FLASH
Shkruar nga Ditmir BushatiL'iniziativa del Primo Ministro albanese e del Presidente serbo crea una cortina fumogena, poiché propone modelli non correlati tra loro: la partecipazione al mercato interno dell'UE e all'area Schengen, pur rinunciando all'adesione all'UE.
Le entusiastiche promesse di concludere i negoziati entro il 2027 e il processo di adesione all'Unione Europea entro il 2030 sono state in qualche modo oscurate dall'iniziativa congiunta del Primo Ministro albanese e del Presidente serbo, pubblicata sul quotidiano tedesco Frankfurter Allgemeine Zeitung, di rinunciare all'adesione e accettare una sorta di relazione "di secondo livello" con l'UE.
A seguito dell'aggressione russa in Ucraina, la politica di allargamento dell'UE ha subito una svolta. Dall'adesione della Croazia all'UE nel 2013 fino al febbraio 2022, il processo di allargamento è stato bloccato e politicamente controverso. A seguito della guerra, ora viene considerato uno strumento importante per la sicurezza europea.
In questo contesto, l'allargamento viene sempre più utilizzato non solo per preparare i paesi all'adesione, in termini di riforme dello stato di diritto e di sviluppo economico e sociale sostenibile, ma anche come opportunità per rafforzarne la resilienza, allineandoli geopoliticamente all'UE, in un contesto di sicurezza influenzato dalla guerra nel continente, una guerra che è giunta al suo quinto anno.
In questo contesto, si è intensificato il dibattito sull'opportunità o meno di adottare nuovi modelli istituzionali per il processo di allargamento, con l'obiettivo di intensificarlo. Tra le varie proposte, si segnalano: (i) un processo di "adesione graduale" o suddiviso in fasi, ciascuna delle quali legata al completamento di determinate riforme; (ii) l'"integrazione nel mercato interno dell'UE", quale fase intermedia e preparatoria per agevolare l'adesione all'UE; (iii) l'"allargamento inverso", che dà priorità all'adesione prima del soddisfacimento dei criteri, accompagnata dalle relative garanzie per il loro adempimento attraverso l'appartenenza all'UE.
Tali proposte mirano a conciliare l'urgenza geopolitica con l'attuale quadro del processo di adesione all'UE. Tra le proposte sopra menzionate, quella dell'"allargamento inverso" è stata respinta dagli Stati membri dell'UE, che insistono su un processo che combini le riforme dello stato di diritto con l'allineamento geopolitico.
Nel frattempo, l'iniziativa del Primo Ministro albanese e del Presidente serbo crea una cortina fumogena, proponendo modelli non correlati tra loro: la partecipazione al mercato interno dell'UE e all'area Schengen, pur rinunciando all'adesione all'UE.
Per una questione come l'adesione all'UE, considerata un obiettivo nazionale da perseguire dopo l'adesione alla NATO, l'iniziativa dovrebbe essere preventivamente oggetto di un autentico dibattito politico e sociale. Il governo deve dimostrare la capacità di svolgere tre compiti: (i) comprendere tempestivamente i problemi relativi alle diverse fasi del processo di allargamento; (ii) elaborare in modo approfondito le soluzioni proposte senza sottrarsi alle proprie responsabilità; e (iii) formulare in modo trasparente una strategia per l'attuazione della soluzione più efficace.
Noi albanesi non abbiamo alcun dubbio e restiamo fermi nella nostra aspirazione ad unirci agli altri popoli nella famiglia europea. Pertanto, meritiamo di essere informati sulle ragioni di questa iniziativa e di essere ascoltati su ciò che riteniamo necessario fare per attuare il percorso europeo.
Presentata a un pubblico tedesco, che sopporta il peso maggiore della spesa finanziaria dell'UE, l'iniziativa è stata accolta con freddezza dai politici tedeschi. L'unica a commentare l'iniziativa è stata la Commissaria per l'allargamento, la quale ha affermato che "i promotori non hanno idea di quanto lavoro e di quante riforme siano necessari per entrare a far parte del mercato interno e dello spazio Schengen". Un'affermazione scoraggiante se paragonata alle sue precedenti dichiarazioni, secondo cui "l'obiettivo dell'Albania di concludere il processo di negoziazione per l'adesione all'UE entro il 2027 è ambizioso ma realizzabile". Se concludere i negoziati è un obiettivo realizzabile, non c'è motivo per cui la partecipazione al mercato interno dell'UE, che in ogni caso è inferiore all'adesione, non debba esserlo per l'Albania.
Inoltre, qualsiasi suggerimento e iniziativa da parte della Commissaria per avviare un processo politico e democratico, del tutto assente e che dovrebbe di fatto precedere iniziative simili in Albania e Serbia, verrebbe valutata come una dimostrazione di sensibilità dell'istituzione che rappresenta verso i valori e i principi della democrazia, del dialogo e della comprensione politica. Allo stesso tempo, segnalerebbe anche un ritorno alla migliore tradizione della Commissione europea, che mostra particolare attenzione nell'incoraggiare e rispettare i processi democratici nella vita politica e sociale, anziché limitarsi a riempire le caselle di tanti piani, matrici e strategie che in alcuni casi non producono effetti tangibili nella vita dei cittadini.
IDEE ERRATE SUL MERCATO INTERNO
La partecipazione al mercato interno per i paesi extra-UE implica l'accettazione delle norme UE che attuano la libera circolazione di beni, servizi, capitali e persone, ma senza la possibilità di beneficiare di agevolazioni finanziarie e di utilizzare gli strumenti di correzione degli squilibri che potrebbero insorgere, strumenti di cui godono solo gli Stati membri. L'area Schengen, invece, non è un pacchetto economico, bensì un rigoroso regime di fiducia che comprende sicurezza, giustizia, politica dei visti e controllo delle frontiere.
Është e rëndësishme të dihet se Zona Ekonomike Europiane u krijua në vitin 1992 për të mundësuar pjesëmarrjen në tregun e brendshëm të BE-së të vendeve si Norvegjia, Islanda, Lihtenshtajni, të cilat nuk synonin anëtarësimin, por një treg të përbashkët me BE-në, për shkak të interesit ekonomik dhe politik të ndërsjellë. Vendet e lartpërmendura pranuan rregullat e mbikëqyrjes së BE-së, për shkak të madhësisë së tregut dhe standardit të lartë, pasi Zona Ekonomike Europiane përbëhet nga ekonomi të zhvilluara me institucione të konsoliduara, demokraci të përparuara, standarde sigurie dhe sundim të së drejtës. Në këtë mënyrë, si anëtarët e BE-së ashtu dhe jo anëtarët përfitojnë në një treg më të madh e më të rregulluar, ku ekonomitë kombëtare janë në gjendje të përballojnë forcat e konkurrencës dhe ku konsumatori ka më shumë mundësi zgjedhjeje.
Në praktikë kjo do të thotë se të gjitha bizneset dhe njerëzit trajtohen sikur të jenë pjesë e BE-së, dhe mund të vendosen e lëvizin lirisht kudo bizneset e tyre, pa kurrfarë pengese, tarifore apo jo-tarifore. Gjithashtu, rregullat e prokurimit publik janë në mbështetje të tregut të brendshëm. Parimet e përgjithshme të tregut si mos-diskriminimi, transparenca, trajtimi i barabartë, njohja e ndërsjellë, proporcionaliteti aplikohen edhe për prokurimin publik.
A mund të jetë modeli i Norvegjisë, Islandës dhe Lihtenshtajnit i zbatueshëm në rastin e Shqipërisë dhe Serbisë? Ky mund të ishte një opsion që duhej eksploruar shumë kohë më parë në bashkërendim edhe me nismat e integrimit rajonal. Ky i fundit është konsideruar gjithnjë si parakusht për anëtarësimin në BE. Por fatkeqësisht vijon të mbetet i pashfrytëzuar siç duhet ose i keqshfrytëzuar.
Në Samitin e Sofjes në vitin 2018, BE-ja dhe Ballkani Perëndimor u angazhuan për krijimin e Tregut të Përbashkët Rajonal të Ballkanit Perëndimor, si parapërgatitje për përfshirjen e rajonit tonë në tregun e brendshëm të BE-së. Në vend që të punonin për përshpejtimin e këtij procesi të ndërlikuar që kërkon përmbushjen e standardeve europiane, Kryeministri i Shqipërisë dhe Presidenti i Serbisë krijuan një projekt paralel, të quajtur Ballkani i Hapur, qëllimi dhe rezultatet e të cilit mbeten edhe sot të paqarta.
Mund të tingëllojë ironike, por sapo Shqipëria përparoi me grup-kapitujt për anëtarësim në BE, e braktisi Ballkanin e Hapur. Teksa presim Raportin për Piketat e Ndërmjetme dhe qëndrimin e përbashkët të BE-së për grup-kapitullin e parë që ka lidhje me sundimin e së drejtës dhe që është përcaktues për cilësinë dhe shpejtësinë me të cilën do të mbyllen kapitujt e anëtarësimit në BE, Shqipëria ribashkohet me Serbinë duke deklaruar heqjen dorë nga anëtarësimi dhe pranimin e njëfarë raporti “të nivelit të dytë” me BE-në.
Duke lënë mënjanë kontekstin e mësipërm kontradiktor, në shikim të parë, kërkesa për t’u bërë pjesë e tregut të brendshëm të BE-së mund të duket tërheqëse, pasi njerëzit me të drejtë orientohen për nga përfitimet ekonomike kudo në botë. Shqiptarët dhe serbët nuk bëjnë përjashtim në këtë drejtim. Mjafton të kujtojmë impaktin që pati tek qytetarët dhe bizneset rënia e ‘Murit të Schengen-it” dhe sigurimi i lëvizjes pa viza.
Mirëpo në BE nuk ka asgjë falas. Sidomos kur bëhet fjalë për tregun e brendshëm, i cili, është një nga format më të sofistikuara të integrimit ekonomik që njohim deri më sot. Pjesëmarrja në të nuk është si shëtitjet në park, por si garat olimpike, ku nevojitet stërvitje serioze dhe e përditshme. Tregu i brendshëm funksionon mbi një nivel besimi për zbatimin pa pengesa të lirisë së mallrave, shërbimeve, kapitaleve dhe njerëzve. Për ta bërë të mundur këtë, vendet anëtare të BE-së duhet të besojnë se ne kemi jo vetëm ligjet e shkruara, por edhe kapacitetin për të zbatuar rregullat dhe politikat e BE-së.
Tregu i brendshëm i BE-së nuk ka të bëjë veç me ekonominë, por mbi të gjitha me sundimin e së drejtës në ekonomi. Ndaj, integrimi në tregun e brendshëm të BE-së është i pamundur nëse nuk ndryshohet modeli i tanishëm i qeverisjes që bazohet tek personalizimi i pushtetit dhe kontrolli i plotë mbi të gjitha institucionet, metastazat e korrupsionit dhe krimit të organizuar në sektorët kritikë të ekonomisë.
Hetimet e SPAK-ut në lidhje me tenderat në infrastrukturë dhe teknologji, ndër të tjera, na dëshmojnë nevojën për të siguruar një garë të barabartë për të gjithë bizneset vendase apo europiane, duke zbatuar rregullat e prokurimit publik dhe konkurrencës. Po kështu, nevojiten politika dhe veprime që krijojnë besimin e vendeve anëtare për sa i takon zhbllokimit të fondeve të BE-së në fushën e bujqësisë dhe teknologjisë, si pasojë e shkeljeve të pretenduara dhe hetimeve të ndërmarra nga institucionet europiane dhe shqiptare. Me fjalë të tjera, çdo para që del nga buxheti i shtetit apo euro që vjen nga buxheti i BE-së dhe që prokurohet duhet t’i nënshtrohet të njëjtës logjikë.
Shkurt, pa sundim të së drejtës, demokraci dhe mirëqeverisje as që mund të imagjinohet pjesëmarrja në tregun e brendshëm të BE-së, rritja e fuqisë prodhuese, eksportuese dhe as gëzimi i përfitimeve që vijnë prej kësaj pjesëmarrjeje.
Nismëtarët bëjnë të qartë se nuk po kërkojnë integrim institucional në BE. Pra, nuk e konsiderojnë pjesëmarrjen në tregun e brendshëm si një etapë të ndërmjetme drejt anëtarësimit në BE. Austria, Suedia dhe Finlanda fillimisht u bënë pjesë e tregut të brendshëm të BE-së dhe më pas u pranuan në BE. Gjithashtu, Islanda, e cila është pjesë e tregut të brendshëm, ka paralajmëruar mbajtjen e një referendumi, për t’u konsultuar me qytetarët në lidhje më një anëtarësim të mundshëm në BE. Në rast se qytetarët do të përgjigjen pozitivisht, atëherë Islanda do të jetë vendi i 28-të i BE-së.
Pjesëmarrja në institucionet e BE-së është një element përbërës i procesit të anëtarësimit dhe pa të anëtarësimi nuk ekziston. Sado që qëllimi i nismës mund të jetë për të hapur vetëm derën e tregut të brendshëm të BE-së, duke njohur vështirësitë e hapjes së derës së madhe të BE-së, ambicia jonë nuk mund të përfundojë këtu. Aq më tepër që BE-ja është treguar bujare me Shqipërinë, duke na dhënë mundësinë për të hapur me një shpejtësi të paprecedentë të gjithë grup-kapitujt, dhe duke pritur prej nesh përmbushjen e kritereve që kanë të bëjnë me mbylljen e tyre për anëtarësimin në BE.
Nuk duhet të harrojmë se në mjedisin e tanishëm gjeopolitik BE-ja udhëhiqet jo vetëm nga logjika e tregtisë, por edhe nga logjika e sigurisë dhe madje e mbrojtjes së integritetit të tregut të vet. Prandaj, investimet gjithashtu shikohen nën prizmin e sigurisë. Është kjo arsyeja pse BE-ja ka miratuar rregullore mbi shqyrtimin e investimeve të huaja direkte. Këto elemente pasqyrohen edhe në procesin e bisedimeve për anëtarësim për të vlerësuar se kush po investon, ku po investohet dhe kush kontrollon sektorët kyç të tilla si: energjia, infrastruktura, telekomunikacioni, të dhënat dhe teknologjitë e përparuara.
ILUZIONI I SCHENGEN-it
Eksperienca e vendeve me të shkuar të ngjashme me atë të Shqipërisë dhe Serbisë tregon se vendet fillimisht janë bërë pjesë e BE-së, dhe më pas pjesë e zonës Schengen. E kundërta e asaj që propozohet në nismën e përbashkët të Kryeministrit të Shqipërisë dhe Presidentit të Serbisë, ku kërkohet pjesëmarrja në Schengen pa qenë pjesë e BE-së.
Vendeve që u anëtarësuan në BE në vitin 2004 dhe që vendosen të bëhen pjesë e Schengen-it iu deshën edhe katër vjet pas anëtarësimit në BE për t’u bërë pjesë e Schengen-it. Kroacisë, e cila u bë pjesë e BE-së në vitin 2013, iu deshën edhe dhjetë vjet të tjera për t’u bërë pjesë e Schengen-it. Ndërsa Bullgarisë dhe Rumanisë që u anëtarësuan në BE në vitin 2007 iu deshën plot tetëmbëdhjetë vjet për t’u bërë pjesë e Schengen-it. Pjesëtarët e Schengen-it që nuk janë anëtarë të BE-së janë Zvicra, Norvegjia, Islanda dhe Lihtenshtajni. Standardi i lartë i të cilëve, i pakrahasueshëm me atë të Shqipërisë dhe Serbisë, nuk ka nevojë për komente të mëtejshme.
Faktet e sipërpërmendura flasin vetë. Për t’u bërë pjesë e Schengen-it, kërkesat janë edhe më të rrepta sesa anëtarësimi në tregun e brendshëm apo anëtarësimi në BE, sepse kërkohet besim i plotë në institucionet e shtetit që po anëtarësohet, luftë pa kompromis ndaj korrupsionit dhe krimit të organizuar, bashkëpunim i plotë në fushën policore dhe gjyqësore, si dhe harmonizim i plotë me politikat e BE-së.
First of all, this cooperation means acting on European arrest warrants so that the country acceding to Schengen does not become a “safe haven” for individuals or structured criminal groups that evade justice. The balance of the Albanian police and law enforcement institutions in executing arrest warrants of structured criminal groups is extremely deficient.
La sensibilità alle ripetute richieste dei partner internazionali di eliminare i gruppi della criminalità organizzata è scarsa. Le strutture di sicurezza in generale, e le forze di polizia in particolare, risentono della mancanza di fiducia da parte dei partner internazionali. Nessuna strategia di marketing o piano d'azione può sostituire una ferrea volontà politica in questo ambito. L'unica moneta di scambio che conta in questo caso è la convinzione che un Paese controlli il proprio territorio e i rischi per la sicurezza, e che le istituzioni preposte all'applicazione della legge funzionino equamente per tutti.
Il processo di adesione all'area Schengen è di gran lunga più difficile e impegnativo rispetto al soddisfacimento dei criteri che hanno permesso l'abolizione del regime dei visti per l'ingresso nell'area Schengen, o al soddisfacimento dei criteri per l'adesione all'UE. Pertanto, non illudiamoci. Il nostro percorso verso Schengen sarà ancora più lungo e difficile di quello per la partecipazione al mercato interno e l'adesione all'UE.
PERCORSO SOSTENIBILE
In tali circostanze, la domanda che richiede una risposta da parte degli stessi promotori della proposta è perché stiano chiedendo all'UE qualcosa di irraggiungibile e quale sia il valore di questa proposta. Perché questa cortina fumogena proprio ora?
Qualunque siano le ragioni alla base dell'iniziativa, è certo che, per l'Albania, l'unica strada percorribile è la piena adesione all'UE. Sedere con dignità a un tavolo dove diritti e obblighi si applicano equamente a tutti, e non avere un rapporto secondario con l'UE. Nel frattempo, il riconoscimento da parte dell'UE delle riforme in materia di Stato di diritto e di allineamento geopolitico rimane essenziale per l'efficacia dell'allargamento e per il suo ruolo nel rafforzamento della sicurezza europea.
L'adesione all'UE si può raggiungere costruendo un clima di cooperazione e comprensione politica che promuova lo stato di diritto, garantisca elezioni libere ed eque, la libertà di stampa e la rigorosa attuazione delle norme europee in tutti i settori della governance. Questo obiettivo può essere raggiunto solo attraverso riforme sostenibili e risultati misurabili, non attraverso illusioni o l'elusione delle responsabilità politiche.
*L'analisi è tratta dalla pagina Facebook dell'autore Ditmir Bushati ed è una pubblicazione della fondazione Friedrich-Ebert-Stiftung Tirana. Titolo originale: Smoke Curtain
Z. Bushati , je nje burre i mire dhe i afte por : 1. Saliu dhe Rama nuk duan kurre te hyjne ne BE. Ata jane shume te kenaqur te bejne again ne kete Shqiperi te varfer per popullin por shume te pasur per ta. 2. Argumenti me i thjeshte eshte qe ne nuk kemi Parlament te zgjedhur nga populli e si rrjedhoje te pavarur. 3. Po bejne lloj lloj marifetesh qe te sigurojne (dhe do e arrijne) paprekshmerine e perjeteshme te tyre. Ca kuptimi ka parlamenti me 140 apo 101 vete kur aktualisht jane vetem dy Sali Berisha e Edi Rama, te tjeret , me perjashtim shume te vogel, jane skorje dhe cofetina, injorante dhe by..lepires. 4. Rama ka tradhtuar Kosoven qe ndihmon hyrjen e Serbise ne BE pa njohur me pare Kosoven. Kaq nuk eshte pak, pa futur hajnine dhe deshtimin total ne investimet publike.
Totalisht dakord me parashkruesin M.