FLASH
Shkruar nga Pamfleti
what is it It is the place where those who have been sentenced to deprivation of liberty are kept, we would say by reading any dictionary. But that is little. Prison and freedom - two opposites. Previously: what is freedom? In short: to be free means to do what you want, to think and act as you wish in the exercise and fulfillment of your freedoms and rights, as a person and as a citizen, but always without harming and violating others. . Again: to think and act.
We are talking about democratic freedoms, from those of speech, press, assembly and organization in various parties and associations, ensuring the conditions where ideas, requests and human wills can find expression and concretization, from those of the biological-related plan with the being itself, to those of the social plan, related to the ways of living.
The flawed and sick person is not able to think and act like any other person, as well as an individual, society and nation, if they are in poverty and living difficulties and oppressed, because they are dependent on factors and do not depend from him, such as physical, economic, cultural violence, etc. Freedom gives you the following opportunities: to think and act in accordance with philosophical, religious and political ideas, views and convictions, but under normal physical and life conditions.
It's different in prison. There you don't have these opportunities, they have been denied, or more precisely they have been limited, especially in acting. "Especially", as I said above, freedom lies not only in thinking, but also in acting, not only in the possibility and power of reason, but also in turning the ideal into reality.
Now we come to: what is prison? It may seem paradoxical, but the freedom of thinking in prison takes many times (I'm talking about political convicts, who do not submit and do not lose their reason and logic under the weight of injustices, ill-treatment and all kinds of pressures that are put on them, do not abandon their convictions hopes, for the future), developments and sizes, I would say, without limits.
If when you are outside, as a member of a certain circle or society, of a political party whatever it is, even more so, if it is not democratic, without realizing it, due to inertia or disciplinary obligations to the will of the majority, you are not independent and free from them, in prison you break away, you feel independent and free from them. You start to see many things, with a different critical eye I would say, to search deep within yourself, to bring to mind and grind previous events, ideas and actions, of others, and your own. Everything has played out of place, you have been shocked, so you dig and seek to discover truths and causes, for what brought you to the end where you are.
Disappointments, disbelief, anger and rage with oneself and others are mixed here. At the same time, it divides and selects, cleans and discards the wrong, the rotten, the harmful, the ones that did not stand the test of time. This is a difficult and painful process, but completely logical, that frees you from the burdens that have burdened you, prevented you from seeing clearly and walking straight.
This happened to me. Among other things, what I talk about below in the pages of this book, particularly shocking, are the violations and abuses that were done to the freedom of the law, in the years of the dictatorship, in our country. This is the area where the most ugliest, the most violent means and forms have been acted upon, which burdened the lives of people and the country as a whole.
Life since ancient times, even the enlightened thoughts of mankind, have spoken convincingly with sound arguments and reasons, often even with anger, about the necessary usefulness of a combination of freedom, law and force. Without further ado, it is enough to remember that the problem of freedom is one of the axioms of Kant's philosophy. According to him, the alternatives are: freedom and law without force leads to anarchy, law and force without freedom leads to despotism, force without freedom and law leads to barbarism. (For the last two, today we would say: in dictatorship) only the combination of the three gives the constitutional democratic state. What happened to us? There was talk of freedom, but there was no freedom of speech or of the press, of ideas or of conscience, nor of gathering and organizing in parties and associations as democracy provides, nor of individual initiative. What's wrong? The state had laws, but they were built, as it was said, for the benefit and protection of "the dictatorship of the proletariat". Even in implementation, everyone was not treated the same.
Mbisundonte forca. Kështu u fillua që në vitet e para, nga ajo kohë që u quajt e Koci Xoxes dhe vazhdoi. Motivet del se qenë disa: modeli që u zgjodh për krijimin e shtetit të porsadalë nga lufta – ai i socializmit totalitar, rruga që u ndoq për konsolidimin dhe forcimin e tij – ajo e shtypjes së kundërshtarëve me të gjitha mjetet, centralizimin e tejskajshëm të ekonomisë në duart e shtetit, masat për të shuar çdo zë të lirisë e për të drejta demokratike edhe të atyre në mbrojtje të interesave të kombit në një kohë kur po shpejtoheshin proceset për kthimin e vendit në një republikë të 7-të të Jugosllavisë.
Më 1948, kur ndodhi prishja me Beogradin, u fol kundër e atij që mund të quhet “regjim i terrorit”. U dënuan ca ekstremizma, u fajësuan disa bartës të tyre dhe nëpërkëmbës të ligjeve, u tha ndonjë fjalë, për shmangie dhe gabime në zbatimin e vijës së partisë. Por u fol dhe kaq, në të vërtetë shpejt u harruan edhe ato që u thanë dhe u vazhdua si më parë, në vitet ’50-të, pak më mbuluar; në ato ’60-të, më hapur, me izolimin e mëtejshëm nga bota, kufizimet e mëtejshme ndaj lirisë së individit, mbylljen e qendrave fetare, likuidimin e Ministrisë së Drejtësisë dhe të avokatisë, teprimet në drejtim të revolucionit kulturor etj; në ato ’70-të me shtimin e masave shtrënguese e gjyqet në të gjitha nivelet, deri te ato më të larta, që terrorizuan vendin dhe në vitet ’80-të, kur ndihej se po vinte fundi, me shtimin edhe të demagogjisë.
Është shpjeguar kjo me natyrën e regjimit e të atij sistemi diktatorial të tipit stalinist, me egërsinë e ambiciet për fuqi e lavdi të Enver Hoxhës, me miopinë e cinizmin e një klani rreth tij, të paaftë e dritëshkurtër që sunduan vendin. Të gjitha këto janë, të marra se bashku e veçmas me peshën e ndikimet e secilës kush më shumë e kush më pak, që pa fjalë janë përcaktuese. Po ka edhe të tjera, të lidhura me faktorë historikë e veçoritë e vendit ndër të cilat: krijimi i vonë i shtetit pas daljes nga despotizmit bizantin e ai osman, mungesa e traditave demokratike, varfëria dhe gjendja kaotike me dasitë e trashëguara nga e kaluara dhe që la lufta, krahinarizmat e atyre fetare.
Nga këto pozita, pra, e në këto kushte veproi e sundoi për një kohë aq të gjatë si i plotfuqishëm, regjimi totalitar. Historia ka shumë për të thënë akoma, për gjithë sa ndodhën, psenë e tyre dhe si rrodhën ngjarjet. Lind këtu një pyetje enigma, që bëhet shpesh: vetëm ai – Enver Hoxha, arriti të bëjë gjithçka dhe është përgjegjës për të gjitha? Që ishte ashtu si është portretizuar tashmë e njihet: egoisti pasionant’ i etur për fuqi e lavdi, diktatori i pashpirt e i egër, këto janë dhe s’i luan asgjë. Por a janë mjaft dhe a nuk do të qe ky një mendim disi i thjeshtëzuar, kur dihen edhe këto faktorë të tjerë si u fol?
Apo si dikur, iu veshën të gjitha meritat, dhe kjo nga mendimet primitive e hyjnizuese për kultin e udhëheqësit, që u ushqyen në vendet diktatoriale të Lindjes, si dhe ato të kryetarit të fisit, kapedanit e bajraktarit, të kultivuara në shekuj te njerëzit tanë; i vishen edhe sot të gjitha fajësitë e mallkimet? Ka këtu një trajtim të cunguar të faktorëve, në tërësi atyre subjektive e objektive; një prirje komode kjo për tu shkarkuar nga bashkë fajësitë.
Po të tjerët, ata përreth e përballë tij, ç’bënë? Duhet njohur: të parët – ato përreth (kuptohet, me dallimet ca më shumë e ca më pak) edhe sepse patën bindje të tilla, edhe për interesa të caktuara personale. Kurse të dytët, ato përballë (me dallime edhe këta), qenë të pafuqi, të paaftë edhe të terrorizuar që të mund bënin diçka për t’i prerë rrugën. Nuk është mjaft të thuhet: nuk e kuptuam, na e hodhi, u mashtruam, aq mund të bëhej etj., siç dëgjohet shpesh; po ashtu edhe t’u bihet gjokseve plot mburrje, se bëmë këtë e atë, si ndodh me disa, e nuk janë të paktë dhe paraqiten sikur nuk kanë qenë në këtë botë, ose kanë bërë namin.
Janë, pra, se toku me peshën e vet secila: Enver Hoxha, me ato që dimë, të tjerët përreth e ato përballë tij, edhe vetë kushtet historike të vendit, me llojin e regjimit dhe veçoritë e trashëgimitë, siç u fol. E domosdoshme kjo për t’u prerë rrugën fenomeneve, e shfaqjeve të tilla edhe në të ardhmen. E rëndësishmja është, të ngulmohet për një vizion më të gjerë nga të nxirren konkluzionet dhe mësimet e duhura: kurrë më ashtu. Kushtet kanë ndryshuar me themel, kombi është në pjekje edhe nga sa hoqi, kemi hyrë në një periudhe të re – atë të demokracisë e të progresit, për të fituar edhe kohën e humbur, pra është e mundur pa nënvleftësuar asgjë nga e shkuara, njëheri edhe pa u rrëmbyer nga euforitë dhe fluturuar në boshllëk.
Qe një periudhë kjo që ia pamë sherrin keqas e për shumë kohë, mjaft! Vonë? Ashtu, vonë. Nuk jam me thënien: më mirë vonë se kurrë, si edhe të mbetemi vetëm duke u qarë. Kujt i duhen e i shërbejnë ato? Të shikojmë me sy kritik të shkuarën, të shohin me besim të sotmen, të luftojmë me guxim e ngulm për të ardhmen. S’është fjala e koha, as për t’u shfajësuar, as për “fenomenin Konica”, për të parë veç anë të errëta, nga vetja, as për vetëmburrje, po për domosdoshmërinë e urtësinë e të qenit realist, në vlerësimin e faktorëve të kohës të zhvillimeve historike.
Fola këtu për sa vura si qëllim që në krye: lirinë, të drejtat e njeriut dhe shkeljen e dhunimin e tyre, si faqja më e zezë e diktaturës, nga e cila porsa kemi dalë, si dhe domosdonë e kombinimit të lirisë, ligjit e forcës në shtetin e ri demokratik që po ndërtojmë, për ç’ka duhet të bëhemi të vetëdijshëm dhe të luftojmë të gjithë.
E PARA NGA NJË DISKUTIM Fadil Paçrami
Është fjala për diskutimin qe bëra në organizatën-bazë të partisë, pas bisedës së 30 marsit 1973 me Enver Hoxhën, të cilin në plenumin e IV të Komitetit Qendror, e quajti si “kredon” time.
Ja disa pjesë të tij
“Kam menduar dhe mendoj se; për të patur një zhvillim më të mirë të letërsisë e të arteve, duhen kapërcyer disa fenomene të sotme, si sentimentalizmi, skematizmi etj.; të çlirohemi gjithashtu nga ato ndikime klasike të paraçlirimit, me temat e preferuara mbi ekzotikën, largimin nga problemet shoqërore dhe hynizimin e disa “virtyteve” disi primitive, shoqëruar me mënyra të foluri pompoze; të jemi të vëmendshëm edhe ndaj ndikimeve dekadente të të gjitha ngjyrave, në përmbajtje dhe në mjetet shprehëse, që mbjellin pesimizmin, fatalitetin dhe kotësinë e jetës; të kapërcehen edhe ato skema konfuze për letërsinë dhe artin të shkollës sovjetike, që hapën rrugë për shterpësi krijuese, në vetë Bashkimin Sovjetik e vendet e tjera të Lindjes.
Dhe kam luftuar në këto drejtime. Ku qëndron gabimi për sa kritikohem? Këto çështje, nuk janë bërë ngaherë të qarta në masën e gjerë të shkrimtarëve e artistëve dhe kjo flet për një punë të dobët të partisë në rreth, të organizatave- bazë në institucionet kulturore e artistike dhe timen që drejtoj në këto sektorë këtu në Tiranë. Po kështu nuk mund tё krijoi gjithmonë marrëdhënie normale në mes të krijuesve, të arrija edhe atë të quajturin ambient artistik; por ka ndodhur që për disa prej atyre krijuesve në veprat e të cilëve ka patur shfaqje të llojeve si ato që përmenden.
Janë përdorur shprehje të tilla si: natyralist, skematik, konservator, modernist, etj. Pas kritikës që u bë në plenumin e XV-të Komitetit Qendror të Partisë, ndaj disa veprave dhe autorëve të caktuar, pati disa rezultate në krijimtarinë letrare e artistike, mirëpo kjo bëri që të nënvleftësohen rreziqet ndaj sa u fol dhe unë këtu, nuk tërhoqa vëmendjen e organizatave – bazë.
Duket edhe unë pashë vetëm anët e mira në zhvillim, gjë që çoi në rënien në gabime të tjera. Nuk dua të them se disa çështje që përmenda më lart, i kam patur të qarta deri në fund, nuk dua të them edhe se në punë e sipër dhe në proces, kam vepruar veç drejt, përkundrazi, ato që thashë pak më parë, flasin edhe për lëshimet që kam bërë për ndonjë vepër, si dhe kritikat për ndonjë tjetër. Edhe kritikës letrare e artistike disa herë i kam rënë në qafë. E kam quajtur veten me koncepte të formuara, por jeta vërtetoi se jam prekur edhe unë nga sëmundjet e kohës, kam ndier edhe presione…!
Dua të flas edhe për mendimin e qëndrimin tim ndaj krijimtarisë së viteve ’60-të, sidomos pas Kongresit të V-të të Partisë, për të cilin ka patur edhe ka diskutime. Kam menduar gjithnjë dhe mendo se vitet ‘60-të, qenë një periudhë ngritjeje. U shfaq para dhe pas Kongresit të II-të të Lidhjes së Shkrimtarëve e Artistëve, një përpjekje për të mos folur; për të mos vlerësuar ose për të vënë shumë pikëpyetje, ndaj kësaj krijimtarie, që u duk në disa artikuj dhe biseda në mbledhjet që bëheshin.
Me të drejtë, si shumë të tjerë edhe unë kam qenë e jam kundër këtyre qëndrimeve dhe mendoj nga pozita objektive. Me sa si unë, çështja nuk është shtruar asnjëherë, për të mohuar atë që është krijuar në vitet ’50-të. E vërteta është se u dëgjuan zëra, e qarje të tilla. Ndodhi edhe që një pjesë e krijimtarisë së atyre viteve, nuk u ribotua.
Dhe unë këtu mbaj një përgjegjësi, se nuk i dëgjova këto qarje, nuk ndërhyra në raste të tilla. Kam menduar se këtu, nuk ka ndonjë problem. Por edhe aq sa u shfaqën, duhej t’i vlerësoja për t’u prerë rrugën keqkuptimeve dhe gabimeve të mëtejshme. Them se kam shprehur entuziazëm, më shumë nga sa duhej për rezultatet e viteve ’60-të, mbase edhe nga pozita subjektiviste, sepse edhe krijimtaria ime kryesore, i përket kësaj kohe dhe kjo ka penguar, të bëhet e qartë çështja, ka krijuar shqetësime te disa dhe nxitje për të keq, te disa të tjerë.
Ky problem s’ka lidhje me çështjen të rinj e të vjetër. Disa herë më është dashur ta përballoi e ta sqaroj këtë çështje, qoftë në Teatrin Popullor, në ndonjë konferencë ose mbledhje tjetër, sepse ngrihej herë pas here nga disa shokë, shpesh nga frika se mos mohohej krijimtaria e tyre lidhej pra me “unin” e njërit ose të tjetrit. Si kudo edhe në letërsi e arte nuk ka çështje të ndarjes së brezave. Kjo dihet.
Por ndodh që në fushën e krijimtarisë letrare e artistike, në periudha të caktuara, bëhen akumulime dhe zbërthime eksperiencash e talentesh, ndodh që në një periudhë, vinë forca të reja të cilat, sjellin krijimtari të bollshme dhe me nivel, siç ndodh dhe kalojë edhe një periudhë a brez i tërë e, të mos sjellë gjë me vlerë! Kjo nuk varet nga brezat, por nga zhvillimet politiko-shoqërore të vendit, nga epokat në të cilat rrojmë, nga situatat që krijohen, talentet që shfaqen, etj.
Nuk e mohoj, kam patur e jam i mendimit, se duhen ndihmuar më shumë forcat e reja, që vijnë valë-valë në letërsi e arte dhe në këtë proces, sjellin vazhdimisht elemente të reja, që pasqyrojnë jetën në zhvillim, e se duhen përkrahur duke punuar me ta me kujdes. Dhe e kam theksuar këtë, sepse vija re që edhe disa të rinj, të cilët vetë u afirmuan në këtë dhjetëvjeçarin e fundit dhe dikur ankoheshin për të tjerët, mbanin qëndrime jo dashamirëse ndaj forcave që vinin pas tyre, shprehnin mosbesim dhe bënin shumë vërejtje.
Por e pranoj, ka një gabim nga unë në këtë çështje: nuk kam parë sa duhet edhe të metat e tyre, nuk kam bërë edhe atë që duhej, për t’i sqaruar deri në fund këto procese, jo vetëm në planin teorik e të përgjithshëm, por në një terren më konkret, ç’ka kanë çuar në keqkuptime, shtrembërime, ndonjëherë edhe në spekullime, gjatë bisedave të ngushta, ose debatet që bëheshin.
-Ka edhe një çështje të tretë: e kam fjalën për luftën që duhet të bëja, për krijimin e atij ambienti krijues të nevojshëm, midis shkrimtarëve e artistëve, lidhur me problemet themelore ideoartistike dhe për forcimin e frymës së bashkëpunimit, në radhët e tyre, si dhe masën e gjerë të ekzekutuesve.
Rruga për këtë është e njohur, ajo kalon përmes një pune të dendur me njerëzit, rrahjes së mendimeve, kritikës, ndreqjes së gabimeve, një punë këmbëngulëse shkencore, etj. Dhe kjo rrugë është ndjekur por, sigurisht, me të meta e dobësi në organizimin dhe drejtimin e saj. Unë kam ngulur këmbë për këtë, duke kërkuar që edhe puna edukuese, edhe rrahja e mendimeve e të tjera të bëhen në tribuna të hapura, në mbledhje që organizohen nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve, ose institucione të tjera, edhe sepse vija re, që kishte nga ata që u largoheshin bisedave të hapura, parapëlqenin ato të ngushta, e të mbyllura skutave.
Dhe të tilla biseda qosheve, janë bërë. Ka në rrethet e shkrimtarëve e artistëve, edhe individualizëm, edhe egoizma, që arrijnë deri në grindje, nga më të zakonshmet. Ka patur në të kaluarën, do të ketë edhe më vonë. Mirëpo ka ndodhur që disa herë, ata e kanë acaruar gjendjen, kanë krijuar edhe shqetësime te njerëzit, kanë çuar edhe në grupime e tarafe, meqë kanë gjetur gjuhën me njëri-tjetrin, mbi baza jo të drejta. E vërteta është se kam parë dhe jam shqetësuar për këto gjëra, por nuk u është prerë rruga.
Ndodhte që herë pas here, kur bëhej ndonjë diskutim, ose dilte ndonjë vepër e re, shpërthenin edhe kontradikta e mendime të kundërta, të përpunuara në grupime, disa herë edhe me zënka.
Ranë në sy, gjithashtu, disa zhvillime jo të koordinuara e, jo mbi baza shkencore, në mes kritikës letrare e artistike, teorisë së letërsisë e arteve dhe historisë për letërsinë e artet – tri disiplina studimore këto, që kanë të njëjtin objekt, por që po zhvillohen të shkëputura, shpesh edhe në kundërshtim njëra me tjetrën.
Por pak bëra për atë që duhej ishte e domosdoshme: ta shtronim çështjen hapur në mbledhjet e institucioneve përkatëse dhe në organet e tjera drejtuese. Folëm disa here, se prapa grindjeve e zënkave, duhet të shohim mendimet e kundërta, por nuk u ndalëm për ta sqaruar deri në fund gjendjen, nuk mund të thuhet se njihet ajo me themel, edhe tani.
There is also a tangle of ambiguities, behind the scenes, acting and creating all kinds of situations, which are based on narrow interests, creative crisis that one or the other goes through, even without ability or lack of talent, to crack with creativity, that's why tools are used others, with behind-the-scenes and intrigue. These and others have brought me around and prevented me in many cases from giving way to them.
It's not that easy: fiction, rumours, rumors prevent the truth from coming out. There is another flaw in this matter: I never rose above them, later I seemed to learn them; I sometimes reacted, criticized those who dealt with words, in any case, even without tact and patience. It is clear that these problems were not solved like this, as they were not solved". /Memorie.al
Lini një Përgjigje