FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Shumica e komandantëve ushtarakë amerikanë rekomandonin qëndrimin në Afganistan. Ata argumentonin se vetëm prania amerikane mund të pengonte rënien e qeverisë afgane dhe rikthimin e kërcënimit terrorist...
Pesë vjet pas përfundimit të luftës amerikane në Afganistan, një nga debatet më të rëndësishme të politikës së jashtme të Shteteve të Bashkuara po rikthehet në qendër të vëmendjes. A ishte e domosdoshme që lufta të zgjaste dy dekada? A ishte real kërcënimi që justifikoi praninë ushtarake amerikane deri në vitin 2021? Dhe çfarë duhet të mësojnë vendimmarrësit amerikanë nga një konflikt që kushtoi rreth një trilion dollarë dhe mijëra jetë njerëzish?
Në një analizë të botuar në revistën Foreign Affairs, Carter Malkasian, një nga ekspertët amerikanë që ka shërbyer për vite me radhë në Afganistan dhe ka qenë pjesë e procesit të politikëbërjes në Uashington, arrin në një përfundim të vështirë për establishmentin amerikan: kërcënimi terrorist që justifikoi vazhdimin e luftës ishte mbivlerësuar dhe shumë prej vendimeve të marra gjatë dy dekadave do të ishin ndryshe nëse zyrtarët amerikanë do të kishin njohuritë që kanë sot.
Lufta që nisi si hakmarrje ndaj 11 Shtatorit
Më 7 tetor 2001, vetëm pak javë pas sulmeve terroriste të 11 shtatorit, administrata e presidentit George W. Bush nisi ndërhyrjen ushtarake në Afganistan me objektivin për të shkatërruar Al-Kaedën dhe për të rrëzuar regjimin taleban që kishte strehuar Osama bin Ladenin.
Operacioni ushtarak pati sukses të shpejtë. Brenda pak muajsh, talebanët u rrëzuan nga pushteti, Al-Kaeda u shpërbë dhe në Kabul u krijua një qeveri e re e mbështetur nga Perëndimi, nën drejtimin e Hamid Karzait.
Megjithatë, sipas Malkasian, pikërisht ky sukses fillestar krijoi bindjen se Shtetet e Bashkuara mund të ndërtonin një Afganistan demokratik dhe të qëndrueshëm. Ndërkohë që vëmendja e Uashingtonit u zhvendos drejt Irakut pas vitit 2003, talebanët u riorganizuan gradualisht dhe rikthyen kontrollin në pjesë të mëdha të vendit.
Terrorizmi u bë argumenti kryesor për të qëndruar
Autori argumenton se, megjithëse SHBA investoi edhe në ndërtimin e institucioneve, forcave të sigurisë dhe demokracisë afgane, arsyeja kryesore për vazhdimin e luftës mbeti gjithmonë terrorizmi.
Frika se një largim amerikan do ta kthente Afganistanin në strehë të Al-Kaedës ndikoi në vendimet e katër presidentëve amerikanë: George W. Bush, Barack Obama, Donald Trump dhe Joe Biden.
Vetë Malkasian pranon se për shumë vite ndante këtë bindje. Ai kujton se në vitin 2012 kishte mbështetur publikisht idenë që rreth 25 mijë trupa amerikane të mbeteshin në Afganistan për një periudhë afatgjatë, duke argumentuar se vetëm kështu mund të parandalohej rikthimi i Al-Kaedës.
Sot, ai pranon se ky vlerësim rezultoi i gabuar.
Tërheqja e vitit 2021 dhe frika nga katastrofa
Kur Joe Biden mori detyrën në janar 2021, përballej me një zgjedhje të vështirë.
Nga njëra anë ishte opsioni për të mbajtur rreth 2.500 ushtarë amerikanë në Afganistan, duke vazhduar një mision që mund të zgjaste pafundësisht.
Nga ana tjetër ishte zbatimi i marrëveshjes së nënshkruar nga administrata Trump me talebanët në Doha, e cila parashikonte largimin e plotë të forcave amerikane.
Shumica e komandantëve ushtarakë amerikanë rekomandonin qëndrimin në Afganistan. Ata argumentonin se vetëm prania amerikane mund të pengonte rënien e qeverisë afgane dhe rikthimin e kërcënimit terrorist.
Biden zgjodhi largimin. Administrata amerikane parashikonte që qeveria afgane do të rezistonte të paktën gjashtë muaj pas tërheqjes.
Në realitet, regjimi u rrëzua brenda pak javësh. Më 15 gusht 2021 talebanët hynë në Kabul, ndërsa skenat kaotike në aeroportin e kryeqytetit u bënë simboli i përfundimit të luftës më të gjatë amerikane.
Çfarë ndodhi pas rikthimit të talebanëve?
Pikërisht këtu, sipas autorit, realiteti nuk përputhet me parashikimet që kishin dominuar politikën amerikane për vite me radhë.
Pesë vjet më vonë: nuk është kryer asnjë sulm terrorist kundër SHBA-së nga organizata me bazë në Afganistan; Al-Kaeda nuk ka rikrijuar një bazë të krahasueshme me atë të para vitit 2001; vendi ka kaluar periudhën më të gjatë pa luftë civile që nga fundi i viteve 1970; talebanët kanë ruajtur kontrollin pothuajse të plotë mbi territorin.
Autori nuk pretendon se Afganistani është bërë një vend i sigurt apo demokratik. Përkundrazi.
Ai përshkruan një vend me ekonomi të dobët, varfëri në rritje, sistem shëndetësor të dobësuar dhe kufizime të ashpra ndaj grave.
Ndalimi i arsimit të mesëm dhe universitar për vajzat, kufizimet në punësim dhe lëvizje për gratë, sipas tij, përbëjnë regresin më të madh të Afganistanit nën regjimin taleban.
Stabilitet politik, por jo liri
Një nga vlerësimet më të debatueshme të analizës lidhet me mënyrën se si talebanët kanë administruar vendin.
Malkasian vëren se, ndryshe nga pritshmëritë e shumë zyrtarëve amerikanë, talebanët nuk kanë zhvilluar një fushatë sistematike hakmarrjeje ndaj ish-zyrtarëve të qeverisë afgane apo bashkëpunëtorëve të Perëndimit.
Në shumë raste, sipas tij, ish-zyrtarët kanë vazhduar jetën pa u përballur me represion të organizuar nga udhëheqja qendrore, megjithëse incidente lokale dhe hakmarrje individuale kanë ndodhur.
Një tjetër zhvillim që autori e konsideron të papritur është ndalimi pothuajse i plotë i kultivimit të opiumit.
Sipas të dhënave të Kombeve të Bashkuara që citon analiza, kultivimi i lulëkuqes u ul me rreth 95 për qind gjatë vitit 2023 pas ndalimit të vendosur nga udhëheqësi suprem i talebanëve.
A ishte mbivlerësuar kërcënimi terrorist?
Ky është argumenti qendror i analizës.
Autori pranon se edhe sot ekzistojnë elementë të Al-Kaedës në Afganistan dhe se organizata Shteti Islamik vazhdon të kryejë sulme ndaj talebanëve.
Po ashtu, ai kujton se në vitin 2022 SHBA vrau liderin e Al-Kaedës, Ayman al-Zawahiri, në Kabul.
Megjithatë, sipas tij, këto zhvillime nuk kanë prodhuar atë që konsiderohej skenari më i rrezikshëm: përdorimin e Afganistanit si bazë për sulme ndërkombëtare kundër Shteteve të Bashkuara.
Për këtë arsye ai arrin në përfundimin se vlerësimet amerikane për rrezikun pas tërheqjes rezultuan të ekzagjeruara.
Pse Uashingtoni nuk u tërhoq më herët?
Analiza identifikon disa faktorë.
Së pari ishte klima politike pas 11 shtatorit, kur frika nga terrorizmi dominonte opinionin publik amerikan.
Së dyti, institucionet e inteligjencës prodhonin vazhdimisht vlerësime konsensuale që parashikonin rikthimin e shpejtë të kërcënimit terrorist në rast të largimit amerikan.
Sipas autorit, këto analiza nuk i kushtonin vëmendje të mjaftueshme skenarëve alternativë.
Një faktor tjetër ishte psikologjik.
Pas mijëra viktimave dhe sakrificave të ushtarëve amerikanë, shumë komandantë dhe vendimmarrës e kishin të vështirë të pranonin një tërheqje që mund të interpretohej si humbje.
Sipas Malkasian, dëshira për të mos humbur ndikoi në vendimmarrje po aq sa edhe analizat strategjike.
Autori argumenton se rreziku më i madh nuk është rikthimi i terrorizmit në Afganistan, por harresa. Ai paralajmëron se, nëse politika amerikane nuk reflekton mbi arsyet që çuan në zgjatjen e një lufte 20-vjeçare, ekziston rreziku që gabime të ngjashme të përsëriten në konflikte të ardhshme.
Sipas tij, mësimi më i rëndësishëm është se vendimet për të mbajtur trupa në një konflikt afatgjatë duhet të bazohen në vlerësime sa më të sakta të kërcënimit dhe jo vetëm në frikën e momentit apo në dëshirën për të shmangur perceptimin e humbjes. /Përshtati Pamfleti nga Foreign Affairs/
Lini një Përgjigje