FLASH
Shkruar nga Pamfleti
I was born in the city of Korça, on October 22, 1953. I left Albania in October 1990, after we were given the right to repatriate to Yugoslavia (now North Macedonia). In June 1992, I emigrated to Italy, where I still live today. Although I have been away for 32 years, I did not cut ties, as Albania was the country of my birth, where I spent 37 years, and that part of my blood is Albanian. Years later, the ties with Albania were strengthened, as I also took my wife from Durrës. We came every year on vacation, but the short time of our stay meant that many contacts were cut off. However, true friends and comrades remained forever in my heart.
In the last three years, I did not have the opportunity to visit Albania. But during 2022, I came several times. My commitment on the one hand and the coincidence on the other, made it possible for me to re-establish connections with friends and colleagues whom I had not seen for decades. Knowing my past, some of them advised me to write down what had happened in my life. At first, this idea seemed like a utopia to me, since even though I had been a good student, I had no inclination towards drafting. Then I reflected. I would just write my story, true events, where not much inspiration was needed. Perhaps a writer would know how to present these events, as a true pen artist knows. As I will write them, without much description: short, simple, naked, as they happened.
Something else that pushed me even more to write this book was an interview on TV Klan, which I saw in October of this year, directed by the well-known journalist Blendi Fevziu. I did not seek revenge. But I didn't even have justice. With the help of this book, I will make known to the Albanian public opinion, the role of the individuals who contributed to my suffering and that of my family. And today, I am putting my finger on these "beings", not for the task they had, but for the way they performed it. I will start my writing with my grandfather, from my mother's side, to continue with my father, where I will touch on the most important moments of their lives. This will help the reader to know my background.
Then I will also talk about myself. In this book I will also tell some events, one more dramatic than the other, that happened to people I had the honor of knowing. I am glad that many books have been published about the suffering and persecution of "enemies of the people" and their families in internment camps and prisons during the communist dictatorship. I was able to read some of these works. I believe that this book, in a modest way, will contribute to know even more the inhuman methods of the State Security, the way they created accusations and how they destroyed people and families to keep the people under terror.
author
December, 2022
Continues from last issue
CHAPTER THREE
Seeing this problematic situation, which was becoming frequent, I went to the doctor of the command, (who rarely came to the camp, since we had a convicted doctor there, but whose word did not weigh). He, after checking my sick leg, gave me the opportunity to change the profile and switch to the wagon in the group. There, most of the work was with wings. You had to fill the specified number of wagons with shovels, but often you also had to use the sledgehammer to break the big stones. Although I had not done this type of work, I quickly got the hang of it. I was assigned to a strong group, in the second zone, in which one of the wagon drivers had just been released from prison. There was pyrite and copper in that area.
The pyrite areas were a horror. Temperature above 40 degrees. There was no air. Whoever worked on those fronts kept the air pipe close. Work clothes, we used those long pants, which were given to us as underwear. They were bathed in sweat. These changes (work clothes) were left in a hut on the mountain, near the gallery. In the winter time, when we came to work, we found them frozen. Then we tried to soften them a little, hitting them with the tail of the beak, or an ax, and we dressed them, half-frozen, and ran into the gallery.
At a young age I saw the French film 'Zherminal', based on the novel by the writer Emil Zola. This film showed the bad life of miners in a mine in the 19th century. I remembered those people, who worked in very difficult conditions, with those faces and work clothes, resembling black, from coal. A century had passed, and in the mine of Spaçi, you saw the same colored people, but this time from pyrite. They looked like they were painted with varnish. But the working conditions and security were worse.
Në këmbë kishim gjithmonë çizme. Jo vetëm në punë por dhe pjesën tjetër të kohës, që ishim në kamp. Opingat prej gome, nuk i mbanim, pasi na bënin plagë në këmbë. Në brigadë kemi pasur një grup dibranësh, njerëz shumë të respektuar, si Beqir Capa dhe Xhemal Spata, me historitë e tyre të dhimbshme. Po ashtu më kujtohet një tjetër dibran, djalë i ri, Xhemal Tota, i cili punonte minator. (Fati e solli që të shihem me të, në një telefonatë me video. Ishte një kënaqësi e madhe për mua ky kontakt, me këtë shok të vuajtjeve. Pas 40 vitesh, pashë po ata sy të shndritshëm, që të transmetonin energji pozitive, në ato kohë të vështira të burgut).
Në këtë brigadë kishim dhe një grup tjetër, me minator Dhimitër Stefa. Ishin të tre me origjinë, bari-shëtitës. Njerëz shumë të mirë dhe punëtorë të mëdhenj. I kujtoj me dashuri dhe respekt, të gjithë këta shokë e miq të halleve. Më kujtohet historia e trishtuar e një bashkëvuajtësi, e një njeriu shumë të respektuar, që punonte në këtë brigadë. Tragjedia e tij kishte filluar shumë vite përpara, pikërisht një natë kur së bashku me prindërit, vëllezërit me familjet e tyre, me gruan dhe vajzën disa muajshe, kishte marrë rrugën e lirisë.
Pasi kaluan kufirin vuri re se gruaja me fëmijën kishin mbetur pas. Kur u kthye për t’i ndihmuar, e kapën forcat e kufirit. I kishin dënuar rëndë. Njëzetedy vite heqje lirie për të dhe 15 vite, për të shoqen. Beben disa muajshe, e morën njerëzit e gruas. Gjatë viteve të burgut, punonte shumë, që të ndihmonte me lekë bashkëshorten, pasi nuk i vinte askush. Veç kësaj, edhe vajzën ia mbajtën larg. Kur pas burgut, e shoqja shkoi në fshatin e saj, familjarët e detyruan të bënte dokumentet e ndarjes me të shoqin. Për këtë njeri, kjo ishte një goditje shumë e rëndë.
Hidhërimin e tij të madh, e mbajti përbrenda. Për pak kohë, ndryshoi në pamjen e jashtme. Dukej shumë më i vjetër. Kishin kaluar disa vite. Një ditë e lajmërojnë, se dikush i kishte ardhur në takim. Ishte habitur pasi kishin kaluar 18 vite, pa i ardhur askush. Prindërit dhe vëllezërit me familjet, ishin në Amerikë. Gruaja e kishte ndarë dhe për njerëzit e saj, ai nuk ekzistonte. Kush mund të ishte?
Me këto mendime arriti sipër te porta e takimit. Aty pa një vajzë të re. Ishte e bija. – “Baba, – i tha. – Tani më ke mua. Kur të mbarosh këto vite që të kanë mbetur, do të jetojmë bashkë”. Kjo kishte qenë dhurata më e bukur që mund t’i bëhej këtij njeriu të mirë, në këto vite të vështira. Gjatë shkrimit të këtij libri, mora vesh që ky shok i vuajtjeve, para disa vitesh, ka ndërruar jetë. I nderuar qoftë kujtimi i tij
Më kishin caktuar në një grup me minator, një djalë nga Udënishti, Muharrem Xhydollari, kurse vagonisti tjetër, ishte Fadil Dema, nga zona e Laçit. Nuk më kujtohet nga sa vagonë për shoq mbushnim, por di që nga ne, kërkohej shumë punë. Kur vija në krevat për të fjetur, mbaja krahët e ngritur përpjetë nga lodhja. Puna ishte me rrezik jete. Zoti më ka shpëtuar për mrekulli, në dy raste.
Bënte vaki që shembja nuk kishte më material dhe për të bërë planin, polici të detyronte të hyje në hapësirë. Nuk kishe asnjë garanci. Nga një çast në tjetrin, mund të shkëputeshin copa shkëmbi, që të zhduknin nga kjo botë. Kishte pasur disa raste me aksidente vdekjeprurëse, mjaft të tjera me dëmtime trupore, por për komandën, nuk kishte problem. Auto-burgjet vinin e shkonin dhe të rinj të tjerë sillnin, që plani të realizohej.
Kishte raste kur dikush refuzonte të rrezikonte. Atëherë polici e lidhte. Shpesh lajmëronte edhe ndonjë polic tjetër të zonës, dhe së bashku, mundoheshin t’ia shtrëngonin hekurat, sa më fort. Shpirtligësia e disa prej tyre, shkonte më tej se shtrëngimi i hekurave. Iu varnin në duart e lidhura me hekura, pesha të rënda, si ingranazhe apo rrota vagoni. Në fund të turnit, vinin dhe përforcime nga kampi dhe viktimën e lidhur, e vinin përpara. Përfundonte në birucë. Ka pasur mjaft raste të tilla.
Një nga ato që lanë shenjë në historinë e Spaçit, ishte rasti i Fatos Lubonjës, që pasi e ri-dënuan, nuk pranoi të punonte në minierë. E kam parë një herë kur me brigadën e punës, ngjiteshim për në galeri. Isha turni i dytë. Në këtë moment po zbrisnin Fatosin, të shoqëruar nga dy policë, që e godisnin dhe e shtynin. Për shumë muaj vazhduan goditjet dhe birucat, por atë djalë, nuk mundën ta mposhtin. Më në fund e transferuan në burgun e Burrelit, bashkë me Spartak Ngjelën.
Ndërsa Fatosin nuk e njoha nga afër, Spartakun po. Unë në atë kohë isha nivelist në zonën e parë. Ai nuk kishte shumë kohë që e kishin transferuar nga Ballshi. E kishin caktuar me punë në sipërfaqe. Megjithëse me kokën e qethur dhe veshjen e burgut, ishte një djalë i hijshëm. Punëtorët e sipërfaqes kishin një barakë, ku disa herë gjatë dimrit, vinim edhe ne nivelistët, për t’u ngrohur.
Të arratiseshe nga Spaçi, nuk ishte gjë e lehtë. Ishin 3-4 rrethime të larta, me tela me gjemba, rreth kampit dhe dy rrethime, në zonën e minierës. Në disa vende ku terreni ishte më problematik, kishte edhe një tjetër përforcim. Në distanca mjaft të afërta, ishin kullat e drurit, me prozhektorë të fuqishëm. Aty, të armatosur me automatikë, bënin roje ushtarët. Kur errësohej, kampi ishte shumë i ndriçuar.
Më kujtohet një vit nga vjeshta e vonë, dy bashkëvuajtës u arratisën nga kampi. Drejtimi dihej, kapërcimi i kufirit. Një natë që ishin turni i tretë, duke përfituar nga terreni i thyer dhe ndriçimi jo i fortë në atë zonë, kishin kaluar nën tela. Pas gati një viti, dy të tjerë u arratisën, duke hapur një galeri pas rrethimit. Këto tentative, kishin përfunduar pa sukses.
Njëri prej këtyre të arratisurve, ishte Ahmet Hoxha. E kisha njohur që në fillim, kur punoja në plan të pjerrët. Ai punonte armator në minierë dhe ndodhte që vinte me të tjerë armatorë, për disa minuta, në barakën tonë për t’u ngrohur. Kishte rënë në burg në moshën 19 vjeç, për arratisje. Në atë kohë kishte bërë 20 vite burg. Ishte 39 vjeç, por gjithë këto vite në ferr, e kishin plakur para kohe.
Kishte për të bërë ende, shumë vite të tjera. Ishte dënuar për arratisje dhe ri-dënuar pasi kishte provuar disa herë të arratisej, por pa sukses. Herën e fundit kur e kapën, e dënuan me vdekje dhe e pushkatuan. I vetmi “faj“ i tij, ishte se donte të jetonte i lirë, në një botë të lirë.
Një herë tjetër, që na kanë mbyllur në kamp, ishte kur rrethimi i minierës, ishte dëmtuar nga shiu i madh. Në këtë rast, na u dha mundësia të çlodheshim. Në Spaç, nuk kishim ditë pushimi. E kishim shumë e vështirë kur ndërroheshin turnet, sidomos kur kaloje nga turni i tretë, në të dytin. Pas një jave të një pune masakruese të natës, për të kaluar në turnin e dytë, të mbeteshin vetëm 3 orë gjumë.
Gjatë një vere të nxehtë, më filloi një dhimbje koke, që sa vinte e bëhej më e fortë. Sikur dikush më godiste me një çekiç, mbrapa koke. Më pas kjo dhimbje më kalonte në tëmthat e më në fund, në ballë. Kjo dhimbje më ndoqi për shumë vite. Ishte pasojë e temperaturave të larta dhe lagështisë në minierë.
e punës na i gërryente acidi, sidomos në zonat e piritit. Edhe uji që pinim, ishte me acid. Në banjat, aty ku derdhej uji nga rubineti, çimentoja ishte bërë e kuqe. Edhe shinat e hekurta të galerisë, i gërryente acidi, kurse ne i rezistuam. Siç duket, paskemi qenë më të fortë se hekuri.
Kur punoja ende nivelist, na sollën një polic tjetër pune. Ishte një djalë i ri, edhe ky mirditor, quhej Gjergj. Një njeri që kishte sjellje korrekte, më të burgosurit. Kur ndodhte që brigadieri i dënuar i ankohej për ndonjë problem pune ose, ndonjë kontradiktë me ndonjë të dënuar, ky e kalonte me pak indiferencë. Siç duket, dikush nga spiunët e brigadës, e kishte raportuar në komandë. Nga ajo ditë, filloi të sillet keq.
Pothuajse në të njëjtën kohë, ai pati probleme me stomakun dhe për këtë e hoqën nga miniera dhe e vunë polic kampi. Kurse mua, për problemin e variçeve, më ndërruan brigadën dhe turnin. Prania e këtij polici, m’u bë shumë e vështirë. Kur ai hynte në kamp, ish brigada e tij e punës, i ngjitej malit, kurse brigada ime, kthehej nga puna. Kur vendoseshim në rresht për të hyrë në mensë, mundohej të më provokonte, sa me shihte që isha pak jashtë radhës, ose nëse bisedoja me dikë.
Në një rast, u vonova në banjë dhe kur u ngjita lart në rresht, më ktheu pas, e më la pa ngrënë. Ndonjëherë ulesha në ndonjë stol, në oborret e brendshme të kampit dhe hapja ndonjë kopsë të xhaketës, ose ngrija pak mëngët, për të më zënë dielli. Kjo me rregulloren e komandës, nuk lejohej. Nuk lejoheshin as ushtrimet fizike, pasi “armiku i klasës, nuk duhej të ishte i kalitur”. Ndodhte të kalonte afër dhe të më drejtohej vetëm mua. Shmanga përplasjen me të.
One word was enough to contradict them and I would end up in the dungeon. This situation continued for several months, until one day when I was on the second shift, I was notified that I would not go to work. Like me, three other co-sufferers, who slept in the same dormitory, had reported. They were all good guys. A few weeks ago, there was a fight between some people in the room where I was sleeping. We found out that they had kept us as witnesses. I didn't like it.
During these years, in the Internal Branch and in Spač, they had not been able to make me a tool, and now, without waiting, they were trying to implicate me in a process that I had nothing to do with. The system triumphed over us, not when it condemned or re-sentenced us, but when it turned us into spies, witnesses, immoral and thieves. So as a man without dignity to them, when you were freed, you no longer posed any danger.
We were told to go upstairs. The trial took place in the command buildings, in one of the halls. We were separated into separate rooms. After a few minutes, Marash Kumublla, a boy from the Shkodra area, passed in front of the window. He had been tied up and two policemen were taking him to the dungeons, which were nearby. He was also called as a witness. Marashi was an honest man, a captain's boy. He was a close friend of Toma, Toma Ndoja, the Toma who was killed in the Qafe Bari Revolt. As it seemed, Marashi would have spoken a few more words, which did not go well with the judge.
When it was my turn and I entered, I saw that the hall was full of policemen and soldiers. These constituted the public. When they asked me about the incident, I expressed my surprise, on what basis they presented me as a witness. No one had asked me if I knew about it. At first they were tight, but to get out of the situation, they kept asking, did he know these two accused. I told you that they were from my side and they were working boys./ Memorie.al
Lini një Përgjigje