-në, gjykatat, media dhe sistemi zgjedhor amerikan aktualisht duken më të forta se ato të Turqisë. Një vend i shëndetshëm ka nevojë për institucione të forta, jo për një udhëheqës të fortë./Përshtati “Pamfleti” nga “Financial Times”
Lini një Përgjigje