FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Filip Papajani was from Elbasan, from the 'Kala' neighborhood. He was born in 1878. Since childhood, he had shown tendencies of independence and mistrust in everything. He did not believe in religion and mocked the "men of God", priests and monks, although as life showed him, over the years, he became close friends with them. When he was little, he was sent to take mass to the church, along with a penny, to pay the priest for the religious service. At that time, the daily meal in the family was boiled beans with a little salt and corn bread, and only on the occasion of Easter, or other celebrations, such as the name day, did you cook another dish. Philip, with the penny he bought white cheese and with the wheat bread, with which the mass was cooked, sat and ate bread and cheese, behind the wall of the church. Someone saw him there and informed the family.
It is not known what high school he managed to finish, but the fact is that he went to Romania, with in his pocket the address of an uncle of his who had emigrated many years ago, and the news coming to Elbasan showed that he had managed to he became very rich. He found his uncle safe and sound, but as for the wealth, he had only seen it in a dream.
There were dishwashers left, in the best restaurants of Bucharest. Upon arrival, Filipi enrolled at the University, in the Faculty of Medicine, but in order to pay for his studies and living, he also worked, with the recommendation of his uncle, as a dishwasher in restaurants, in the second and third shifts.
In Romania he found an environment where the fiery patriotic spirit was boiling and where all the Albanians of the colony of Bucharest worked and tried for Albania. In the patriotic Colony of Bucharest, he participated in the Movement for an independent Albania, which was led by Prince Albert Gjika, Romanian, of distant Albanian origin, a well-known personality in the Romanian political and literary circles of that period. To quell curiosity, we will say that he was the brother of the well-known writer, Elena Gjika, known in literature by the nickname "Dora d'Istria".
He also agreed that Prince Gjika would wear the wedding crown in the Cathedral Church of Bucharest, an event which, due to the personality of Prince Gjika, was reflected in the front pages of the press of the time, causing the Albanian issue, took on a special public character, arousing special interest and discussions in the press, precisely in a period when Albania was still under the Turkish yoke and very little (to say nothing) was known to the Romanian people about its existence and the problems that preoccupied it in the outside world.
Filipi was also part of the group of Albanians from the Colony of Bucharest, who on April 23, 1905, organized a Congress in Bucharest, in the hall of the National Theater of the city, where representatives from Albanian colonies from around the world participated as guests. as well as from Albania and Macedonia, or even political, public, and literary personalities from all over Romania.
Kongresi doli me kërkesën e propozuar nga vetë Princ Gjika, për një Shqipëri të pavarur. Kongresi zgjodhi një komitet qendror, e vendosi të botojë një gazetë me emrin “Kombi”. Gjithashtu mori vendimin, që të përgatitej kryengritja e armatosur. Për këtë caktoi një organ drejtues, në të cilin bënte pjesë edhe Filip Papajani. Ky vetë, bashkëpunoi në gazetat në gjuhën shqipe, që botoheshin atje. U bë mik i ngushtë i Asdrenit dhe kur ky i fundit aty nga vitet ’30-të, erdhi për një vizitë në Shqipëri, qëndroi për disa ditë, si bujtës i Doktor Filipit në Pogradec.
Filipi në Bukuresht, u njoh me familjen e një emigranti nga Korça, i cili ishte vendosur përfundimisht në Rumani dhe kishte marrë me vete të gjithë familjen, duke e ndërruar mbiemrin në Kostandinesku. U fejua me të bijën e tij dhe u martuan, siç e përmendëm më lart, po në Bukuresht më 1909. Aty, më 1910, lindi vajza e pare, Margarita. Si patriot dhe nacionalist i zjarrtë, menjëherë pas shpalljes së pavarësisë së Shqipërisë, më 1912, braktis grua e fëmijë dhe vjen në Atdhe së bashku me Asdrenin, me një delegacion të kryesuar nga Pandeli Evangjeli, për të përkrahur vendosjen e Princ Vidit, si Mbret të Shqipërisë.
Ai vetë pati një jetë të trazuar. Erdhi dhe dy herë të tjera në Korçë, me një grup vullnetarësh për të luftuar kundra andartëve grekë, që kishin zaptuar Korçën dhe kishin vrarë priftin Ballamaçi. U bashkua me çetën e Mihal Gramenos, duke u bërë shkas të krijohej dhe një miqësi e shëndoshë familjare, të cilën miqësi, gratë e tyre, Niqi e Gramenos dhe Angjeliqia e Filipit, e vazhduan deri në fund të jetës së tyre. Edhe unë e mbaj mend Niqin e Mihal Gramenos, kur na vinte për vizitë, deri aty nga viti 1950.
Luftoi gjithashtu kundra bandave të Esat Pashës e të Haxhi Qamilit, duke e konsideruar lëvizjen e këtij të fundit, si anakronike e rikthim tek pushtimi turk. Në vitin 1919, thërret në atdhe familjen dhe së bashku vendosen në Elbasan, ku filloi të punojë si mjek, duke lënë një përshtypje shumë të mirë në popull, e duke i shërbyer me përkushtim atij, veçanërisht kur në Elbasan, u përhap epidemia e kolerës dhe e gripit spanjoll.
Vazhdon të shkruajë dhe më 1921, themelon me shpenzimet e veta gazetën “Shkumbini”, ku boton disa kryeartikuj kritikë shumë të fortë, kundër regjimit që po vendosej në Shqipëri. Këtë aktivitet patriotiko-demokratik, e vazhdoi deri në vitin 1924. Meqenëse klima e Elbasanit, ishte e papërshtatshme për familjen që ishte mësuar me klimën e thatë e të ftohtë të Bukureshtit, vendoset në Pogradec, e duke qenë nga natyra romantik, ndërton shtëpinë, m’u në bregun e Liqenit të Ohrit, por aq afër sa në dimër, kur frynte veriu, dallgët e liqenit, përplaseshin tek muret e shtëpisë.
Nga ana tjetër, disa duan të thonë, se një nga arsyet e largimit të Doktor Lipit nga Elbasani, ishte dhe intriga e kurdisur nga feudalët vendas (veçanërisht Verlaci), sikur Filipi, në vizitat e tija mjekësore, që bënte nëpër familjet, kishte vizituar dhe rënë në dashuri me atë, që konsiderohej në atë kohë, si gruaja më e bukur e Elbasanit. Ndërsa në të vërtetë, njerëz të afërm të familjes, e shpjegojnë në këtë mënyrë, arsyen e largimit të tij prej Elbasani. Gjatë kohës kur ushtroi profesionin e mjekut, në periudhën e kolerës dhe të gripit spanjoll, kishte fituar një sasi napolonash flori, të cilat ja la për t’ja ruajtur nuses së dajës, në shtëpinë e të cilës ishte vendosur.
Dhe tashti i sigurt, që kur të kthehej do të ndërtonte një shtëpi të vetën, u nis për të marrë familjen në Bukuresht. Nga nisja për në Rumani, përgatitja e familjes dhe kthimi në Shqipëri, kaluan pothuaj afërsisht gjashtë muaj. Me të ardhur në Elbasan, i kërkon nuses së dajës së tij, t’i kthejë napolonat për të ndërtuar shtëpinë, dhe për habi, ajo i thotë se paret u harxhuan, për të mbajtur shtëpinë. Filipi nuk e prishi terezinë, ngriti familjen dhe u vendos në Pogradec.
Me t’u larguar Filipi, daja i vet ndërtoi kafenenë më të madhe dhe më luksoze të qytetit. Kështu ishte pra, realiteti i largimit të tij nga Elbasani. Por nuk duhet te harrojmë se një nga shkaqet, ishin dhe kryeartikujt që botonte në gazetën e tij “Shkumbini”, si dhe tek aktiviteti i tij përparimtar, antifeudal e në favor të fshatarësisë.
Që prej asaj date, e deri sa vdiq më 1945, Filipi nuk shkeli më në Elbasanin e tij të dashur, të cilit i dedikoi dhe një poemë plot mall, me titull “Elbasani”. Kjo poemë, vazhdon akoma në ditët e sotme të kujtohet, të mësohet përmendësh dhe të recitohet në ambiente shoqërore apo familjare, si dhe në programet televizive.
Filipi që në rininë e tij në Rumani, ishte marrë me gazetari, kështu që i ishte krijuar pasioni i të shkruarit. Që në Bukuresht më 1913, boton poemën “Osman – Maria”, ku dy të rinj me fe të ndryshme, bien reciprokisht në dashuri. Këtë dëshirë ja plotësoi djali i dytë Bardhyli, i cili u martua me myslimanen Nexhibé, nga ku lindën tre djem, Ovidio, Iliri e Skënderi, duke kaluar një jetë shumë të lumtur së bashku.
Aty në breg të liqenit, sa herë që kishte kohë të lirë dhe kur i qëllonte të mos shkonte sa nga një fshat në tjetrin, për vizita mjekësore, për të kuruar të sëmurët, hipur në kalë (i vetmi mjet transporti) i mbështjellë me gunën e barinjve, me pushkë në krah e revole në brez, Filipi frymëzohej e shkruante vjersha e tregime, duke u renditur në shkrimtaret e Rilindjes Kombëtare, në fillim me pseudonimin “Rasa e bardhë” dhe më vonë deri sa vdiq, me pseudonimin “LIPI” (dhe me këtë emër njihet në letërsi ashtu siç është cilësuar dhe në F.E.SH.), ndërsa në popull e thërrisnin; “Doktor shurdhi”, për arsye se nuk dëgjonte mirë nga veshët.
Gjatë qëndrimit në Pogradec, njihet dhe miqësohet me Lasgush Poradecin, me të cilin bashkëpunoi derisa vdiq. Nga shkrimet e tij, mund të përmendim tregimet e gjata; “Pellazge, Vllaznim-Qytetnim” (1923), poemën “Ndreka” (1925), dramat “Moisi Golemi” (1928), “Bardhushi” (1930), “Fatbardhi” (1934). Për jetën e vështirë të vegjëlisë, shkroi tregimin e gjatë; “Proka dhe vepra të tjera” (1936), si dhe përmbledhjen poetike; “Elbasani” (1938) i influencuar aty-këtu, edhe nga stili i poetit të madh rumun, Eminescu. Në Elbasan, dikush këtë poemë e mësoi përmendesh, duke e recituar mbas darke në familje apo shoqëri.
Në lidhje me tregimin “Proka”, kemi gjetur një shënim nga shkrimtari elbasanas, Hyjni Ceka cituar në Enciklopedinë e personaliteteve elbasanase, me titull; “Në Panteon, drejt Panteonit 2000”, botuar nga “Silver 2000”, i cili na njofton se tregimi i sipër përmendur, është ekranizuar nga “Kosova Film”, ku fitoi çmimi në Festivalin e Kanës në Francë dhe u prit shumë mirë nga publiku evropian.
Filipi shkroi dhe tregime të shkurtra, veçanërisht atë me titull; “Kukudhi i Kavajës”, që u botua në vitin 1923, në gazetën “Shkumbini”, e që më vonë zuri vend në antologjitë e leximeve letrare, të shkollave 7-vjeçare. Ky tregim u ribotua më vonë, në “Antologjia e Tregimit Shqiptar – 1884-1939” (1986).
Në ambientin e asaj periudhe, pati një riperkusion edhe në shtypin e kohës, kur prefekti i Kavajës, mbasi lexoi tregimin, e duke kujtuar se po trajtohej një ngjarje e vërtetë që kishte ndodhur në qytetin e tij, protestoi energjikisht në shtypin lokal të kohës, mbasi sipas atij, pas hetimesh të kujdesshme që kishte urdhëruar të kryheshin, nuk i kishte rezultuar që kjo ngjarje të kishte ndodhur në Kavajë, por me siguri, që do të kishte ndodhur në ndonjë qytet tjetër, si p.sh. në Durrës.
Filipi nuk hoqi dorë nga mendimet përparimtare, duke ia ngulitur këto mendime dhe fëmijëve të tij, të dy djemtë e të cilit si Virxhili (Xhili) ashtu dhe Bardhyli (më revolucionari prej të dyve), dolën partizanë, për çlirimin e vendit. Në kulmin e luftës, më 1943, zgjidhet kryetar i të parës Këshillë Nacionalçlirimtare të qytetit dhe më vonë, kryetar i Këshillit të Rrethit të Pogradecit, duke u bërë shkak, që banda e Xhevat bej Starovës, t’ja vjedhin e t’ja djegin shtëpitë.
Për shkak të aktivitetit të tij të hershëm patriotik dhe atij letrar, si dhe lidhjet që kishte krijuar që në rini, me shokët e tij të fëmijërisë në Elbasan, pati një miqësi të ngushtë me të gjitha shtresat politike të vendit. Miqësi të veçantë, pati veçanërisht me Lef Nosin, edhe ky elbasanas, shok fëmijërie, i cili ndërhyri pranë komandaturës gjermane dhe ja shpëtoi të birin Virxhilin, që ndodhej në burgun e Selanikut, i kapur rob dhe i dënuar me pushkatim.
Gjithashtu ruajti miqësinë me Kryepeshkopin e Shqipërisë, Imzot Kristofor Kisin dhe me kryetarin e Komunitetit Mysliman Shqiptar, Haxhi Hafiz Musai, të cilët kur vdiq në mars 1945, e përcollën që të dy për në varreza, duke ecur njëri në të djathtë dhe tjetri në të majtë të arkivolit, duke bërë përshtypje shumë të madhe, pasi njerëzit pyesnin; “ky që vdiq, ishte kristian apo mysliman”?!
Ai ishte dhe mbeti vetëm “Shqiptar”.
Për “LIPIN”, elbasanasi Prof. Besim Qorri, ka botuar dhe një monografi mjaft të detajuar, me titullin; “Proka dhe vepra të tjera”, që u shit sapo doli në qarkullim e, që aktualisht nuk gjendet në asnjë librari.
Shkruante lirshëm, me fantazi dhe krahasime të goditura dhe me një stil që tashme konsiderohet si “naif”, duke patur kujdes veçanërisht rimën. Një ditë para se të vdiste, shkroi një vjershë lamtumire nga kjo botë, të cilën ja dorëzoi të nipit të tij Robertit, në atë kohë 15 vjeçar, të cilit i ishte bërë zakon që sapo dilte nga shkolla, të shkonte me vrap çdo pasdite dhe të qëndronte me orë të tëra, pranë krevatit të gjyshit, në Pavionin e XII-të të Spitalit Civil të Tiranës. Vjersha ruhet akoma ne dokumentet e familjes Cipo.
Një qen i zi
I zi sterrë
Si skëterrë
I math! sa një ari
N’oborr m’aulliu
This blood froze me.
A cuckoo raven
around me in the yard
poor mor!!
Add llahtar!!
Sing, what are you singing?
Sad news.
A beam creaks
Cause? No reason!!
It pours poison into the blood
This zan'i desert
Full of horror, sadness
fill my soul
It doesn't go beyond
Tomb chamber;
Body fire
I freeze from fear
I cry and mourn
I'm dying, I'm going.
A star is setting
My friends
Fall to the ground
He forgets the road
He plunged into darkness
I saw, I drowned...
"LIP"
On this occasion, quite unintentionally, we seem to have made a mini-monograph of Filip Papajan. /Memorie.al
Lini një Përgjigje