FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Tre nga katër njerëz tani jetojnë nën një lloj sundimi autoritar dhe ky trend është në rritje. Pra, si e humbëm dashurinë tonë për liritë?
Regjimet autoritare janë bërë normë, ndërsa demokracia po kthehet në përjashtim. Liritë civile po kufizohen dhe liria e shprehjes po shtypet. Kjo prirje po thellohet, prek çdo rajon të botës dhe është nxitur pjesërisht, por jo tërësisht, nga Shtetet e Bashkuara.
Në fillim të viteve 1990, demokracia dukej se po përhapej në mënyrë të pandalshme. Rënia e Murit të Berlinit u pasua nga një valë liberalizimi politik në Evropë, Afrikë dhe Azi, ku shumë shtete njëpartiake u zëvendësuan nga sisteme shumëpartiake.
Politologu amerikan Francis Fukuyama e quajti këtë moment "fundi i historisë". Ai argumentoi se epërsia e SHBA-së dhe shpërbërja e Bashkimit Sovjetik pas Luftës së Ftohtë dëshmonin se demokracia liberale perëndimore përfaqësonte "formën përfundimtare të qeverisjes njerëzore". Me fjalë të tjera, demokracia kishte fituar dhe do të mbetej përgjithmonë.
Megjithatë, nuk ndodhi kështu. Sipas Freedom House, liritë demokratike kanë rënë çdo vit që nga viti 2000. Nga vendet e analizuara, vetëm 35 kanë shënuar përmirësim, ndërsa 54 kanë regjistruar rënie të të drejtave politike dhe lirive civile. Gjatë dy dekadave të fundit, goditjet më të mëdha kanë pësuar liria e medias, procesi i rregullt ligjor dhe liria e shprehjes.
Një raport tjetër, Unravelling the Democratic Era, i organizatës suedeze V-Dem, e përshkruan situatën edhe më të zymtë. Sipas tij, pjesa e popullsisë botërore që jeton në demokraci funksionale – me zgjedhje të lira, të drejta individuale dhe kontroll mbi pushtetin ekzekutiv – ka rënë nga 17% në vitin 2005 në vetëm 7% në vitin 2025. Ndërkohë, 74% e popullsisë së botës jeton në autokraci, krahasuar me 50% dy dekada më parë.
Pse po ndodh kjo?
Grushtet e shtetit dhe konfliktet e armatosura kanë luajtur rol të rëndësishëm, veçanërisht në Afrikën Perëndimore, ku juntat ushtarake kanë rrëzuar qeveritë e zgjedhura në Burkina Faso, Niger dhe Mali. Ato kanë kufizuar shoqërinë civile, kanë shpërndarë partitë politike dhe kanë ndryshuar ligjet për të forcuar pushtetin e tyre, ndërsa kundërshtarët janë përballur me represion.
Rrëshqitja demokratike
Edhe liderët e zgjedhur kanë dobësuar institucionet demokratike. Ky fenomen ilustrohet nga Viktor Orbán në Hungari, i cili promovoi modelin e "demokracisë joliberale". Prirje të ngjashme janë vërejtur edhe në Brazil gjatë qeverisjes së Jair Bolsonaro-s, ku u dobësuan mekanizmat e transparencës dhe luftës kundër korrupsionit, si dhe në Indi, ku qeveria nacionaliste hindu e Narendra Modi-t ka shtuar presionin ndaj shoqërisë civile dhe mediave.
Humbja e shkëlqimit
Sot, edhe SHBA-ja është në pararojë të kësaj prirjeje. Sipas indeksit të V-Dem, rezultati i saj ka rënë me 24% gjatë mandatit të dytë të Donald Trump. Organizata e cilëson shpejtësinë dhe përmasën e kësaj rënieje si "të paprecedentë në historinë moderne", duke vlerësuar se të drejtat civile janë rikthyer në nivelin e fundit të viteve 1960. Rënia e dytë më e madhe në historinë e fundit ishte gjatë mandatit të parë të Trump.
Sipas V-Dem, gjatë të dy mandateve të tij, Trump ka tejkaluar "autokratët më të njohur të 25 viteve të fundit" për shpejtësinë me të cilën ka cenuar demokracinë amerikane. Kjo përfshin dobësimin e kontrollit mbi pushtetin presidencial, minimin e shtetit të së drejtës dhe përpjekjet për të heshtur mediat kritike.
Kjo ka rëndësi edhe përtej kufijve amerikanë për dy arsye. Së pari, sepse SHBA-ja ka shërbyer prej kohësh si model për demokracinë. Së dyti, sepse për dekada ka promovuar demokracinë në vende të tjera përmes USAID-it dhe mediave si Voice of America. Shumica e këtyre programeve tashmë janë mbyllur.
Formula
Sipas Institutit Lowy, demokracia nuk zhduket brenda natës, por gërryhet gradualisht. Fillimisht krijohen kushtet, si pabarazia ekonomike, ndryshimet shoqërore, mosbesimi ndaj institucioneve dhe polarizimi politik.
Më pas shfaqen liderë me prirje autoritare që shfrytëzojnë pakënaqësinë për të marrë pushtetin. Si shembull përmendet Donald Trump, i cili fitoi dy zgjedhje duke kapitalizuar pakënaqësinë për migracionin dhe koston e jetesës.
Pasi marrin pushtetin, ata dobësojnë institucionet demokratike, përqendrojnë kompetencat në ekzekutiv, kufizojnë opozitën dhe dobësojnë gjyqësorin.
Rezultati
Ky proces rrallë çon në një diktaturë të plotë si ajo e Koresë së Veriut. Sipas Institutit Loëy, më shpesh ai sjell një demokraci me cilësi më të ulët, pa u shembur plotësisht sistemi.
Shqetësues është edhe fakti se pakënaqësia me demokracinë po rritet. Një raport i vitit 2020 arriti në përfundimin se kjo është bërë pikëpamja mbizotëruese në mbarë botën, duke e cilësuar periudhën që nisi në vitin 2005 si një "recesion global demokratik". Përjashtim bënin vetëm Danimarka, Zvicra, Norvegjia dhe Holanda.
Alternativa
Megjithatë, provat nuk tregojnë qartë se qytetarët preferojnë autokracinë. Politologu Ben Seyd, nga Universiteti i Kentit, argumenton se mungesa e besimit politik mund t'i shtyjë votuesit të zgjedhin liderë autoritarë, por kjo nuk do të thotë se ata duan të heqin dorë nga demokracia.
Këtë e dëshmojnë protestat e brezit Z në vende të ndryshme të botës. Të rinjtë në Serbi, Nepal dhe Kenia, vende që Freedom House i klasifikon si "pjesërisht të lira", kanë protestuar kundër korrupsionit, dhunës policore dhe keqqeverisjes. Me fjalë të tjera, ata kërkojnë qeverisje më të mirë, jo sundim autoritar. /Përshtatur nga “The Observer”
qekan mledh gjith AJDUTET e popujve me i ven....ne fakt jane edhe me teper se ne foto....ka edhe nga ata qe duken demokratik (POR VETEM NE DUKJE ) por ne veprime bejne te njejten gje shfrytezojne SISTEMIN e krijuar aspak per te funsionuar korrekt sic degjeneron here pas here (FAKT HISTORIK TASHME nese riperserit te njejtat faje (JE KRIJUAR TE DEGJENEROSH) pa riparuar ose vetkorigjuar veten.....KY TAKEM POLITIK fillon me fjale te bukura premtime endrash...dhe degjenerojne ne VJEDHES ORDINERE.....gjith derrat nje turi kane.....per sistemin kokrekt POLITIKA eshte ART ....ATDHETARI....eshte NDER dhe HISTORI....eshte nje BOTE e PAQTE....ku ka per te gjith.....deri kur dikush qe i duket vetja me DOBIC se deshiron te jetoje duke llapur me POLITIKE FALLCO ne kurriz te te tjereve HARRON se DOBICLLIKU i cdo lloji ka afat skadence.... ATDHEDASHRI do te thote te punosh per te gjith....te zgjedhin ne krye te shtetit per te sherbyer....te pakten per shumicen e kombit tend....per kta lloj minjsh POLITIKANE sa po njerzit i ze gjumi nga hallet dhe rutina e jetes....POLITIKEN e kthejne ne biznes KRIMINAL ne kurriz te shumices per perfitim personal dhe races se tyre te zgjebosur....DUKE DEFORMUAR SITEMET DEMOKRATIKE ne lume parash te pista qe rjedhin nga xhepat e te gjitheve ne xhepat e tyre personale....prandaj dhe historia i ve afat skadence DOBICEVE POLITIKE....kur afati i skadences historike afron ...fundi eshte TRAGJIKO KOMIK ...MADHESHTIA perfundon ne PERBUZJE KOMBETARE dhe historia te beshtyn si GELBAZE KOMBETARE.....BOTEN nuk po e cojne ne lufte NJERZIT dhe POPUJT por POLITIKA e deshtuar....dhe demet i perjetojne njerzit ne pergjithsi....ne kto raste duhet te PIRDHET POLITIKA E GABUAR ..dhe jo te te ARMIQSOHEN POPUJT....duke zgjedhur demokratikisht POLITIKEN QE NDERTON dhe jo luften qe politika fajtore kerkon ti pjeke geshtenjat me duart e njerzve qe skan asnje faj...per deri sa SHUMICAT me vullnet te paster nuk zgjedhin krahun e GABUAR....nese shumicat e kombeve zgjedhin dhe ngrejne DIKTATORE verberisht....mir se vini ne kte HALE TE MADHE QE QUHET BOTE....me keq na i befshin
Ne cilin moment e kohe ka pasur demokraci e liri ne kete dreq bote? Keto fjale e teori jane shpikur nga zuzaret qe kane shtypur e do shtypin popujt.