FLASH
Shkruar nga Carlo Galli
Eine Revolution ist nicht einfach nur der Versuch, die Macht zu ergreifen, sondern ein Prozess des Aufbaus einer Hegemonie...
Gramscis Persönlichkeit und sein Denken bergen einige Paradoxien. Die erste ist seine „konkrete Philosophie“. Eine weitere Paradoxie besteht darin, dass er quasi „gezwungen“ war, Philosoph zu werden, da sein Hauptberuf und sein Engagement der Politik galten, was ihn ins Gefängnis brachte; dort wurde er notgedrungen zum Philosophen. Eine weitere Paradoxie ist die mangelnde Struktur seines Denkens: Es ist in etwa dreißig Notizbüchern und Tausenden von Artikeln zusammengefasst, die in den von ihm zu Lebzeiten gegründeten Zeitungen – La Città Futura, L’Ordine Nuovo und L’Unità – erschienen. Die Notizbücher sind weitgehend unstrukturiert, und ihre Lektüre und Interpretation gestalten sich schwierig. Die letzte und größte Paradoxie jedoch ist, dass wohl kein anderer Denker der italienischen Geschichte des 20. Jahrhunderts nach seinem Tod einen größeren Einfluss auf Gesellschaft, Kultur und Politik ausgeübt hat.
Die Prägung des Bildes von Gramsci als politischem Denker, der einen theoretischen und konzeptionellen Rahmen für die praktische Tätigkeit einer Massenpartei liefern konnte, ist Palmiro Togliatti zu verdanken. Er veröffentlichte die Gefängnishefte unmittelbar nach dem Zweiten Weltkrieg und baute die konkrete politische Aktion der Kommunistischen Partei auf Gramscis Gedankengut auf. Erst einige Jahrzehnte später begann die Grundidee des Togliatti-Gramscianismus problematisch zu werden; die Linke wandte sich in den 1980er Jahren allmählich von Gramsci ab und schlug andere Wege ein, die teilweise weit von seinem Erbe entfernt waren.
-Gramscianischer Marxismus
Was ist das grundlegende Merkmal von Gramscis Denken?
Seine Gedanken formten sich vor dem Ersten Weltkrieg in Turin an der Universität, die er unter großen finanziellen Opfern besuchte und wo er Togliatti, Terracini und Tasca kennenlernte. Der Kernpunkt seiner Entwicklung war die Erkenntnis der Unzulänglichkeit des Marxismus der Zweiten Internationale, also des positivistischen und mechanistischen Marxismus, der seiner Ansicht nach im Grunde unfähig zu politischem Handeln war, da er die Lösung gesellschaftlicher Probleme den Automatismen von Fortschritt und Demokratie überließ. In jenen Jahren sah sich Gramsci jedoch auch mit dem fortschrittlichsten Gedankengut der bürgerlichen Welt konfrontiert, nämlich dem italienischen Gedankengut von Croce, Gentile und Sorel. Dieses stammte zwar nicht aus Italien, verbreitete sich dort aber dank Benedetto Croce, der es übersetzte und in Laterza veröffentlichte, sehr schnell.
Pikërisht këtu piqet marksizmi i veçantë i Gramscit; pikërisht këtu ai formulon një teori politike që nuk është abstrakte, dogmatike apo mekanike, por një teori e ndërtuar mbi analizën konkrete historike të proceseve shoqërore dhe të kontradiktave të tyre të brendshme. Një analizë që identifikon edhe subjektet e afta për t’i kapërcyer këto kontradikta. Gramsci mendon për një teori politike të ndërtuar përmes analizës konkrete historike të proceseve shoqërore dhe kontradiktave të tyre.
Me pak fjalë, këtu Gramsci rithemelon marksizmin italian, duke e bërë atë kundërpeshë të mendimit idealist. Ashtu si idealizmi rinovon filozofinë duke e nxjerrë nga kufizimet e spiritualizmit dhe pozitivizmit, ashtu edhe Gramsci rinovon mendimin socialist dhe marksist, duke i shtuar atij një dimension historik, etik dhe kulturor që më parë mungonte, dhe duke e bërë socializmin dhe komunizmin një çelës alternativ interpretimi të historisë evropiane dhe italiane.
Një “filozofi konkrete”, si ajo e Gramscit, nuk mendon në mënyrë të përgjithshme përmes kategorive abstrakte, por shqyrton probleme reale, historike, aktuale dhe, pikërisht për këtë arsye, konkrete. Problemi që Gramsci merr në shqyrtim është ai i një Italie të krijuar relativisht vonë dhe, sipas tij dhe shumë të tjerëve, të ndërtuar keq: një Itali e karakterizuar nga dy kontradikta themelore, ajo midis Veriut dhe Jugut, si dhe ajo midis elitës dhe popullit.
Marrëdhënia midis Veriut dhe Jugut dëshmon pamundësinë për të prodhuar unitet shoqëror dhe ekonomik, sepse Italia është ndërtuar në mënyrë efektive mbi hegjemoninë dërrmuese të Veriut ndaj Jugut dhe mbi aleancën e klasave parazitare të Jugut me borgjezinë e Veriut.
Marrëdhënia midis elitave dhe popullit është po aq problematike, sepse elitat, edhe një herë, nuk janë të afta të krijojnë një hegjemoni të vërtetë, por vetëm të ushtrojnë komandë politike, shpeshherë edhe të dhunshme. Mjafton të kujtojmë se në fund të shekullit XIX Italia kaloi një krizë shumë të rëndë dhe se pikërisht në Milano ndodhën represionet e njohura të Bava Beccaris.
Kishte probleme të varfërisë, prapambetjes dhe mungesës së unitetit moral, intelektual dhe ekonomik, të cilat mbeteshin ende shumë të gjalla. Pikërisht mbi këto probleme ndërhyn mendimi i Gramscit, i cili i beson proletariatit dhe socializmit detyrën për të krijuar unitetin e Italisë, në konkurrencë me botën borgjeze, e cila, e paaftë për të kapërcyer kontradiktat e veta dhe për të menaxhuar shoqërinë e re masive që doli nga Lufta e Madhe, i kishte hapur rrugën fashizmit. Gramsci i beson proletariatit dhe socializmit detyrën e ndërtimit të unitetit italian.
Prandaj, rindërtimi dhe formësimi i vërtetë i unitetit të Italisë bëhet koncepti dhe detyra themelore: atë që borgjezia nuk arriti ta realizonte, proletariati dhe e majta duhet të jenë në gjendje ta bëjnë. Natyrisht, duke i dhënë Italisë një karakter klasor të kundërt me atë ekzistues, domethënë një karakter “kombëtar-popullor”.
Në vitin 1921 Gramsci ishte ndër themeluesit e Partisë Komuniste. E majta, e vendosur për të organizuar proletariatin dhe për t’i dhënë atij vetëdije klasore, duhej të ishte në gjendje të bënte atë që bota borgjeze nuk kishte arritur: të kapërcente veset e saj, të cilat janë dy dhe të kundërta.
I pari është vesi i mekanicizmit dhe pasivitetit, i mishëruar në parimin socialdemokrat: “Lëreni progresin të ndjekë rrugën e vet; socializmi do të afirmohet vetvetiu”.
I dyti, krejt i kundërt, është përqendrimi i të gjithë politikës te veprimi i disa individëve, ndërtimi i partive sektare që synojnë revolucione të improvizuara dhe të destinuara për të dështuar.
Me pak fjalë, Gramsci kundërshtoi si pasivitetin dogmatik të pozitivizmit socialist, ashtu edhe aventurizmin e partive ekstremiste dhe maksimalizmin histerik që në Italinë para Luftës së Parë Botërore kishte si përfaqësues kryesor socialistin e atëhershëm Benito Mussolini.
-Hegjemonia kulturore dhe roli i intelektualëve
Për Gramscin, revolucioni duhet të realizohet patjetër por përmes analizës historike. Një revolucion që nuk është thjesht përpjekje për të marrë pushtetin, por proces i ndërtimit të hegjemonisë.
-Çfarë është hegjemonia?
Është aftësia e një klase shoqërore për të paraqitur veten dhe interesat e saj si interesa të përgjithshme dhe universale. Kjo ndodh sepse ajo nuk është vetëm një klasë e aftë të ushtrojë forcë, por edhe një klasë që arrin të mobilizojë kulturën, pra që zotëron kapacitet intelektual, ekonomik dhe politik. Ajo mbështetet te intelektualët “organikë”, të cilët e legjitimojnë jo si propagandistë, por si bartës të një vizioni bindës të botës.
Kjo duhet të ndodhë edhe me të majtën: ky është projekti i madh i Gramscit. Të ndërtojë një klasë intelektualësh të aftë t’i japin një bazë shkencore një partie që nuk është më një organizatë minoritare dhe aventureske, e cila kërkon të fitojë përmes një “lufte lëvizjeje”, por një parti të aftë për analiza sociale, historike dhe politike, si dhe për të pushtuar gradualisht dhe në mënyrë të qëndrueshme “kazermat” e pushtetit.
Pra, një parti e aftë të zhvillojë një “luftë pozicionesh”, domethënë të marrë kontrollin e hapësirës politike. Ky është procesi i ndërtimit të një hegjemonie të re.
Këtu qëndron edhe kundërshtimi i tij ndaj Croces. Gramsci është anti-Croce dhe pohon se Croce përfaqëson shprehjen më të lartë të botës borgjeze, sepse tek ai përqendrohet dhe legjitimohet një formë pushteti që arrin ta konceptojë veten përmes një filozofie universale: bota borgjeze paraqitet si rezultat i marshimit të lirisë në histori.
Sipas Gramscit, komunistët duhet të bëjnë të njëjtën gjë: të justifikojnë kritikën e tyre konkrete përmes një ideje dialektike të historisë dhe të lirisë reale, jo vetëm formale. Nuk duhet pranuar ideja qetësuese e Croces se gjithçka thelbësore ka ndodhur tashmë dhe se rendi ekzistues përmban brenda vetes të gjitha mundësitë e zhvillimit të ardhshëm.
Die Kommunisten müssen von der Analyse der Widersprüche der Gesellschaft ausgehen und sind damit historistischer als Croce selbst, denn wenn sie durch eine von philosophischen und politischen Analysen geleitete Praxis in die Gesellschaft eingreifen, eröffnen sie eine neue Geschichte.
Die Kommunisten glauben so sehr an die Geschichte als Ausdruck der Freiheit, dass sie nicht in der Vergangenheit gefangen bleiben und das Vergangene nicht verehren werden, sondern darauf abzielen, die „Stadt der Zukunft“ zu errichten, eine humanistische und rationale Stadt.
All dies geht auch auf Gentile zurück, aber im Allgemeinen ist die Idee, dass Denken nichts anderes als praktisch sein kann, eng mit Croce, Hegel und natürlich Marx verbunden.
So entstand ein Ideensystem, das nicht direkt von Gramsci formuliert wurde, sondern von denen, die seinem Weg folgten. Dieses System leitete das politische Handeln der Kommunistischen Partei und zog viele Intellektuelle und Philosophen an, die den Faschismus unterstützt hatten oder von Liberalismus und bürgerlicher Demokratie desillusioniert waren.
Ziel ist es, eine Klasse von Intellektuellen aufzubauen, die in der Lage sind, einer Partei einen wissenschaftlichen Geist zu verleihen, die nicht länger eine abenteuerlustige Minderheitsorganisation ist, sondern eine Kraft, die zu sozialer, historischer und politischer Analyse fähig ist und die schrittweise Eroberung der „Festungen der Macht“ vorantreiben kann.
Gramsci ist daher auch ein bedeutender Förderer von Talenten und bietet Ideen für all jene, die philosophische Praxis zugleich als politische Praxis verstehen. Dies funktionierte bis in die 1980er-Jahre hinein recht gut, doch dann veränderte sich die Wirtschaftsstruktur der bürgerlichen Welt, sowohl in Italien als auch im Westen, so stark, dass die Welt, auf die sich Gramsci bezog, immer weiter in die Ferne rückte.
Tatsächlich kreisten all seine Gedanken um ein zentrales Thema: das Proletariat. Dieses Thema wurde zwar von der Partei instrumentalisiert, musste aber auch in der Realität existieren. Ab einem gewissen Punkt jedoch verschwamm die Klassendimension der Arbeitswelt zunehmend, wurde instabiler, fragmentierter und individualisierter. Gramsci erkannte den Fordismus und den Amerikanismus, aber nicht den Neoliberalismus.
Aus diesem Grund bleibt von Gramsci – und sollte insbesondere für die Linke erhalten bleiben – neben seinem Historismus vor allem die grundlegende Idee, dass Politik, selbst wenn sie zutiefst kritisch ist, sich nicht allein auf ökonomische Faktoren oder emotionale Improvisation stützen kann. Sie muss vielmehr die Analyse kultureller Formen, Formen der Subjektivität, sowie die Konstruktion eines Narrativs umfassen, das eine hegemoniale oder zumindest einheitliche und radikale Interpretation der Wirklichkeit bietet.
Gramscis Idee bleibt bestehen, dass Politik nicht auf ökonomische Analysen reduziert werden kann, sondern die Analyse kultureller Formen und Subjektivität sowie die Konstruktion einer hegemonialen Erklärung der Realität umfassen muss. / Adaptiert aus „Pamphlet“ von „Corriere della Sera“
Lini një Përgjigje