FLASH
Shkruar nga Luke Coffey 
Rajoni i Ballkanit, veçanërisht Bosnja, po përballet me sfida të rënda të brendshme dhe ndikime të jashtme që rrezikojnë stabilitetin e brishtë. Ruajtja e paqes së arritur me vështirësi kërkon një angazhim të vazhdueshëm dhe reforma institucionale nga komuniteti ndërkombëtar dhe liderët vendas...
Javën e kaluar u shënua përvjetori i gjenocidit të Srebrenicës i korrikut të vitit 1995. Vlerësohet se në vetëm 12 ditë, forcat etnike serbe vranë më shumë se 8.000 burra dhe djem myslimanë boshnjakë, ndërsa rreth 30.000 gra dhe fëmijë u zhvendosën dhe shumë gra iu nënshtruan dhunës seksuale.
Ky mbetet një nga kapitujt më të errët në historinë moderne evropiane dhe zbulime të reja rreth kësaj periudhe vazhdojnë ende që të bëhen publike. Për shembull, në fund të vitit të kaluar, prokurorët në Milano të Italisë hapën një hetim mbi të ashtuquajturin “Sarajevo Safari”, në të cilin biznesmenë të pasur të huaj dyshohet se u paguan shuma të mëdha parash ushtarëve serbë për mundësinë e qitjes ndaj civilëve në Sarajevë nga kodrat mbi qytet.
Në vitin 2024, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së miratoi një rezolutë që përcakton 11 korrikun si Ditën Ndërkombëtare të Reflektimit dhe Përkujtimit të Gjenocidit të vitit 1995 në Srebrenicë.
Këtë vit, përkujtimet u mbajtën në OKB dhe në komunitete anembanë botës. Në Srebrenicë, në Qendrën Memoriale Srebrenicë-Potoçari, u zhvillua një varrim kolektiv për 10 viktima të sapoidentifikuara, mbetjet e të cilëve tani janë varrosur në varrezat memoriale.
Më shumë se tri dekada më vonë, mijëra njerëz janë ende të përndjekur nga tmerret që ndodhën. Ballkani mbetet ende një burim shqetësimi për politikëbërësit, sepse mundësia e destabilitetit, e madje edhe e dhunës së re, nuk duket kurrë shumë larg.
Ndoshta epiqendra e sfidave gjeopolitike të rajonit është Bosnje Hercegovina. Ajo doli nga shpërbërja e Jugosllavisë në vitet 1990, gjë që nxiti një konflikt të përgjakshëm ndëretnik dhe ndërfetar. Bosnja pësoi peshën kryesore të dhunës.
Përveç gjenocidit të Srebrenicës, vlerësohet se boshnjakët përbënin pjesën dërrmuese të rreth 100.000 njerëzve të vrarë gjatë Luftës së Bosnjes. Në nëntor 1995, një marrëveshje paqeje e nënshkruar në Dayton, Ohio, e riorganizoi Bosnjën dhe Hercegovinën si një shtet
të vetëm të përbërë nga dy entitete: Federata e Bosnjës dhe Hercegovinës, e populluar kryesisht nga boshnjakët dhe kroatët, dhe Republika Srpska, e cila është kryesisht serbe.
Sot, Bosnje Hercegovina përballet me disa sfida të rënda të brendshme. Më kryesorja janë ambiciet e vazhdueshme separatiste të udhëheqjes së Republikës Srpska. Përpjekje të tilla kanë marrë shpesh mbështetje politike nga Serbia fqinje dhe Rusia, ndërsa pjesa më e madhe e komunitetit ndërkombëtar i sheh ato si thellësisht destabilizuese.
Po ashtu, ekziston shqetësimi se nëse do të shkëputet Republika Srpska, kjo mund të hapë “Kutinë e Pandorës” duke inkurajuar lëvizje të tjera separatiste anembanë Evropës dhe më gjerë për të kërkuar pavarësinë jashtë kornizave ligjore të vendosura.
Këto shqetësime ndërlikohen nga përpjekjet e vazhdueshme të Rusisë për të përdorur Ballkanin Perëndimor si një burim paqëndrueshmërie për komunitetin transatlantik. Presidenti rus Vladimir Putin i trajton rregullisht udhëheqësit e Republikës Srpska si të ishin krerë shtetesh, duke i ftuar ata në Moskë për takime dypalëshe dhe ceremoni të profilit të lartë, përfshirë përkujtimin e këtij viti që shënon fundin e Luftës së Dytë Botërore.
Njëkohësisht, një debat tjetër politik me bazë sektare ka marrë hov mes komunitetit kroat të Bosnjës. Kroatët etnikë përbëjnë rreth 15 për qind të popullsisë së vendit dhe disa prej tyre kanë ripërtërirë thirrjet për krijimin e një entiteti të tretë krahas Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës dhe Republikës Srpska.
Ndonëse kroatët kanë shqetësime legjitime për përfaqësimin politik në nivel kombëtar, krijimi i një entiteti të tretë pothuajse sigurisht do të ishte destabilizues. Kur u negociua Marrëveshja e Dayton-it, udhëheqja kroate e Bosnjës nuk kërkoi një entitet territorial të veçantë.
Për më tepër, kroatët nuk janë i vetmi komunitet që përballet me mangësi në sistemin
politik të Bosnje Hercegovinës. Grupe të tjera pakicash, përfshirë hebrenjtë dhe romët, janë gjithashtu të përjashtuar nga përfaqësimi i plotë politik nën marrëveshjet e ndërlikuara të vendit për ndarjen e pushtetit mbi baza etnike.
Këto shqetësime legjitime nuk duhet të adresohen duke e rishkruar marrëveshjen e Dayton-it. Megjithëse reforma zgjedhore dhe përfaqësimi i përmirësuar politik meritojnë vëmendje serioze, krijimi i një entiteti të tretë pothuajse sigurisht do të përshpejtonte presionet separatiste në Republikën Srpska, do të minonte koherencën e shtetit boshnjak dhe do të ringjallte gjeografinë e rrezikshme politike të viteve 1990.
Në vend të rishkrimit të Marrëveshjes së Dayton-it, Bosnje Hercegovina duhet të fokusohet në ndërtimin e institucioneve që funksionojnë në mënyrë më efektive dhe që i përfaqësojnë më mirë të gjithë qytetarët e saj. Në vend të prezantimit të një decentralizimi edhe më të madh në një nga sistemet politike më të decentralizuara në botë, prioritet duhet të jenë reformat kuptimplota politike, kushtetuese dhe institucionale.
A ka qenë e përsosur Marrëveshja e Dayton-it? Sigurisht që jo. Por tani nuk është koha për ta braktisur atë. Brenda Bosnje Hercegovinës, në mbarë rajonin e gjerë apo mes komunitetit transatlantik, ka pak konsensus politik se çfarë duhet ta zëvendësojë atë.
Duke pasur parasysh mjedisin e sotëm gjeopolitik, çdo përpjekje për të rihapur marrëveshjen e vitit 1995 do të ishte një shpërqendrim i madh në një kohë kur Evropa dhe Amerika e Veriut duhet të mbeten të bashkuara në adresimin e sfidave të tjera urgjente, veçanërisht luftës së Rusisë kundër Ukrainës.
Duhet kujtuar gjithashtu se me gjithë mangësitë e saj, Marrëveshja e Dayton-it ka ruajtur paqen në Bosnje për më shumë se tri dekada. Ajo që duhet të mirëpritet janë reformat e nxitura nga brenda që përmbushin shqetësimet e arsyeshme të të gjithë qytetarëve boshnjakë, pavarësisht përkatësisë etnike, duke forcuar njëkohësisht institucionet demokratike të vendit dhe duke çuar përpara aspiratat e tij për anëtarësim në NATO dhe BE.
Përgjatë historisë moderne evropiane, Ballkani ka formësuar vazhdimisht ngjarjet më të gjera gjeopolitike. Luftërat Ballkanike të viteve 1912-1913 ndihmuan në krijimin e kushteve për vrasjen e Arkidukës Franc Ferdinand në Sarajevë në vitin 1914, gjë që shkaktoi Luftën e Parë Botërore.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, zhvillimet në rajon ndikuan në krijimin e Jugosllavisë socialiste dhe rolin kompleks që ajo luajti më vonë gjatë Luftës së Ftohtë. Pas shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, disa nga konfliktet më të përgjakshme të Evropës në gati gjysmë shekulli shpërthyen në Ballkan, duke kërkuar angazhimin e vazhdueshëm amerikan dhe evropian për të rikthyer paqen dhe stabilitetin.
Megjithëse rajoni është larg gjakderdhjes së viteve 1990, përkujtimi i këtij muaji i gjenocidit të Srebrenicës duhet t’u kujtojë politikëbërësve se Ballkani vazhdon të ketë rëndësi. Ruajtja e paqes atje kërkon vëmendje të pandërprerë, angazhim të vazhdueshëm dhe një përkushtim për të ruajtur stabilitetin që është ndërtuar, edhe pse i papërsosur, gjatë tri dekadave të fundit./Pamfleti nga “Arab News”
Lini një Përgjigje