FLASH
Shkruar nga Pamfleti
In the building of the Institute for the Study of Crimes and Consequences of Communism there is a plaque with the names of some of those who were killed by the communists in October-November 1944. Among others, there is also the name of Petraq Stavri Pekmez, former translator of the Germans (of the general Fitztum, German organizer of the police in Albania), but who had helped the communists with information during that time, and who had saved the lives of many Albanians. A few meters away, absurdly, a street bears the name of Pekmez's killer. This street received this name after 2000. The murder of Pekmez has been unknown to the public for years. He disappeared as, at the request of the communists, he was leaving with his driver, Fadil Kola, in the direction of Linzë village.
In the list of those killed by the communists, compiled in 1996, his murder is recorded on 12.11.1944. As for Fadil Sulejman Kola, born in 1905, the date 17.11.1944 is recorded.
Petraqi was born in Pogradec, in 1902. After finishing the unique education in Ohrid, with the mediation of his uncle, Gjergj Pekmezi, he attended secondary and higher studies in hydro-technical engineering at the University of Vienna. In 1923, he returned to Albania, creating his own private enterprise in the field of hydrotechnics. He was hired as an interpreter during the war by the Germans, due to his good knowledge of the language.
An investigation into this matter took place in 1984, as an untrue rumor had circulated, as if Nuçi Tira, (former colonel, head of the Internal Branches, in Lushnje, Pogradec, etc.), who was effective during the War of Mehmet Shehu's 1st Assault Brigade, was the person who had killed Petraq Pekmez. Touched by these words, proven to be untrue, as well as aiming for the truth, Nuçi Tira set about clarifying this issue. He had met Petraq in October 1944, at Vangjel Peristeri's house.
Petraqi had helped with a lot of information, but in the end he was killed. During this time, the script of a Kinostudio film "New Albania" was being discussed, about these events. The director had contacted many people, including Bako Dervish (former Major General, Corps Commander, etc.). Referring to the letter that Nuçi Tira sent on 28.1.1984 to the Minister of Internal Affairs Hekuran Isai, when the director asked Bako Dervish, he answered:
"Hold on, boy, don't get involved in this business, because you will cause us trouble. I, the partisans, killed Petraq Pekmez." Bako Dervishi had confessed that; after Petraqi had arrived in Linza, they (besides Abaz Fejzo and Zija Kelliçi) interrogated him as a defendant, torturing him, with the request to reveal the secret network of the German Gestapo. In the end, Bako and Abazi decided to shoot him and for this they made a kind of court decision, but Zijai refused to sign.
Even after the war, Bako asked Zijai (rector of the State University of Tirana, then committed suicide), to sign that decision, but he refused. The director told Nuçi Tira that Petraqi had been connected to the National Liberation Movement and that he went to the Germans with the permission of the party (Drit Çaushi, through his brother, Trajan Pekmezi, later a martyr).
It also turned out that Petraqi had a relationship with Naun Bezhan. Naun Bezhani himself declared that; from July-August, he was in contact with Vangjel Peristeri, but he did not know Petraq. From the data, he understood that the information (about 50-60 of these) came from an important office of the Gestapo. There is no doubt that their only source was Petraqi. In both cases, the meeting point is Vangjel Peristeri.
Another doubt Nuçi Tira cast was the fact that there had not been a secret meeting between Mehmet Shehu and the German general Fitztum those days. These suspicions were rumored in 1983, but it was not certain if they were made after Mehmet Shehu "poli-agent" came out or if there really were grounds for such a meeting. In the analysis of the evidence, the most important fact was that; since the evening of November 16, 1944, the Germans left Tirana via the "Kavaja Road", without being hindered by the partisans.
Following the "investigation" of this case, Nuçi had met in 1983, former partisans Vangjel Priftanji and Foto Xhitoni. Vangjeli gives an interesting testimony, which is not only related to Petraq Pekmez, because there were others who took him hostage. According to his testimony, after being told that Petraqi had also been arrested, Mehmeti gave the order to shoot him and the others, because that "trash" was not needed.
"Idriz Seiti took him and, together with 5-6 others, stabbed and shot him in Zall Herr, in the river" - testified Vangjel Priftanji. After a week, Nuçi asked Vangjeli for a statement, but he refused to give it.
Statements about Petraq Pekmez
- Rexhep Luga : "Petraqi was a man who sacrificed for his friends."
- Zija Kelliçi : "At that time, including Petraq Pekmez, we gave a decision by shooting, without following the right. At the time, Petraqi's murder was argued as an escape attempt, although he had nowhere to run. The investigation group consisted of Bako Dervishi, Abaz Fejzo and me. After 10 years, Bako Dervishi asked me to make a joint report on the murder of Petraqi, but I refused".
-Bako Dervishi: “Ne e vramë, se ai qe major i gjermanëve, qe spiun i tyre dhe ne e dënuam si kriminel. Ne nuk kishim asnjë fakt për të, por dyshonin. E kam marrë në pyetje, një ditë e një natë, madje e rrahën partizanët. Dhashë urdhër ta kontrollonin dhe në rrethin e kapelës, i gjetëm një listë me emrave e informatorëve gjermanë.
Atë listë, e kam pas deri vonë. Ajo tregonte se Petraqi qe shefi i tyre. Unë kam pasur dijeni, se Petraqi ka qenë informatori ynë dhe njëherë na ka sjellë një copë letër, ku na informonte që të lëvizi Shtabi i Korparmatës, se do qëllohej nga gjermanët dhe ashtu ndodhi”. Bako, nuk foli për zhdukjen e shoferit të Petraqit!
E vërteta e pushkatimit të 104 robërve shqiptarë në Kampin e Prishtinës dhe përpjekjet e Petraq Pekmezit, për lirimin e tyre!
-Ku ngeci marrëveshja dhe pse nuk u realizua ajo?!
104 të burgosurit shqiptarë që mbaheshin nga gjermanët në Prishtinë, mund të ishin shpëtuar. Mjaftonte puna e palodhur e Petraq Pekmezit, pak intuitë dhe ata do ktheheshin të gjithë në shtëpi. Politika është shpeshherë pazar, ku duhet të tregohet i shkathët për të përfituar.
Historia bëhet interesante, kur në Kukës më 5.9.1944, në përpjekje për të dalë dhe ikur nga Shqipëria, partizanët arrestuan gratë gjermane; Elsa Koch, Irmgrand Tennius dhe Erna Schubert. E para ishte e dashura e gjeneralit Josef Fitztum (1896-1945). Dobësia e gjermanit për të dashurën dhe shoqet e saj, ishin një rast i mirë për të bërë shkëmbime robërish. Partizanëve u erdhi në dorë një rast i vyer, për të bërë shkëmbime të çmuara.
Më 18.11.1982, veterani Xhemal Meçe, jep një dëshmi rreth atyre që mbante mend që lidheshin me këtë, bisedimet me gjermanët dhe fundit të jetës së Petraq Pekmezit. Xhemal Meçe, prej dhjetorit 1943, ishte zhvendosur nga Batalioni “Hakmarrje”, në Tiranë, në qarkorin e PKSH-së së Tiranës. Trajan Pekmezi (më vonë dëshmor) i kish thënë se vëllai i tij, Petraqi, punonte për Lëvizjen. I arrestuar në maji 1944, Meçe, prej 20 gushtit 1944, gjendej në Kampin e Prishtinës, që mbahej nga nazistët.
Më tej ai rrëfen bisedën me Petraq Pekmezin, në shtator 1944, në lidhje me shkëmbimet e robërve. Gjenerali gjerman Fitztum, i kërkoi Petraqit ndërmjetësim me partizanët, për lirimin e tre grave gjermane. Petraqi pasi i tha se ishte e pamundur, kërkoi lirimin e Xhemalit që mbahej i arrestuar, si dhe disa të tjerëve, në mënyrë që me këta, të niste përpjekjet për gjetjen e grave. Fitztum ia miratoi kërkesën. Pasi Petraqi nxori Xhemalin nga kampi, të dy shkuan në Prizren. Aty nga komanda e Gestapos, Petraqi me telefon, i kërkoi Fitztumit, lirimin e 20-25 të burgosurve të tjerë.
Gjenerali pranoi, por jo më shumë se 4 veta. Xhemali dha emrat e Qazim Vaqarrit, Zeqir Likës dhe Pjetër Dedës, të cilët u liruan. Të katërtin, e caktoi Petraqi, një tiranas me emrin Ibrahim. Pas kësaj Petraqi, me shoferin Riza Doçi (daja i Zeqir Likës), u nisën prapë për në Prishtinë, për të siguruar lejet. U rikthyen po atë ditë në Prizren. Petraqi liroi edhe një korçar dhe mori ata që kish siguruar më parë. Të gjithë u nisën në Shkodër, e më pas në Tiranë.
Xhemali u paraqit te Hysni Kapo, për t’i kërkuar ndërmjetësinë për lirimin e 3 grave gjermane, sipas marrëveshjes që kishin bërë. Ky, ka komunikuar me Enver Hoxha dhe i ka thënë, se do t’i kthente përgjigje. Pas 3 ditësh, Petraqi dhe Xhemali, shkuan për të takuar gjeneralin Fitztum në Tiranë, me kushtet e dhëna nga Hysni Kapo. Këtu partizanët, nuk iu përmbajtën një marrëveshjeje unike, por e ndryshuan atë.
Fillimisht kërkuan lirimin e të burgosurve të Prishtinës dhe Tomor Sinanit, nga Elbasani, arrestuar një vit më parë. Shkëmbimi të bëhej në Tiranë. Gjenerali gjerman pranoi kushtet, por tha se Tomor Sinani, ishte pushkatuar dhe kjo pikë e marrëveshjes, nuk mund të zbatohej. Për lirimin e të internuarve në Prishtinë, nuk merrte përsipër transportin e tyre. Pasi kjo pikë u pranua nga Xhemali, se transportin do ta bënin vetë, gjenerali ra dakord.
Njëkohësisht u vunë në dijeni familjet e të internuarve. Duke mos qëndruar në këtë marrëveshje, partizanëve iu erdhi një urdhër i ri. Më 30.9.1944, Enver Hoxha kërkoi (i telegrafoi) drejtuesve të Shtabit të Korparmatës së 1-rë, komandantit Dali Ndreu dhe komisarit Hysni Kapo: “Të insistojmë që të lirojmë gjeneralin anglez Devis, që e kanë zënë në muajin kallnuer të këtij viti, të luajnë dhe të na i dorëzojnë. Kjo mënyrë shkëmbimi ka rëndësi të madhe politike, prandaj duhet të insistohet patjetër”.
Më poshtë jepet shënimi për Mihal Priftin: “Kërkesa për gjeneralin Devis, është e para, pastaj Tomor Sinani dhe kampi i Prishtinës”. Pra në vend që të tregonte shkathtësi, për të shpëtuar sa më shumë shqiptarë nga vdekja, Enver Hoxha donte të fitonte pikë politike, sikur kishte në dorë jetën e gjeneralit Devis, i cili mund të mos ndodhej fare në territorin shqiptar.
Porosinë e Hoxhës, Hysni Kapo, ia përcolli Xhemalit, ndërsa ky Petraqit. Duke njohur mirë gjermanët, kur bëhej fjalë për prishje marrëveshjeje, Petraqi konstatoi me të drejtë, se ndodheshin “buzë greminës”, por do ta provonin. Xhemal Meçe e kujtonte kështu këtë moment:
“Petraqi filloi t’ia parashtrojë çështjen gjeneralit. Vura re fytyrën e tij që filloi të nxihej sterrë, duke shikuar Petraqin me vëmendje, m’u në bebe të syrit. Mbasi mbaroi së foluri Petraqi, ai nuk i tha asgjë tjetër, veçse i ra me grusht të fortë tavolinës, aq sa ç’kishte ajo, u shpërndanë nëpër dhomë. Iu kthye Petraqit, duke i bërtitur me sa fuqi kishte: “jashtë”.
Xhemali stayed alone with the general, while he cursed to himself and marked on the map. After 5 minutes, he called Petraq again and told him that; Davis was in Berlin and, it was not in his hands, but he would intervene for surrender, in any legation of the intermediary states. Although angry, he stuck to the agreement. The plan began to be made for the release of the Albanians in Pristina, that is, for the cars in which they would come, etc. Xhemal Mece follows:
"Unfortunately, in the evening, a partisan unit on "Bajram Curri" street, near the Madrasa, carried out an important action, burning several cars and killing more than 12 Nazis, members of their party. For this, the German command to take revenge, burned a part of the neighborhood around the place of action, arrested more than 50 men of the neighborhood, keeping them in readiness to shoot them, and shot more than 100 internees, Camp of Pristina, district of Tirana.
At 4:00 a.m. this night (October 23, 1944, note), Petraqi comes to the base where I was in alarm and explained to me that; you called General Fitztum to notify me, to inform the partisan headquarters, about the reason for the shootings in Pristina, so as not to break the agreement because the shootings would be compensated with prisoners from other prisons".
Xhemali again conveyed the proposal to Hysni Kapo. Meanwhile, Petraqi managed to save the 50 men who were being held hostage from being shot. After a day, the General Staff refused to accept the new agreement. Xhemali analyzed that Petraq Pekmezi had saved at least 100 Albanians from being shot by the Germans. According to him, Petraqi and the driver disappeared on 16.11.1944./ Memorie.al
Lini një Përgjigje