FLASH
Shkruar nga Pamfleti
"Sometimes, when severe trials fall on a child's head from the tenderest age in the secret recesses of his soul, a kind of scale is born, a delicate scale, with which he weighs the affairs of this world. Feeling innocent, he submitted to his fate without making a sound. I didn't cry at all. He who has no reason to be reprimanded, does not reprimand others"!
In February 1954, we moved to Shtyllasi camp, a village near Levan. We got into the cars and left. After crossing the Koshovica Pass, a new scene appeared before our eyes. A large field and in its background, Sazani and Karaburuni, the two symbols of the city of Vlora. I felt a tremor in my heart. Those mountains made me nostalgic for my city, the pain of my life connected to that city. After a while we arrived at the camp, where we settled in the silos.
Adjacent to our camp was another barbed wire fence. It was a camp for political exiles. The family members of the most prominent personalities of the nationalist forces had gathered there. Their husbands or brothers had either been shot, or had been forced to take the path of exile. Most were noble women who were forced to raise their children in that hell. It made you cry when you saw them in that state. There were very few men. They all worked in a canal, which was far from where we worked.
Shtyllasi was a small village. It got its name because on a hill on its side, there was a concrete pillar that, according to legend, once served as a lighthouse for ships. It was said that at that time the coast of the sea, once in ancient times, had been in Shtyllas. It had been the pier of ancient Apollonia, the ruins of which are today located on the hill behind Shtyllasi. We were working in a canal, located near the Vjosa river, about five kilometers from the camp. We had to do this route twice a day, going back and forth. In addition, we had to realize the rate, which was very high. When we returned to the camp in the evening, we did not even have the strength to eat, with all the terrible hunger that tortured us.
That morning, Sulejman Dizdari woke up with a fever. He visited doctor Isufi. The temperature was thirty-eight degrees Celsius. He gave the order to put him in the infirmary. Nearby was Lieutenant Ademi, who had spoken with Sula the day before. When he found out what it was about, he intervened:
"Now you can't lay it down. It is in the strength of those who have to go to work".
The doctor insisted, but he refused. The desolate Sula was forced to go to work. He was walking on his feet. When we got to the canal, there was no power left. Apparently, his temperature must have risen too high. My brother, Besnik, proposed that we let him rest by the canal until evening. The rest of us would work harder to achieve his standard. We told this to the guard accompanying us. He accepted.
Lunch approached. It was summer. The sun was burning. Lieutenant Ademi arrived. He saw that Sula was lying down and ordered her to get up. He got up, picked up the handcart and pushed it with difficulty. When he reached the place where they were unloaded, his powers were cut off and he fell into the pile of dirt. Other carts coming from behind stopped.
- "What are you waiting for, download them"?! - ordered the lieutenant
None moved. Allaman Hysa, Sula's friend, came forward and said:
- "He is our brother. We do not cover our brother".
The lieutenant was mad. He gave the order to tie up Allaman. Then he spoke to the others:
- "Continue"!
None moved. As he saw that every order was in vain, he went and got a squad of ordinary convicts.
- "Cover it with soil"! - the order was given.
They started throwing earthen carts over Sula's crippled body. His muffled moans could be heard. This work continued until the evening. Only his head remained exposed. Before we returned to the camp, the comrades pulled his body from the ground and carried it to the side. It was the miracle of Dr. Isufi and his fate that brought him back to life. The doctor, outraged, said to the lieutenant:
- "Not even the Nazis did such torture."
The lieutenant had to punish him, but he was saved by the intervention of the camp commander. Allamani spent several nights in a cell, handcuffed. He dedicated the following poem to his friend:
Alive in a field,
Except the head above the ground,
All poor fellows!
Looking us in the eye,
All two by two.
By damn order.
You white as snow,
To enter the body in the soul,
In the evening we took you out,
Side by side we took you side by side,
Martyr of the new time"!
One Sunday, while playing chess with Myrtezana, I heard my name, Besnik's and Sadik's, for a meeting with the family. The occasion had made it possible for our two families to be together. We approached the barbed wire fence. On the other side, there was Fatushja with Agimi. Sadik's wife had come with Vjollca. I was amazed by her beauty. It seemed to me like a star detached from the sky. She had the appearance of a heavy lady. The black eyes had a special glow. It seemed to me as if, from moment to moment, they would explode. But I also had the impression that behind those eyes, there was a great pain. Maybe for his father.
I talked and talked with my sister and brother, then, while they continued with Besnik and Sadik with his wife, I turned to her.
- "How are you Violet"?
– "Thank you, good"!
- "How did prom end"?!
- "Very good, but..."!
- "What"?!
From her beautiful eyes, two drops of tears began to flow.
– “Po qan?! Babi më ka thënë, që je e fortë. Edhe unë tashti do kisha mbaruar maturën, por…” – nuk vazhdova dot më gjatë. Nga sytë e saj, vazhdonin të rridhnin lot.
I fshiu ato me shami dhe e ndërroi bisedën:
– “Më fal! Tani punoj me mamin. Dua të të them diçka…”?!
– “Çfarë”?!
– “Edhe ti duhet të jesh i fortë. Këto dy vjetët që të kanë mbetur, do kalojnë shpejt. Në Vlorë, dikush të pret. Babi më ka shkruar gjithçka, që ka lidhje me ty”.
Për Nerin, kisha biseduar me Sadikun. I kisha treguar ato që ndieja për të. Por nuk besoja, që ai t’ia kishte treguar Vjollcës. Për çudi, kjo ndjenjë ishte ringjallur përsëri. Ajo që deri tani ishte e fjetur, ishte zgjuar nga ato fjalë, që më tha Vjollca. Por më dukej se ndërmjet nesh, ishte hapur një hendek i thellë. Herë-herë, më dukej sikur ky hendek, ishte bërë det i gjerë.
Nerin e përfytyroja, herë si mjeke, herë si financiere, herë si juriste dhe herë si mësuese, kurse veten time, e shihja si një punëtor të thjeshtë, të ndërmarrjes bujqësore apo, të ndërtimit, natyrisht, po të dilja gjallë nga kjo skëterrë. Kjo më dukej si një kontradiktë, e papajtueshme. Tek unë jetonin dy njerëz. Njeri që dashuronte marrëzisht dhe tjetri, që kishte frikë nga dashuria. Po, po, isha unë ai që kishte frikë, nga dashuria! Megjithatë, fjalët e Vjollcës, e ngrohën zemrën time. Ato ngjallën shpresën, në një zemër të copëtuar.
Kur u ndamë, e pyeta Sadikun:
– “Kush i kishte thënë Vjollcës, për Nerin”?!
– “Patjetër që i shkruajta unë. Ajo për mua është edhe vajzë edhe djalë, është edhe shok edhe mik. Ne nuk i mbajmë rezerva njeri-tjetrit”.
Nxori nga xhepi i pantallonave një letër dhe duke ma drejtuar më tha:
– “Lexoje, e mora para një muaji. Ma dërgonte Vjollca. Duke e lexuar, do kuptosh se në ç’fazë janë marrëdhëniet tona”.
Hapa letrën dhe ndërmjet të tjerave lexova:
“Babi, ti je njeriu më i afërm imi, së bashku me mamin. Por ti je larg dhe nuk mund të konsultohem dot, në çdo çast, me ty. E ndiej shumë mungesën tënde. Dua të të them diçka që më ka pushtuar zemrën. Dashuroj një djalë. E quajnë Shkëlqim. Ai ka qenë nxënës i shkollës tonë, dy vjet para meje. Sot është me studime në Moskë, për Drejtësi. Është biri i një drejtori institucioni. Porsa të mbarojë studimet, mendoj të fejohemi. Por për këtë më duhet edhe bekimi yt. Mendoje mirë këtë dhe më kthe përgjigje. Zemra ime do i bindet vendimit tënd”.
– “Ia dhashë përgjigjen sot. I thashë se është e lirë të veprojë, si t’i thotë zemra. Të them të drejtën, këto fjalë, ia thashë duke patur rezerva, brenda vetes time. Ai është bir drejtori, ndërsa vajza ime, bijë të burgosuri politikë. A nuk të duket, sikur ndërmjet tyre është një det i tërë?! Po përse i thashë ashtu atëhere?! Sepse nuk doja të lëndoja zemrën e saj. Boll e ka të lënduar nga shkaku im. Ajo është e mençur dhe di si të veprojë vetë”.
Nuk e di sepse, por bëra një paralelizëm ndërmjet meje dhe Vjollcës dhe konstatova se të dy, i kishim fatet të njëjta.
Një ditë të diel, po rrinim në kamp me Myrtezanë dhe Njaziun. Dita ishte e bukur. Ishim zhytur secili në fantazinë e tij. Papritmas dëgjojmë se nga kampi i të internuarve, vinin disa zëra që këndonin këngën gjirokastrite; “Ndrikullo, ndrikullo”. Hodhëm vështrimin nga Njaziu. Sytë e tij ishin të përlotur. Ajo këngë, i kishte ngjallur mallin, për qytetin e lindjes. Ai ishte shumë më i madh se ne dhe nuk na takonte t’i bënim vërejtje. Megjithatë i thamë:
– “Zoti Njazi, ju na mësoni edhe ne të jemi të fortë. Çfarë bëni kështu”?!
– “Paska edhe këtu gjirokastritë”?! – tha me një ndjenjë të thellë mallëngjimi.
Pasi u lirua nga burgu, nuk e lanë shumë kohë të lirë. E arrestuan përsëri, kësaj radhe, gjoja për agjitacion e propagandë. Ndërroi jetë në kampet e punës së detyruar.
Nga mesi i nëntorit, rreth pesëqind të burgosur, u transferuam përsëri. U ndava me Dinon, Hysniun dhe shokë të tjerë, kësaj radhe për gjithë kohën, që do të qëndroja në burg. Burimi me Kliton ishin liruar, pasi kishin plotësuar dënimin. Por më e rëndë, ishte ndarja me Besnikun. Ai nuk ishte vetëm vëllai im. Ishte edhe këshilltari më i afërt, që kisha. Me të kisha ndarë pjesën më të vështirë të jetës time. Me mua u transferuan edhe Myrtezai, doktor Isufi dhe Sadiku. Kjo, më ngushëllonte disi.
Hipëm në pesë “Skoda”. Ishim të lidhur dy nga dy. Në të katër qoshet e makinës, qëndronin policë të armatosur me automatik. Në krye ishte një tjetër me mitraloz të lehtë, të vendosur mbi kabinë. Autokolonës i printe një “Xhip”-s ushtarak. Pas tij vinte një “Gaz – Molotov” i mbushur me policë. Vazhdonte autokolona dhe në fund një “Gaz” tjetër me policë, mbyllte këtë karvan. Makina jonë, ishte nga mesi i autokolonës
Kur mbërritëm në Levan, makinat ndaluan. Diçka po prisnin. Nuk vonoi shumë dhe nga ana tjetër e rrugës, erdhën gjashtë makina me të burgosur të tjerë. Vinin nga kampi i Kafarajt. Makinat morën rrugën për në veri. Ktheva kokën nga Sazani, e vështrova edhe një herë me mall dhe thashë me veten time:
– “Mirupafshim, Vlora ime e dashur”!
Vlora dhe Sazani, ishin në simbiozë të plotë. Shikoja ishullin dhe para syve më dilte shtëpia ime. Më dilnin rrugicat dhe sheshet, ku kisha kaluar fëmijërinë dhe shpërndarë traktet me shokët e mi. Më dilnin fytyrat e babait, nënës, Fatushes, Agimit, dhe natyrisht edhe Nerit.
Papritmas ato u zhdukën. Me të kaluar kthesën, ato ishin larguar nga sytë e mi…! Së bashku me to, ishte larguar dhe Vlora ime. Kaluam Fierin, Lushnjen, Kavajën dhe Durrësin. Në Vorë, makinat morën nga veriu. Kaluam Milotin, Urën e Zogut dhe ndaluam në një vend pranë një pylli. Vendi u rrethua në të gjitha anët me policë.
– “Kush ka nevojë të zbresë” – thanë policët.
Ne zbritëm dhe filluam të kryejmë nevojat personale, aty në anë të rrugës. Dy djem të lidhur bashkë, përfituan nga rasti, u futën në një gëmushë dhe ia mbathën për në pyll. Rojet i diktuan. Ishte marrëzi, një veprim i tillë. Një batare krismash u dëgjua në të gjitha anët. Plumbat vërshëllenin pranë veshëve tanë. U dëgjua një britmë:
– “Shtrihuni për tokë”!
Ne u shtrimë aty ku ishim. Plumbat vazhdonin të vërshëllenin. Breshëria e tyre, goditi njërin nga të arratisurit. Ai ra i vdekur në vend. Kjo bëri të pamundur edhe ikjen e tjetrit që ishte i lidhur me të.
– “Pushoni zjarrin dhe kapeni të gjallë”! – u dëgjua një zë.
Zjarri ndaloi. Rojet vrapuan dhe pas pak e kapën. E futën në mes dhe filluan ta godasin kush të mundte më shumë, kush me grushta, kush me shkelma. Dikush e godiste me kondakun e pushkës, kurse të tjerët, e shponin me bajonetë. I mjeri ulërinte nga dhimbjet. Së fundi pushoi. Kishte vdekur. Urdhëruan të hapej një gropë dhe i mbuluan të dy atje, ashtu të lidhur siç ishin. Nuk i njihja. Ishin nga të kampit të Kafarajt. Dikush më tha se; njeri ishte nga Kukësi, ndërsa tjetri nga Kurveleshi.
Dëgjuam që dikush vazhdonte të rënkonte. Ishte plagosur gjatë bataresë. Shokët thirrën doktor Isufin, i cili e mjekoi me çfarë mundi.
Hipëm përsëri në makina dhe u nisëm. Ishim të vrarë në shpirt, për sa kishte ndodhur. Kampi i ri, ishte inauguruar me dy viktima. Kaluam Rrëshenin, Burrelin dhe mbërritëm në Qafën e Buallit. Atje makinat dredhuan djathtas.
– “Po na shpien në minierën e Bulqizës”, – tha një dibran që kishim në makinë. Pas pak mbërritëm në kamp.
* * *
Kampi ishte vendosur në një shpat mali. Kapanonet dhe gjithë miniera, ishin të rrethuar me një gardh të trefishtë telash me gjemba. Në çdo pesëdhjetë metra, ishin ngritur truprojat, ku qëndronin vazhdimisht policë të armatosur. Kapanonet ishin vendosur në një anë të shpatit. Një rrethim i brendshëm, i ndante nga pjesa tjetër.
Klima ishte shumë e ashpër. Pozicioni i kampit kundrejt maleve, bënte që në stinën më të nxehtë, të mos kishte më shumë se katër, deri pesë orë diell. Pjesa tjetër e vitit, nuk shihte diell me sy. Kur mbërritëm ne, dimri kishte filluar. Ai zgjaste gati gjashtë muaj. Niste në fillim të nëntorit dhe mbaronte në fund të prillit. Temperatura në dimër, ulej shumë. Arrinte deri në minus, njëzet gradë celsius. Hejet e gjata të akullit, qëndronin për tërë këtë stinë, të varura deri në tokë. Frynte një erë e thëllimtë, që nuk të linte të nxirrje kokën përjashta.
Ardhja e të burgosurve, vazhdoi për disa ditë. Arritëm në mbi dymijë e pesëqind vetë. U mblodhëm në sheshin e kompresorëve, për t’u ndarë nëpër brigada. Një oficer lexonte emrat dhe të burgosurit shkonin, ku i caktonte ai. Unë rrija në pritje. Papritur, sytë më vajtën te tramozhat, ku ngarkohej kromi në makina. Atje pashë Skënder Janinën, topografin që kisha punuar në Urën Vajgurore. Ngrita dorën, që t’i tërhiqja vëmendjen. Më pa dhe më bëri shenjë, që të prisja. E pashë që u drejtua nga oficeri dhe filloi të bisedojë me të. Pas pak dëgjova emrin tim. U afrova dhe oficeri më tha se do të punoja me topografin. Sadikun dhe Myrtezanë, i caktuan të punojnë në galeri.
So I started working as an extra. We give usage quotas in the galleries. It was the easiest job you could do. In addition, the temperature in the gallery was normal, at a time when outside, frosts had begun. This paradise, if I can call it that, ended quickly. Unfortunately for me, lieutenant Ademi, my eternal enemy, came to the camp. As soon as he saw me, he ordered to remove me. He could not forget Vlashuk. I was assigned to the gallery, in a brigade with Sadik. We were the filling brigade. She worked on filling the used galleries with stones, which no longer had chrome. There were ten of us in the brigade.
In June, the father and Fatusha came for a meeting. In Bulqiza, meetings were not held on both sides of the wire, as in other camps. They were made free, inside the gate that entered the camp. After so many years, I was able to hug my dearest people. We talked about everything, We wanted to learn everything, down to the smallest details. Finally, we hugged again and parted.
When we got to the shed, I opened the package they had brought me. Among other things, there was also a suit that Drita had sent me, to wear on the day I would be released. I wore it to try it out. It fit me very well, except for the jacket, which had a little short sleeves. As it seems, Drita remembered me as little as she had left me. I folded it and put it under the mattress, so it would stay ironed.
It was the first time since the War had ended that I had a suit of my own. Until then, I wore those that were no longer made for Agimi or Besnik. Along with the suit, Drita also sent a photograph of a two-year-old child. It was Ora, her little daughter, my niece. I took the picture and started kissing her longingly. I have always had a special love for small children. Even for the most distant and no longer for my nieces.
Behind the photo, Drita had written: " To my brother, I send Ora, like a rubber band, so that, every time he looks at it, he knows that she loves him very much"! I saved the photo, like Christians their icons./ Memorie.al
Lini një Përgjigje