FLASH
Shkruar nga Shefqet Dobra
People gathered like cattle, from all over the country, were gathered in four large barracks, in a former - army ward, - in Bênçe of Tepelena, which they called: "internment camp", and in the letters we sent or that they used to come to us, it was known as an army ward, because the address was: Ward number (…) Tepelena. In fact, this was not an internment camp, nor an army unit; it was exactly a prison, because it was surrounded by barbed wire, guarded by armed guards, where breakfast and dinner were counted, they went to work guarded by armed policemen. But not to know that there was a prison there, where there were: men and women, old and sick, infants and older, who were in school, coming and going, guarded by police. They should not have known that there is such a prison.
Everything that has life is expressed in those movements. Equally beautiful songs, accompanied by couplets, from their two strings, emit sounds and melodies that amaze you, or did you dream that you were in the beautiful mountains with cattle playing the flute? Ah! That flute, together with the bells of the cattle, the rustling of the leaves and the chirping of the birds, gave you pleasure, increased life, only shepherds know how to enjoy these! Whatever he thought, it seemed that he did not live with reality. Bam Brahimi - he used to read the newspaper every night - pulled out the couplet from under the layers. After arranging the chords, his fingers began to move over the strings easily, with the dexterity of the master. Her sweet sounds, although very low, in the stillness that reigned, were felt by all. Everyone was listening to him with great delight, but they didn't understand where he was coming from. Some thought that the only radio that was in the center of the city, would have been turned up too much, that little could be heard even there.
Usually, that radio would turn up very high, only when a speech by some major personality was being broadcast. In this hell, you could not think of such amusements. The Bible says: "If the leadership has gone astray, the people are forsaken." We were abandoned and forgotten. One by one, in silence they began to approach. After a while, the nearby beds were filled to the brim with people. None disturbed the peace. Another took a tray and began to play, enough to accompany the couple. A man got up from the bed, began to approach by mouthing; "pum papapum, pum papapum", according to the rhythm, and flapping its wings as if it were a huge bird. A warm, joyful and relaxing atmosphere was created. This atmosphere took them away many years later, it evoked many memories, which for us, had already been erased from memory, these people lived in the dreams of the past, to forget the present. Many saw themselves with tears in their eyes.
An old woman sighed deeply and let out a: "Oh life, life, how cruel you were to us"! Two middle-aged men began to dance. That square that was created in the separation of the first and second row beds, in the direction of the door, created the possibility of this entertainment. Someone grabbed the hand of a young man, in his twenties, and said: - "Now, Moisi Cami will dance" - this was: the son of Ukë Cami and grandson of Zenel Shehu. Moses was thin and tall. He began to dance, how beautifully he danced! His rapid ups and downs, body twists, were amazing. Suddenly, with incomprehensible speed, Moses jumped on the knees of Bam Brahim, who was playing the couplet, and with a somersault, he was seen in the middle of the square. Everyone cheered for this. When he started to dance the double dibrane dance, another grabbed his hand. His sitting, standing on the tip of one leg, and with the other leg stretched out in front, the shuddering of his shoulders, gave him a special beauty.
Out of satisfaction, one of the upper beds said: "Long live Mojsi Cami, because you took away the fatigue of the day"! - as it seems, the noise was heard outside, at the height of the joy of these fakirs, from the two doors of the barracks that were as big as the entrances of caves, the policemen, like savages, entered at once. It seemed that they were prepared to face something, which they did not even understand! They all had rubber sticks in hand. For a few moments, they stayed there, they found a completely different atmosphere from what they had anticipated. It was a disaster to spoil this joy that had conquered these tormented people, after all, what evil were they doing? They were liking it too. This atmosphere forced you to enjoy it together with them. The convicts had forgotten everything, this atmosphere had captured their minds, they did not notice the presence of the policemen at all.
Someone behind them shouted: "What are you doing, why don't you act"?! Lieutenant Hakiu was waiting in the office, who wanted a cause and found it. At once the police were released on them. One grabbed the couplet and fired at Bam Brahim's back, only the tail remained in his hand, the other threw the pan on the ground and kicked it with his feet, the spikes of his shoes made a noise to enter the date, the others using rubber sticks, shot anyone that came to them, they dragged whoever they could get their hands on. They had put Moses in the middle and shot him, saying; - "You are the dancer, heh - hehhe, we will make you dance all night"! The screams of the policemen, the cries of women and children, could be heard. An old man said: - "Don't marry men, what are you doing like this!" They didn't do anything wrong! The barracks were boiling with the screams of the policemen and the prayers of the suffering. Disfigured policemen dragged away many men and boys. The only joy and punishment, which can hardly be erased from our memory.
Barbarët dhe viktimat, bërtitnin, ca nga dhimbjet, të tjerët për të kryer detyrën. Gratë e fëmijët qanin. Vetëm njerëz, nuk mund të quheshin, ata ishin xhahilë, të pa shpirt, sidomos, ai që kishte dhënë urdhër. Rrëmbyen shumë vetë, i vunë tufë para, për te komanda, dhe Hazis Allën, – djali i Isak Allës, – unë për atë qava gjithë natën, e kisha kushëri nga nëna, ishte dhe njeriu që më rrinte më pran, që nuk mërzitej kurrë nga tekat e mia, edhe se e shaja apo, e qëlloja me gurë! Më në fund, dhanë urdhër për gjumë. – “Asnjë fjalë mos dëgjohet”! – tha roja. Këpucët e policit që ndenji brenda, bënin zhurmë ritmike, që dukej sikur të godiste diçka në tru. Dhe për të qarë, nuk mundeshim, se po t’na dëgjonte polici, vinte në përdorim kamzhikun. “O prapsi, o dreq, ç’hall na ka zënë ne”?! Për të zbritur nga krevatet e sipërm,- kur na zinte halli- në vend të shkallëve, shërbenin dy tako të vogla, të mbërthyera në këmbët e krevatit, këto ishin shumë të rralla. Që të gjeje në errësirë ato, duhet të mbaje mend, sa vetë duhet të kaloje nëpër këmbët e tyre.
Nga mezi i natës, – ishin fikur dritat – u dëgjua diçka që u përplas në çimento dhe, një rënkim i dobët; polici ndezi shkrepësen të shikonte, edhe disa të dënuar, të njëjtën gjë bënë, ç’të shikonin! Një plak, tepër i moshuar, duke kërkuar shkallën, kishte rënë në çimento. Ishte xha Martini, ai me zor i zbriste ditën ato shkallë, jo më natën. Lart ia kishin caktuar vendin edhe pse u ishte lutur shumë, të rrinte poshtë. Ishte i vetëm, të bijën e vetme që pati, e kishin larguar bashkë me të tjerët, tani nuk kishte kush të kujdesej për të! Për të mos mërzitur të tjerët, sa herë ngrihej natën, u mundua ta gjente vetë shkallën. Nuk ishte i pari ky që ra në çimento, por ky mbeti më i paharruari, se e kish shfaqur më shumë se të gjithë gëzimin, atë mbrëmje; shpeshherë, zëri i tij i ulët, ishte dëgjuar të thoshte: “Ju lumtë! Na gëzuat sonte! Gëzim paçi gjithë jetën”. Të nesërmen, të mbështjellë me batanijen e tij, të vënë mbi dy dërrasa, gjashtë burra, e përcollën për tek ura e Bënçës. Të gjithë, po më tepër të vegjlit dhe pleqtë, jetonim orë e çast pranë vdekjes. Vdekjen e kishim poshtë këmbëve, aty ku ndiznim zjarret, ku loznim, kudo mund të shpërthente një predhë e fshehur, ose dhe mund të binim natën nga krevati, si xha Martini!
Në atë kamp të mallkuar, edhe për fëmijët kishte punë, ata që shkonin në shkollë para dite, punonin pas dite, të pas ditës, i nxirrnin të punonin para dite; puna e tyre ishte të pastronin gurët kur punohej toka, në arat përqark kampit – ekonominë ndihmëse – dhe kush nuk bënte aq sa i caktohej, edhe për këta kishte ndëshkim: me birucë apo, me prerje të racionit të bukës. Një ditë, gjashtë prej nesh që, që polici nuk u kënaq me punën tonë, na dënoi me birucë. Bënte shumë ftohtë, gjithë natën ndenjëm në një dhomë pa derë e dritare, akoma nuk ishte mbaruar së ndërtuari, aty në dhe, na zuri gjumi. Të nesërmen në drekë, na lidhën duart mbrapa me tel, kurse Zef Mirakës, me tela me gjemba, si më të pa bindur, na nxorën jashtë – kishin lajmëruar të afërmit tanë, të na binin bukën, ne na thanë: – “Shtrihuni”! të afërmve – u thane: – “Bëjeni bukën copa copa, ja hidhni secilit para”! Ndërsa ne shtyheshim me ndihmën e këmbëve të arrijmë copat e bukës, polici, kapter Tava – (si duket ai kishte mbiemrin kështu) – zbavitej duke na i larguar kafshatat me shkopin që kishte në dorë, kurse nënat matanë gardhit qanin, kur ne zvarriteshin si gjarpërinj. Nuk vonoj të dellte, duke qeshur- i tha kapterit- i ke lëshuar të kullosin? Ndërsa kapteri, u zgërdhi- togeri pa grat me lot- i tha Kapterit- zgjidhi dhe lëshoi.
Për këto kushte kaq të vështira, ata më të mëdhenjtë, menduan që të kërkojnë mëshirë – se kërkon mëshirë, kujtdo qoftë, nuk bënë gjë të keqe – por mëshira që do kërkonin këta fëmijë, duhet ta merrnin vesh ata që mund të vinin dorën në zemër e, të mëshironin, kjo duhej menduar, e duhej bërë e mundur. Një ditë kur po shkonim në shkollë, sapo arritëm pranë kalasë, u bë një ndalesë e vogël dhe papritmas, u dëgjua një thirrje, fillimisht me zë të ulët, më pas u pasua nga të gjitha klasat; – “Enver – Stalin, pionierët duan lirim”! Oshtiu qyteti si kurrë ndonjëherë. Duke thirrur kështu, përshkuam qytetin deri te shkolla, që ishte sipër në kodër. Kur dolëm nga shkolla ne të paradites, zbritnim duke thirrur si në mëngjes, të pasdites, që vinin në shkollë gjithashtu, u takuam te kalaja, së bashku bëmë që të uturinte lugina e Vjosës.
Komanda e kampit u egërsua, togerit i hipën kacabunjtë: “Të demonstrojnë këta rreckaman, këta zbatharakë, këta fëmijë armiqsh”, etj?! “Të gjendet kush i organizon”! – urdhëroi togeri. Ai mendonte se dikush nga ata që nuk vinin në shkollë, e kishin organizuar këtë, donte të hante ndonjë kokë. Ne të paditës, na ndaloi te hyrja e kampit, kërkoi të gjente ata që organizuan demonstratën, por më kot. Përdori të gjitha mënyrat. Rrahu dhe izoloi disa por, nuk mundi të gjente atë që deshi. Çdo ditë, po të arrinim te cepi i kalasë, buçima fillonte vetvetiu. Fjalorin më të ulët përdori togeri, kundër fëmijëve, por në vend të përgjigjes që donte, merrte vetëm heshtjen. Kishte raste që nxënësit e paradites, i mbante para hyrjes së kampit, deri në mbrëmje, pa ngrënë drekë dhe kurrë nuk ia arriti qëllimit. Më në fund, u thoshte: “Ikni leckaman”! Vërtet, të vjetra i kishim rrobat, po shpirtin jo! Heshtja e fëmijëve e tërbonte togerin, dhe për këtë, ai do bënte çmos që ata të heshtnin.
Një të diel bëri mbledhje togeri. Ishin të gjithë, punëtorë e të papunë, nxënësit po se po. Na la të pritnim deri afër drekës në fushë. Kur erdhi togeri me kapitenin, marshallin e dy kapterë, qëndroi pak larg dhe bisedoi gjatë me ta. Ne shikonim vetëm gjestet që bënte me dorë. Më në fund, u afrua, na shikoi gjatë, duke e “larë” me sy, gjithë katrorin me njerëz. Ishte krejt xhind, miza i bënte trupi nga inati. Nxori kutinë, e hapi duke e vënë mes gishtave, letrën e vendasi mes gishtit të madh dhe atij tregues, filloi të nxirrte duhanin nga kutia, i dridhej kutia në dorë – kur e paloste në letër – e mbylli kutinë me nervozizëm, drodhi cigaren dhe filloi ta thithte. Tymi që dilte fjollë nga goja, i bënte duhanpirësit, që nuk e kishin atë, t’u shkonte lëng nga goja. Kur cigarja shkoi në gjysmë, pyeti: “Kush më thotë mua, ç’far u mungon fëmijëve, që bërtasin kur shkojnë në shkollë? Eh? Flisni! Ç’duan more? Kush do flasë”?
– Heshtje. S’pipëtinte as miza. Kush guxonte! “Ç’doni more, ç’ju mungon?- vazhdoi. – Fëmijët në shkollë jua çojmë, që të mësojnë, pse bërtasin rrugës? Eh! Hë, flisni”! Vetëm heshtje. – “Ti, – iu drejtua Bib Vokrrit – na thuaj ç’duan që bërtasin”?! – Bibë Vokrri, ishte nga Mirdita, dy djem i kishte të arratisur, një ja kishin vrarë, gruaja i kishte vdekur, ky ishte fillikat, vuante dënimin këtu. Kjo gjëmë e kish bërë që shpeshherë të mos ishte normal. Ne fëmijët kur e shikonim të vetmua, nga një herë e ngacmonim, e tallnim se e quanin të çmendur, po ai nuk na gjuante me shkop. Fatkeqësia e kishte mundur Bibën, i cili u ngrit në këmbë, duke u mbështetur mirë e mirë në shkopin që kishte, i shikoi një herë gjithë njerëzit si i hutuar, fshiu mustaqet me pëllëmbën e dorës, pastaj u drejtua nga komandanti dhe po e shikonte.
– “Fol, fol! Mos ki frikë, se nuk guxon kush të thotë gjë”!- i tha togeri. – “Të paçim sa malet, o zotni komandant – tha plaku duke u dridhur nga pleqëria – sa t’ju kem ju, nuk kom fryk! Le që…, – mori frymë – kush do i nyjë duart me një plak si unë! Po…, – u përcoll një herë, fshiu mjekrën e thinjur – …mua më ka harru Zoti, po nuk m’ke harru ti, që kujdesesh për mu. Bukën e marr edhe atë gjellë, s’kërkoj gjo tjetër, gjunaf të qahem”! – “Fol për këtë që të pyeta” – i tha togeri. – “Po, ç’të them, o zotni komandant? Unë nuk kom fëmijë në shkollë. Unë… muuu… më ka mbetur vetëm një gjo, o zoti komandat, se…- u përcoll edhe një herë – jom shumë i vjetër, i sëmun, jom shkatërrum krejt,… të numëroj ditët e funit, e t’shpresoj se mos kujtohesh ti, që ke në dorë fatin tonë, të më lironi, të vdes n’katunin tem, kaq mjafton. Po… meqë më pyete… deshe mendimin tem…- togeri e shikonte gjithë inat, kur Biba e zgjaste, pa thënë atë që donte ai. -…Me sa di uuune, ata nuk thonë ni gjo t’keqe, dy komandantëve më të mëdhenj, mesa kom marrë vesh, u luten, mëshirë kërkojn, qi ti lirojn. Fëmijë jonë! Malli i ka marrë për vendin e vet. Nuk di,… nuk di ç’ar t’them tjetër. Një hall kanë, si fëmijët dhe na pleqtë. Kujt tjetër, veç të madhit Stalin dhe komandantit tonë, duhet t’i luten?! ene na pleqt qi nuk kemi fëmije, qi t’na marrë për dore natën, kët hall kemi, u lutemi dy komandantëve te venë dorën në zemër se, nuk thon kot or zoti komandat, qi njeriu, bohet dy her fmi. Ata dy janë nonë e babë e, më shumë për ne, o zoti komandat. E ç’mund të bojn nona e baba, po nuk deshën ata dy? Të lutesh, nuk osht gjo e keqe. Osht ner për ne, t’i lutemi komandantit tonë! Nuk di ç’them tjetër”!
– “Nuk di, ëëëh? – tha përtueshëm togeri – për t’i thënë kapter Selfos, të bëftë Zoti gjeneral, di ti”?! – iu hakërrua. – “Ene ati, nuk i them gjo të keqe, pasha Zotin, jo. Kështu përshneten eprorët, zoti toger, edhe ty, ashtu të themi. Po, po i ka metun hatëri zotni kapterit, nëse nuk do të bohet gjeneral, le të bohet kapiten, a të rrija ashtu si osht, nuk i them moo, jo, ashtu le të rrijë”. – “Ulu”! – i tha. Në kulmin e zemërimit, nxori kutinë të dridhte cigare tjetër. Nga inati, i dridheshin duart. Futi kutinë në xhep, ndezi cigaren, e shpërndau tymin, duke e shtyrë sikur donte të na mbulonte turmën me tym. – “Po ti, Orhan, ç’do na thuash”? Ju drejtua një plaku tjetër. – Orhan Karamani, ishte nga Korça, goca e tij ishte përgjegjëse kazerme, Qerimeja, edhe këtë, si Bibën, e konsideronim ne fëmijët. Shpesh ky bërtiste, qante e qeshte, sorollatej nëpër fushe, shante pa ju drejtuar as kujt. Edhe me të bijën, zihej shpesh. Të dy me Bibën, njëlloj ishin.
– “Po ç’të thom bre zotni komandant? Fëmijë janë…, të veckël. Malli i ka marrë për vatan e tyre. Luten që t’i lirojë komandanti ynë! Nuk thonë ndonjë gjë të keqe, për atë Zot, jo! Po pate gjë në dorë, bëj ndonjë gjë për ata dhe për ne pleqtë! Kaq kam” – tha, dhe u ul. – “Kush do flasë tjetër” – tha, asnjë nuk pipëtiu. Togerin më shumë e xhindosën këta pleq, foli e bërtiti, u kërcënua duke thënë: “Në burg do i çoj shkaktarët”! U përsëritën shumë herë të njëjtat fjali, disa herë, njëra më e ndyrë se tjetra. Kur u mërzit a u lodh, ktheu shpinën e iku, pa dhënë urdhër të shpërndahen. Turma s’dinte ç’të bënte. As policët nuk dinin si të vepronin. Më në fund, polic Hekurani – tha: “Ikni”! – “More Bibe – iu drejtua një djalë – a po të duket pak Selfua kapter, po e dashke të bëhet gjeneral”?! – “Eh more djalë, ati i bohet qejfi, togerin e paska zonë fryka, se mos bohet vërtet Selfo gjeneral. Ku ta gjejmë të bohet gjeneral, po atë, as marshall nuk e bojn! (mashalla ishte si kapteri i par) Ishalla dhe togeri bohet, se ikin e thyejnë qafën”! – i tha Bibës. Në mbrëmje, pasi u lexua gazeta, thirrën disa nxënës, ata të klasave të gjashte e të shtatë, në komandë. Vazhdoi dhe netët e tjera dhe, çdo natë, në kazermë nuk ktheheshin të gjithë. Disa i dënonte me birucë, disa me prerje të racionit të bukës, disa nxënësve u thanë: “jeni të përjashtuar për gjithmonë, nga të gjitha shkollat e Shqipërisë”. Togeri shfryu dufin, po nuk i mposhti dot “leckamanët”, nuk mundi të gjente atë që mendonte ai, se e ka stimuluar këtë.
Po ç’e kishte gjithë këtë urrejtje togeri kundër këtyre fëmijëve, shumicën e të cilëve, i kishin lënë edhe pa prindër?! Kur isha në fshat, pas disa vitesh, shkoja me barinjtë, unë nuk e njihja jetën e barinjve, qentë e tyre ishin të mëdhenj, si ujqër, se ata me ujqër do ndeheshin. Qentë lëviznin sa andej këndej, secili ruante tufën e vet; unë iu drejtova një tufe delesh të një fshatari, kur qesh afër, dëgjova qenin që lehu dhe m’u turr, unë ja shkela vrapit, një kushëri më thirri: – “Ulu në tokë, se nuk të ha, – po unë nga frika vetëm se vrapoja, u lodhe dhe u rrëzova, qeni, – ishte shumë pran meje, – nuk mundi të ndalonte vrapin dhe, për të mos më dëmtuar, mundi të më kapërcente pa më prekur po, kur u hodh në anën tjetër, u rrëzua, me njëherë u ngrit dhe u kthye nga unë. Unë dridhesha nga frika, kurse ai, u ul në bisht pran meje, më shikonte dhe bënte një kuisje të vogël, pas pak, ngriti një këmbë dhe me putrën e tij butë, më preku disa herë, sikur më fërkonte, – kurse unë dridhesha se do më kafshonte, – pastaj qeni u ngrit, iku duke tundur bishtin.
These animals were so noble, if you asked them for mercy, they did not play with you, they even petted me, to calm me down. And our lieutenant, what was it; didn't he grow up as a child who didn't feel any pity for these hungry children, and longing for their country and parents, because if he had grown up with parents, brothers and sisters, there is no way he would be like that?! The lieutenant, even that dog, had no nobility?! Despite the lieutenant's strict measures, the children every day, as soon as they entered the city, began: "Enver - Stalin, the pioneers want liberation". And this kind of demonstration continued until the lieutenant's career came to an end. After the lieutenant left, taking on his "back" all the curses for the sins he had committed with these innocent sufferers, Haki's place was taken by one of his subordinates, lieutenant Ahmeti. This was the complete opposite of Haki, this yes, even as a commander, he had nobility, he was peaceful, maybe he even felt pain, but he had no opportunity, more than that. It didn't take long, after the appointment of Ahmet as commander, - perhaps under the lieutenant he made a request, - that there really was a release of the pioneers, at least, those who were without parents.
* * *
In two thousand and ten, when I was returning from Greece, with my son and my friend, I went to see the place where my childhood had disappeared. I saw those shadowy barracks, the roofs of which had fallen inside. I went to the Benca bridge to see the graves of my childhood friends, but there were no graves there. An old man who was grazing some sheep asked me: what are you looking at, boy? - "There are graves here, aren't they"?! – "Those interned"? - he told me. - "Yes"! - I said. - "Hey boy, how could they leave those graves there"?! - he told me. - "Why? - I told him. - "That they were the evidence that showed that there was an exterminating prison here. When Enveri was once going to Gjirokastër, he asked: "What are these graves here?" When they told him that they belong to those in the camp. - "Of those enemies, huh? - he said. - When we return to Tirana, don't look at them here anymore; you plow with a tractor! Our enemies - he said - will be followed by our punishment, even after death"! "How could those graves remain, after the almighty gave an order"?! - said the old man.
When we went organized in 2015, they allowed us to go inside, there they had made a tombstone, but instead of being at least two meters long, it was visible from the highway, because it represented a massacre without a companion, it was small and moreover, it was placed in a low place, as if they wanted to hide it from the eyes of travelers. May my peers forgive me for reminding them of that time after so many years./Memorie.al
Lini një Përgjigje