FLASH
Shkruar nga Luka Petroviç
A ishte reforma e drejtësisë në Shqipëri një eksperiment i rrezikshëm i SHBA-BE?
Procesi i integrimit evropian në Ballkanin Perëndimor mbetet një rrugëtim i hapur, shpeshherë kontradiktor dhe i diskutueshëm. Edhe pse qeveritë e rajonit vazhdojnë përpjekjet për të demonstruar përparim, reformat rrallë përkthehen në ndryshime reale institucionale. Ky kontrast është veçanërisht i dukshëm në fushën e sundimit të ligjit dhe luftës kundër korrupsionit, ku shpesh ka më shumë theks te pajtueshmëria formale sesa te përmbajtja demokratike.
Për dekada me radhë, Shtetet e Bashkuara kanë luajtur një rol thelbësor në formësimin e zhvillimeve politike dhe institucionale në Ballkan, në përputhje me agjendën e zgjerimit të BE-së, sidomos në vende si Mali i Zi, Serbia dhe Shqipëria. Megjithatë, pavarësisht marrëdhënieve të qëndrueshme diplomatike, rezultatet konkrete të reformave mbeten të diskutueshme.
Në të gjithë rajonin, vendet aspirante për anëtarësim në BE përballen me dobësi të thella institucionale, abuzim politik dhe korrupsion endemik. Një faktor kontribuues është vetë struktura e procesit të anëtarësimit, i cili shpesh favorizon rezultatet e menjëhershme, si arrestime, aktpadi dhe ngritje institucionesh të reja, mbi garancitë procedurale dhe respektimin e standardeve ligjore.
Nga perspektiva e Brukselit dhe Uashingtonit, Ballkani Perëndimor është parë si një mundësi strategjike dhe ekonomike. Anëtarësimi në NATO i vendeve si Mali i Zi dhe Shqipëria ka përforcuar këtë perceptim, duke i konsideruar si pararojë për integrimin në BE. Reformat ambicioze në drejtësi në Shqipëri, të mbështetura nga administratat e Obamës dhe Biden, kishin si synim përputhjen e institucioneve shqiptare me standardet evropiane. Por, si shumë nisma të drejtuara nga jashtë, kombinimi i stimujve dhe dizajnit institucional ka prodhuar pasoja të papritura dhe të papërballuara siç duhet.
Reforma në drejtësi në Ballkan ka hasur pengesa strukturore të përsëritura. Në disa raste, modelet e mbështetura nga partnerët ndërkombëtarë kanë forcuar pushtetin e prokurorisë në kurriz të kontrollit demokratik. Kjo ka prodhuar akuza për drejtësi selektive dhe ndjekje politike, në vend që të krijojë llogaridhënie reale. Kërkimi për besueshmëri ndërkombëtare është shoqëruar, në disa raste, me përqendrim të fshehtë të pushtetit brenda vendit.
Shembujt e Malit të Zi dhe Serbisë pasqyrojnë këto dinamika. Pavarësisht strategjive të miratuara për reformën në drejtësi, Mali i Zi ka bërë pak përparim të matshëm. Në Serbi, ndërprerja e fondeve të USAID në fillim të vitit 2025 nxori në pah manipulimin e narrativës së reformës për qëllime politike të brendshme. Masat kundër OJQ-ve dhe mbrojtësve të të drejtave të njeriut, të justifikuara me pretekste ndërhyrjeje të huaja, ngritën shqetësime serioze në BE.
Rasti i Shqipërisë përfaqëson ilustrimin më të qartë të tensioneve midis pritshmërive ndërkombëtare dhe realitetit institucional. Krijimi i SPAK-ut pas reformës kushtetuese të vitit 2016 u promovua si shtylla kryesore e drejtësisë së re. Me mbi 27.5 milionë dollarë mbështetje nga SHBA dhe përfshirje të thellë nga BE, pritshmëria ishte e lartë. Por realiteti rezultoi ndryshe.
SPAK u shndërrua në një institucion të fuqishëm, të drejtuar nga prokurorë me kontroll minimal demokratik. Paralajmërimet për rrezikun që Shqipëria të bëhej terren eksperimental për një model të pakufizuar të pavarësisë së prokurorisë, fillimisht u injoruan. Sot, kritikat janë të shumta: vendimmarrja e SPAK shpesh shihet si politikisht e motivuar dhe e drejtuar nga interesa të jashtme, jo nga drejtësia e paanshme.
Struktura e stimujve shpjegon këtë tendencë: suksesi matet me arrestime të bujshme dhe gjyqe të shpejta, pavarësisht transparencës apo drejtësisë procedurale.
Juristët ndërkombëtarë kanë paralajmëruar se ndalimi i zgjatur i një zyrtari të zgjedhur pa proces gjyqësor cenon rëndë përfaqësimin demokratik dhe besimin publik tek drejtësia. Në kontekstin e integrimit në BE, kjo praktikë rrezikon të ngatërrojë zbatimin e ligjit me performancën politike, duke e transformuar “luftën kundër korrupsionit” në një instrument të pushtetit.
Ballkani Perëndimor, dhe Shqipëria në veçanti, ka nevojë për reforma të thella dhe të qëndrueshme në drejtësi. Por progresi nuk matet me numrin e arrestimeve, por me respektimin e parimeve demokratike. Kufizimi i paraburgimeve, transparenca në ndjekjet penale, dhe përputhshmëria me standardet evropiane të procesit të rregullt janë jetike. Pa këto garanci, reforma rrezikon të shndërrohet në një farsë që dëmton vetë shtetin e së drejtës. /Përshtati "Pamfleti" nga "New Eastern Europe"
Lini një Përgjigje