FLASH
Shkruar nga Pamfleti
On the morning of December 5, 1912, according to the Allafrënga calendar, or December 18, according to the Allaturka calendar, terrible news spread: the Greek armies had entered Devoll and were heading towards Korça. They were burning, killing and destroying everything they found in front of them. The Greek divisions were led by a colonel named Dhamiano. The Muslims of the villages of Devoll were gripped by panic. All the horror would fall upon them. They decided to leave their homes and head towards Korça, perhaps they would be more protected there. Nothing was certain, but they had no other choice. They waited for darkness to fall. The accounts of that night, as December 6/19 dawned, are among the most chilling. Those who took to the roads were numerous. They could not take anything with them.
Continued from the previous issue
The Albanian gendarmerie was being organized, but the “holy battalions” of the Metropolis were not being dissolved. The despot was constantly asking for a little more time. He and his men had a dark plan to carry out. The Greek army had pretended to have left Korça, but not all of them had fled. Many soldiers and officers hid in the Metropolis, others settled in the streams, another part found shelter in the Greek hospital of Korça.
Two doctors, the pharmacist, the caretaker named Papadhaqis, as well as 30 paramedics, stayed there under the pretext that many soldiers and officers of the Greek army were seriously wounded and they could not abandon their patients. The director of the Telegraph, Qirjako Dhiamandidhi, did not leave Korça either. He was the man who would call the start of the bloodshed prepared by the German despot.
The soldiers of the “holy battalions” were also ready and armed. The despot of Korça took as his personal guard, Gjergj Sulo (often called Jorgji Sulo), from Orman Çifligu on February 14/27. Sulo had been a knight and was known as a brave man. Edith Durham in her book “The Balkan Worry” provides this information: “By order of the Great Powers, the regular Greek army was forced to evacuate the occupied provinces.
It left Korça, but left behind a so-called "hospital for the wounded who could not leave the country", which was connected by telephone to the Greek border. A large part of the army had remained at various points, far from populated centers, changing or disguising their clothing, in order to allow the Greek government to deny that they were soldiers.
Në zyrat e qeverisë shqiptare të Korçës, nisën të vinin kohë pas kohe informacione sekrete. Mitropolia ishte duke përgatitur një kryengritje. Atëherë qeveria dërgoi në Moravë 1500 burra të armatosur, të mbanin nën vëzhgim territorin e Korçës. U kërkua edhe largimi i telegrafistit Qirjako Dhiamandidhi, dhe ai u largua për tërë natën në drejtim të Bilishtit.
U kërkua sërish shpërndarja e “batalioneve të shenjta” dhe dorëzimi i armëve. por dhespoti përsëri u lut që t’i jepeshin edhe disa ditë kohë. Si mund t’i dorëzonte armët kaq papritur kur ai pikërisht tani gjendej në prag-fillimin e kryengritjes. Mitropolia e përshpejtoi realizimin e planit.
“Dhespot Gjermanos thirri në zyrë kapedan Gjergji Sulon edhe e vuri të betohet e të mbajë të fshehtë çdo gjë që do të dëgjonte nga goja e shenjtë dhe i thotë këto fjalë: “Kapedan Sulo! Mëmëdheu po humbet, orthodhoksia po prishet, feja po përqeshet, dhe Korça u bë për të qarë hallin tani si ra në duart e shqiptarëve”. Atëherë Suloja, u betua se nuk do të linte njeri pa ngritur në këmbë kundër qeverisë shqiptare.
“Ngreu Sulo i dashur dhe i bekuar, i tha dhespot Gjermanos, mos rri, ngrije popullin e gjithë kundër kësaj qeverie, e cila do të na prishë ortodoksinë”. (Petro Harizi, “Historia kronografike e Korçës”) Në Mitropoli mbërritën edhe dy trima të tjerë: Dhimitër Kallfa dhe Lluka Petro nga fshati Bellovodë. I pari mori përsipër të ngrinte në këmbë fshatrat e fushës, i dyti fshatrat e Qarrit.
Petro Mangaleci do t’u jepte mësim ushtarëve të “batalioneve të shenjta”, i ndihmuar edhe nga Kallfa. Njerëzit e Jorgji Sulos do të prisnin linjën e telefonit Korçë-Pogradec, kurse ata të Luka Petros linjën Korçë – Kolonjë. Jorgji Bushua do të sillte nga Bilishti rreth 1000 andartë të armatosur. Ishte menduar që qeveria e Korçës të dorëzohej brenda pak minutave. Mbi Mitropoli do të ngrihej flamuri i Vorio – Epirit. Bashkimi i Korçës me Greqinë do t’i servirej Evropës si fakt i kryer.
Nuk vonoi shumë. Telegrafisti Qirjako Dhiamandidhi erdhi përsëri për tërë natën në Korçë, dorëzoi një letër te drejtori i spitalit grek, D. Anagnostopulos, ku thuhej: Më dt 19/1 prill duke u gdhirë 20/2 prill andart e Bilishtit do të sulmojnë për të pushtuar Korçën. Fillimi i kryengritjes priste vetëm urdhrin final
20/2 prill 1914. Në orën 04.00 të mëngjesit, Jorgji Sulo la nën komandën e Andrea Samaras disa njerëz të tij, të bënin roje pranë varrezave ortodokse në hyrje të Korçës. Pastaj, me pjesën tjetër të njerëzve bëri përpjetë drejt kishës së Shëndëllisë. Kur doli në krye, kuptoi që rojet e qeverisë shqiptare nuk kishin pikasur gjë.
Ata vazhdonin të qëndronin të heshtur në karakollët e tyre. Kishin zënë vend diku aty ku sot gjendet lulishtja “Themistokli Gërmenji” dhe në pjesën e sipërme të Korçës, afër shtëpisë së doktor Polenës. (Deri aty shtrihej Korça në atë kohë). Atëherë, Sulua, urdhëroi dy-tre veta të zbrisnin poshtë, t’u binin kambanave. Ishte sinjali për fillimin e kryengritjes.
Një çast më pas, kapedan Suloja sulmoi rojet e qeverisë dhe mundi të çante pa ndonjë vështirësi. U dëgjuan kambanat. Ishte çasti final. Me të dëgjuar ushtimën e tyre ushtarët e “batalioneve të shenjta” do të visheshin me rroba ushtarake dhe do t’u bashkoheshin forcave të Jorgji Sulos. Gaqo Busho, ish deputet i serfixhesë në parlamentin otoman do të pozicionohej te vreshtat e qytetit, t’i priste udhën kapedan Kajos, sepse të gjithë e dinin që ai nuk do të rrinte pa ardhur.
Doktor Harisiadhi, (Nodha i Mit Harizit), me 400 veta do të zinte vend sipër Korçës, të pengonte ardhjen e banorëve të Mborjes në ndihmë të Korçës. Do të lajmërohej edhe ushtria greke që rrinte fshehur. Edit Duram, te “Brengat e Ballkanit” shkruan: “Ndërkohë, grekët e “plagosur” të Korçës telefonuan për ndihma mjekësore. Peshkopi grek nisi zbatimin e komplotit të tij. “Ndihmat mjekësore” erdhën në formën e bandave të armatosur dhe të armëve… kështu Korça u zu në befasi. E megjithatë qyteti qëndroi burrërisht…”.
Gjithçka ishte parashikuar me detaje. Të tjerë të armatosur, do të mësynin nëpër banesat e të gjithë atyre që kishin dalë hapur kundër Greqisë. Në shënjestër ishin myslimanët dhe disa familje vllahe. Ata do të ekzekutoheshin. Nuk do të faleshin as gratë që njiheshin për patriotizmin e tyre. Edhe fëmijë do të vriteshin, mjafton që kryengritja “vorio-epiriote” të përfundonte me fitore. Nuk do të bëhej asnjë kompromis. Tmerri kishte pushtuar Korçën.
Pasi la pas rojet e qeverisë, Suloja u turr drejt ndërtesës së xhandarmërisë, ku qëndronin oficerët holandezë. Nëse e merrte edhe edhe atë ndërtesë, fitorja do të ishte e sigurtë. Flamuri i vorio-epirit do të valëvitej mbi Mitropoli. Por oficerët hollandezë me të dëgjuar krismat, morën armët dhe u dolën agresorëve para, duke luftuar për jetë a vdekje. As Suloja nuk kishte ndërmend të tërhiqej, qëllonte vazhdimisht dhe bënte përpara.
Kur u gjend pranë farmacisë së Lakçes qëlloi përsëri dhe plagosi dy xhandarë. Një çast më vonë plagosi edhe major Snellen van Vollenhoven. Mirëpo kaq kishte qenë e thënë të ishte lavdia e Sulos. Në të njëjtën kohë kishte qëlluar edhe Snellen Vollenhoven. Sulua mbeti i plagosur, iu erën sytë dhe ra i mbuluar nga gjaku që nuk i pushonte.
Ushtarët e “batalioneve të shenjta”, që deri në atë çast e kishin mbështetur pa u kursyer, mbetën sy çakërritur. Si ishte e mundur të ndodhte kështu! Si mund të vritet një kapedan pa filluar lufta mirë?
Vetëdashësit (xhandarët) e qeverisë e kishin marrë veten. Oficerët holandezë, komandant i Mbrojtjes së Korçës, majori Johan E. Snellen van Vollenhoven, (i plagosur në dorë) kapiteni Jetze Doorman, kapiten i xhandarmërisë Leopold de Gilard, kapiteni i misionit hollandez Reimers në Pogradec, konsulli amerikan, major Harold Sherëood Spencer, Themistokli Gërmenji, Abdyl Ypi, Hysen Nikolica, major Mustafa Elmazi, kapiteni Sadik Rexhepi, doktor Osman Feriti, leitant Ismail Hakiu, Ferit Frashëri, komandanti i çetës Hysen Pirgu etj ishin vënë në krye të forcave qeveritare dhe të njerëzve që vinin nga fshatrat në mbrojtje të Korçës.
Si mund të mos i dilnin në mbrojtje Korçës. Ja çfarë rrëfen gazeta “Koha” për banorët e fshatrave: “Tashti ka dërguar Greqia ca oficerë katilë, të cilët kanë zënë e po bastisin fshatrat e myslimanëve. I mundojnë të gjorët fshatarë duke u vënë hekur të nxehtë nëpër gishtërinj, duke u futur spica nëpër thonj, duke u hedhur vaj të djegur në kraharor, duke i shtrënguar që të japin çfarëdo arme që kanë dhe duke u rrëmbyer sa mund para (të holla) më tepër. Të gjorat fshatra myslimane, nuk u janë mbaruar akoma taksiratet, s’është mjaft që u prishën me gjithsej, po edhe sot akoma, po i mundojnë dhe po i pjekin të gjallë!”
Terrori mbi këta banorë kishte nisur që na dita e parë e ardhjes së grekëve dhe vazhdoi deri ditën që ata u larguan përfundimisht nga Korça. Numri i njerëzve në mbrojtje të Korçës po bëhej gjithnjë e më i madh. Andartët vazhdonin të mbeteshin po aq sa ishin. Nuk kishte si të ndodhte ndryshe.
Gazeta “Koha” sjell këtë të vërtetë: “Klika e hajdutëve, e tradhtarëve, e të shiturve, e të ç’ndershmëve dhe e katilëve, e formuar prej Efrim Dardhës, Pando Katilit, Petro Mangalecit dhe kompanisë që mbretëron, po këta sot janë kaq të shpëlarë sa të gjithë u kthejnë krahët me ndohtësirë! (Gazeta “Koha”, 24 qershor 1915). Askush nuk mund t’u vinte në ndihmë. Palët kundërshtare ishin vendosur përballë njëra-tjetrës.
“Tani Korça u nda në dy ordhi (pjesë) njëra në Kasaba dhe tjetra në Varosh dhe lufta, ora me orën bëhej më e nxehtë dhe më e rreptë”, shkruan Petro Harizi te libri i tij, “Historia kronografike e Korçës”. Gjakderdhja mes vëllezërve ishte në prag. Qyteti po shkonte drejt vëllavrasjes. Dikush duhej ta shmangte këtë marrëzi. Abdyl bej Ypi, Themistokli Gërmenji dhe të tjerë, bënë drejt Mitropolisë.
I kërkuan dhespotit armëpushim. Për dhespotin nuk kishte rëndësi nëse vriteshin të gjithë ose jo. Sot kishte nevojë Greqia dhe sot duhet të vdisnin ata, por kërkesës për armëpushim nuk mund t’i thoshte dot; jo. Ushtria e tij kishte mbetur pa prijës. Kapedan Jorgji Suloja, i plagosur nga major Snellen van Vollenhoven, nuk lëvizte dot nga vendi.
Andartët e Devollit që i kishin dhënë fjalën ish-deputetit të Parlamentit otoman, Jorgji (Gaqo) Bushos, Josif Adhamidhit edhe mitropolitit të Kosturit, Joaqimit, nuk po dukeshin. As pretendimet e Lluka Petros nga Bellovoda se do të ngrite më këmbë gjithë fshatrat e Qarrit, nuk po dilte i vërtetë.
While with every passing minute, the number of people coming to the defense of Korça grew larger. If the situation did not calm down, they could take Varoš and head towards the Metropolis. The despot had to cast lots for his own head. /Memorie.al
Lini një Përgjigje