FLASH
Shkruar nga Pamfleti
After the student demonstrations at the University of Pristina in March 1981 and then, in April, spread throughout the province and to all strata of the people, when they saw that Albania did not maintain a neutral stance, but joined the demands of the demonstrators, among which (and most importantly) that Kosovo be granted the status of a republic within the Yugoslav Federation, the radical wing of Belgrade put into motion the “ace” of the way out of difficult situations: the Minister of the Interior Franjo Herlevic. Rankovician, in his political tradition and also in his professional identity and psychology, carried out the type of solution to the situation through “throwing the hot potato”. The internal tension created with the Albanians of Kosovo and the concern of a large part of the international opinion, that the Belgrade authorities had clearly exceeded the right to suppress them, he transferred to Tirana.
People in his service, but disguised as diplomats, on May 23, 1981, that is, at a time still quite suitable for defuseing the two-month clash between his state and the mass of Albanian protesters by soft means, at 9:17 p.m., exploded two measures (lokuma) of dynamite on the kitchen terrace of the Yugoslav embassy in Tirana. The action was carried out without the knowledge of Ambassador Branko Komatina, because in the Secretariat of Foreign Affairs of Yugoslavia (Ministry of Foreign Affairs), although the personnel was mostly Serbian, they were not strong enough to resolve the conflict by forced, short-term means, which very quickly caused a boomerang.
Komatina, unaware and certain that the explosion had been carried out by people appointed by the Tirana government, or at least by individuals or some ultra-nationalist group ideological opponents of communism, but who, on the issue of Kosovo, if they had not united, at least without making any head-to-head agreement, were acting in harmony with the Bolshevik government of Enver Hoxha, protested energetically to the Albanian Ministry of Foreign Affairs.
He called the explosive device; “bomb”, a formulation according to the recommendation that had been made to him by the center. “Bomb in the Yugoslav embassy in Tirana”, – was an enviable title for the front pages of the newspapers of the continent, as it really happened. The news of “bomb” spread very quickly. Belgrade was a city where the European media kept an eye and ear. Branko Komatina insisted on the “bomb” variant, but did not refuse, however, that in addition to the experts from his country, those appointed from Tirana should also be present.
The latter found that the explosion had caused a 1 cm scratch on the asphalt of the roof, as well as the fall of a small piece of plaster from the kitchen. The kitchen was inside the courtyard, a full 14 meters from the embassy's perimeter wall. The latter was two meters high. Since there were two police guards on both sides of the Yugoslav embassy building and they had not seen any movement on the street, it was understood that the explosion had been created from within. After this, Tirana organized an aggressive propaganda attack, to make it obvious to international opinion that a car bomb had been detonated in the Yugoslav diplomatic mission.
It was the Reuters news agency that picked it up from the Albanian capital on May 29 and distributed it throughout Europe and the world. After obtaining the news from its correspondent in Vienna, the report that Deputy Foreign Minister Reiz Malile had called Ambassador Branko Komatina the day before and declared that it was not his country that had planted the explosives was also published by the New York Times on the 30th.
Thus, in June, the effect of the Herlevic-type “bomb” had returned to zero. However, the radical group in Belgrade moved on to implementing other measures of a harassing nature, but the boomerang effect of the May 23 event began to turn into a syndrome. There was the anxiety of using explosives in embassies: since the Yugoslavs had done this to the Albanians, why shouldn’t the latter return the favor?
Yugoslav militia cabin in front of the Albanian embassy in Belgrade
While on November 1st the 8th Congress of the Party of Labor of Albania began its work in Tirana and in the presidium, unlike the entire communist leadership dressed in light colors, Mehmet Shehu sat with a gloomy face in a completely black suit, on November 6th a telegram sent from our embassy in Belgrade arrived at the Ministry of Foreign Affairs. The encrypted radiogram had the number 2986.
It announced that authorities of an important level, and by this they meant the Secretariat of Foreign Affairs, “by order from above”, had told them that; “a permanent booth for the militia will be placed in front of the building of our representation that will provide 24-hour guard”. It explained that this proposal “was motivated by the phrase; “to prevent any possible act against the embassy”.
The radiogram, after noting that the Yugoslav authority of an important level had asked them to give an answer if they agreed to this, specified that this one, when he had posed the above problem, had said literally; "...We do not want minor events to become a cause for the aggravation of relations between the two countries, which we are interested in developing normally."
Radiogrami i shifruar i ardhur nga ambasada në Beograd më tej arsyetonte: “Deri tani jugosllavët nuk kanë vënë roje para përfaqësisë tonë dhe një gjë të tillë e kërkojnë për herë të parë. Sigurisht motivet e shpjeguara prej tyre nuk janë gjithçka, ata duan ta kenë nën mbikëqyrje të vazhdueshme ambasadën tonë dhe në mënyrë të hapur për të penguar vajtjen e shqiptarëve në ambasadë”.
Pastaj: “Nuk përjashtohet që pas kësaj çështjeje jugosllavët të fshehin edhe ndonjë paramendim tjetër për të organizuar ata vetë ndonjë veprim provokativ ndaj ambasadës, po qe se nga ana jonë nuk pranohet vendosja e kabinës në kushtet që ata vënë”. Ndërkaq dy ditë më pas, në 8 nëntor, në përvjetorin e themelimit, PPSH-së përfundoi punimet e Kongresit të 8-të të saj. Tashmë për asnjë nga delegatët nuk ishte më sekret se Mehmet Shehu nuk i kishte punët mirë. Enver Hoxha e pati vënë në shenjë. Gjendjen e këtyre marrëdhënieve e ndiqte nga afër edhe ambasada jugosllave në Tiranë. Këtë kohë ambasadori Branko Komatina qe thirrur të kthehej në atdhe dhe në vend të tij ishte emëruar si i Ngarkuar me Punë a.i.(adinter) këshilltari Spasoje Tuniq.
Në javën e parë të dhjetorit 1981, pa pritur miratimin e Tiranës, qëndrim që po vononte, para godinës së ambasadës shqiptare në Beograd u vendos kabina e milicit roje. Deri atë çast kjo përfaqësi diplomatike nuk pati pasur asnjëherë roje. Shfaqja e milicit roje qe një nga efektet bumerang të lojës provokuese të vetë-shpërthimit në ambasadën jugosllave në Tiranë në 23 maj. Në javën e dytë të dhjetorit, Sekretariati i Punëve të Jashtme të Jugosllavisë e përsëriti edhe njëherë tjetër kërkesën e tij, që pala shqiptare të mbështeste masën garantuese të sigurisë që patën sipër-marrë dhe me këtë rast, sipas një rregulli që e kishin për të tëra ambasadat e huaja, ambasada t’i përballonte policit roje shpenzimet e energjisë elektrike për ngrohje dhe ndriçim.
Ambasadori shqiptar në Beograd Sokrat Plaka, mori nga udhëheqja e tij në Ministri se ishin dakord për t’i kryer këto shpenzime, por kërkonin që kjo të ndodhte edhe me policin shqiptar në hyrje të ambasadës jugosllave në Tiranë. Deri atëherë pagesat për ngrohjen dhe ndriçimin e asaj kabine, kryheshin prej autoriteteve vendase.
Tre telefonata të ngutshme nga ambasada jugosllave në Tiranë
Në 15 dhjetor 1981 në orën 21.02 punonjësi në gatishmëri njëzetë e katër orëshe në Ministrinë e Punëve të Jashtme, Refat Kasimati, e morën në telefon nga ambasada jugosllave. Personi fliste shqip, tha se i Ngarkuari e tyre me Punë a.i. (adinteri) kërkonte të takohej menjëherë “me shokun Justin Papajorgji, për disa gjëra që kanë ndodhur përreth ambasadës tonë”. E kishte zërin jo të qetë dhe Refat Kasimati kuptoi se diçka pati ndodhur me të vërtetë në mjediset e afërta të përfaqësisë diplomatike të Jugosllavisë. Ishte mjaft e freskët në kujtesë loja që kjo ambasadë pati kryer me vetë-plasjen në tarracën e kuzhinës së tyre. I ktheu përgjigjen; “Po interesohem dhe do t’ju njoftoj”.
Njoftoi menjëherë Justin Papajorgjin, i cili qe drejtori i Drejtorisë së Ballkanit. Ky telefonoi Ministrinë e Brendshme dhe pyeti mos prej rojeve të tyre apo nga çdo informacion tjetër, kishin marrë ndonjë të dhënë nëse përreth ambasadës jugosllave qe shfaqur ndonjë shqetësim. Këta iu përgjigjën se atje mbizotëronte qetësi e plotë. Në rrethana të tilla për ta pritur në atë orë të natës diplomatin e parë të Jugosllavisë në Tiranë, ndërkohë që nga ambasada nuk po u shpjegohej se për çfarë arsye konkrete shefi i saj po i kërkonte takim nëpër natë, Justin Papajorgji gjykoi se hë për hë le të prisnin edhe ca. Mbase ndodheshin para një provokacioni të ri.
Spasoje kishte qenë këshilltari politik i Branko Komatinës dhe pas ngjarjes së 23 majit, nuk ishte sjellë shumë mirëkuptues.
Punonjësi jugosllav që fliste shqip, rimori në telefon në 21.55. Tha: “Kemi kërkuar takim me shokun Justin Papajorgji dhe nuk kemi marrë përgjigje”.
Refat Kasimati: “Po e kërkojmë, por nuk ndodhet në shtëpi”.
Jugosllavi i ambasadës: “Çështja është urgjente dhe duhet të shpejtuar”.
Kasimati: “Me ta gjetur do t’ju njoftoj, prandaj të lutem mos u shqetësoni”!
Shqipfolësi i ambasadës jugosllave telefonoi sërish në orën 22.25. Përsëriti çfarë edhe në dy herët e mëparshme pati kërkuar. Refat Kasimati i ktheu përgjigjen se; ende shokun Justin Papajorgji nuk e patën gjetur, ndodhej ende jashtë shtëpisë.
Jugosllavi bëri një pauzë si të qe pragu i pyetjes; “Si është e mundur që një drejtor i rëndësishëm në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Shqipërisë, për pothuaj një orë e gjysmë, nuk e gjendej dot”?! – “Mos u shqetësoni, – përsëriti i qetë Kasimati, – do ta gjejmë patjetër e, do t’ju kthejmë një përgjigje”.
Atëherë jugosllavi u dorëzua dhe më në fund nisi të sqarojë arsyen përse u duhej ai takim urgjent nëpër natë: “Shkruaj sa më poshtë”, – tha. Dhe vijoi: “Shkak i kërkesës është se në njërin rulot të dritares së ambasadës tonë, është vendosur një metal që është diçka që mund të jetë eksploziv. Me qenë se është vendosur në anën e jashtme të dritares, heqja e saj duhet të bëhet me shpenzimet tuaja”. Ishte histori me bombë.
Refat Kasimati e vuri menjëherë në dijeni Justin Papajorgjin, i cili tashmë kishte mbërritur në Ministri dhe po priste zhvillimin e mëtejshëm të ngjarjes së papritur të ardhur prej ambasadës jugosllave. Ajo i kishte të gjitha shenjat të bëhej një provokacion i ngjashëm me atë të 23 majit. Këtë herë Papajorgjit eprorët i thanë se si përgjegjës i drejtorisë së Ballkanit, pra i një drejtorie politike, qe më mirë të qëndronte formalisht jashtë kësaj ngjarje, pra të ishte; “ende akoma i pakthyer në shtëpi”. Takimin me Spasoje Tuniqin ta kryente një drejtor jo politik, Jovan Antoni, i cili në Ministrinë e Punëve të Jashtme, ishte shefi i Protokollit të Shtetit.
Ndërkaq Antoni pati mbërritur në godinën e ministrisë dhe folësit shqip të ambasadës jugosllave i qe kthyer përgjigja se të Ngarkuarin me Punë a.i. (adinterin) ishin gati ta prisnin menjëherë. Spasoje Tuniqi u takua me Jovan Antonin në orën 23.00.
Diplomati jugosllav: “Sot në orën 18.40 punonjësit që rrinin në kancelarinë e ambasadës, dëgjuan një krismë nga jashtë në grilat e dritares në anën e rrugës së ambasadës. Në fillim ata menduan se krisma do të jetë shkaktuar nga zhvendosja e grilës me qenë se ato janë vënë të reja këto ditë, megjithatë dolën jashtë dhe konstatuan se në grilën plastike të penxheres ishte vendosur një gjë metalike, me një madhësi të rrumbullakët sa një 5 qindarkëshe.
Sigurisht ajo duhet të jetë e mprehtë nga ana e brendshme, përderisa është ngjitur në grilë. Ne e fotografuam por nuk dimë se çfarë mund të jetë ajo. Mundësisht të shikohet nga ana e ekspertëve”. Më pas vijoi: “Mund të shihet nga ju, sepse mund të jetë edhe eksploziv. Ne jemi vende fqinje dhe nuk është mirë të ndodhin gjëra të tilla”. Po ashtu Spasoje Tuniq këmbënguli: “Edhe njëherë e përsëris, që mundësisht të vijnë ekspertët tuaj sa më shpejt. Ne jemi gati t’i pranojmë”.
Jovan Antoni iu përgjigj: “Porsa bëtë njoftimin e parë lidhur me këtë çështje, ne morëm kontakt me organet kompetente, të cilat na thanë se ambasada jugosllave është e siguruar mirë me roje dhe nuk është parë asgjë nga jashtë. Por me që ju kërkoni, ne po vijmë në vend me ekspertët që ta shikojmë çështjen”. Tuniq ra dakord me dërgimin në vend të ekspertëve, çfarë u krye në pasmesnatë dhe objekti me madhësinë e një pesë qindarkëshe nuk ishte as eksploziv dhe as regjistrues. Qe thjesht një mbeturinë metalike e rëndomtë.
Kishte gdhirë 16 dhjetori 1981. Pa asnjë incident me ambasadën e Jugosllavisë, e cila për t’u shpaguar me demonstratat e popullsisë shqiptare të Kosovës që kërkonin për krahinën e tyre statusin e republikës brenda federatës dhe po ashtu për t’u hakmarrë për mbrojtjen që Shqipëria u bëri këtyre protestave, pati bërë gjithçka që në Tiranë të mos kishte qetësi.
“Shpërthimi” i pa ndodhur
Njëzetë e katër orë më pas, në pasditen e 17 dhjetorit nisi mbledhja e posaçme e Byrosë Politike të PPSH-së, për të shqyrtuar gabimet e rënda politike të Mehmet Shehut. Në mbrëmjen e vonë të saj kryeministri vrau veten. Enver Hoxha do ta denonconte më pas, mes të tjerash, edhe si agjent jugosllav. Ndoshta shpirti i tij që do të akuzohej kaq rëndë, ende i padalë nga trupi, e gërvishte me zhurmë grilën e ambasadës jugo-serbe dy netë më parë.
To its people, it seemed as if it was the threshold of an explosion, this time a real one, made by the Albanian prime minister. A few months earlier, immediately after the demonstrations, on the orders of Enver Hoxha, Mehmet Shehu had directed in the greatest secrecy the preparation of an operation called "Explosion", according to which, in the event that the Yugoslav army attacked Albania, the counterattack actions of our army were also foreseen to go all the way to Pristina, thus the liberation of Kosovo.
Enver Hoxha had highly appreciated this work, but one day, as September was approaching, he ordered the destruction of all material for this project, ordering the preservation of only a copy of the combat map and some additional notes. To the two very high-ranking officers of the Albanian army, who would carry out the destruction of the planned “Explosion” operation in great secrecy with a written report, Mehmet Shehu, with obvious concern and nervousness, had said: “Come on, spit on my grave, if the day does not come when you will not need this plan again”!
Note by Reiz Malile
On December 24, 1981, Deputy Foreign Minister Reiz Malile noted at the end of a radiogram received from the Albanian embassy in Belgrade, which once again outlined how they should act regarding the Yugoslav militia cabin and the cost of electricity for heating and lighting, that the request of the Secretariat of Foreign Affairs of Yugoslavia would be accepted on their terms and that no problems would arise on this issue for the time being. / Memorie.al
Lini një Përgjigje