FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Culture has been left almost entirely out of the spotlight of the electoral meetings taking place in every corner of the country for the May 11 elections, while only five political groups have included it in their programs.
In a study conducted in 2024 on public funding mechanisms for the visual arts, the main concerns articulated by the artistic community were: low levels of funding, lack of transparency in the management of funds, and centralization of decision-making.
The 2024 budget for “Art and Culture” was around 2.9 billion lek or almost 0.4% of the total state budget planned at 737 billion lek. Notably, the budget for art in Albania remains at extremely low levels compared to EU countries, where the average for 2023 was 1.2% of GDP.
Compared to Kosovo and North Macedonia, Albania's budget for culture is several times lower, a difference that is even more pronounced when we talk about the financing of artistic projects. The budget for the former Ministry of Culture was the lowest among the ministries, just as that of the public institutions under its jurisdiction was also very low. For the latter, it is worth mentioning the resignation of the former director of TKOB, Ilir Kerni, in 2016 precisely because of the insufficient budget for the realization of his task.
Criticism has also been widespread regarding the management of funds in the last 12 years, when excessive political centralization and influence in culture is observed. Some of the most illustrative cases are the projects focused on the figure of the prime minister himself or open spaces around him such as that of COD, the abolition of the National Arts Center in 2014, the concentration of projects with calls in the former Ministry of Culture, the demolition of the National Theater, as well as the political use of public cultural institutions during campaign periods. Only in the last year has an openness of the Ministry of Economy, Culture and Innovation to dialogue with the artistic community, cultural workers and organizations engaged in recommendations for policy-making in the culture and art sector been noticed. Meanwhile, in the field of cultural heritage, the government has been following a strategy since 2018 with the new law on cultural heritage, which aims to transfer the management of cultural heritage into the hands of independent foundations, such as the case of Butrint, an unprecedented case in the world.
Below, we will address current issues in culture and art policies as well as the commitments made by political entities for this sector.
PS, equal approach to culture
In the presentation of the SP program “Albania 2030” on March 29, Prime Minister Edi Rama did not mention art and culture at all, but he mentioned it during the inauguration of a new cultural space in the former Kinostudio, “HangArt” together with Minister Blendi Gonxhe. The SP program takes stock of 12 years of governance with the restoration of about 650 cultural heritage objects, and the revitalization of 7 historical centers in the service of tourist and economic development. The balance sheet also recalls the reconstruction of 10 theaters and 20 museums. Regarding support for artists, the 60% increase in salaries in public institutions and the support of over 1,800 independent stage projects are reiterated as an argument. Also, achievements are considered to be the registrations as part of UNESCO’s world heritage of Xhubleta, Tropoja Dance, etc.
For the period 2025-2029, the Socialist Party hints at the continuation of the same approach, without claiming a significant increase in the budget, or a review of the decision-making processes on artistic projects. Attention is again paid to investments in infrastructure and an increase in administration salaries. The establishment of new cultural spaces is promised (most projects have already been launched) and the creation of 10 spaces dedicated to books by 2030. The SP also promises the adoption of the law on the Status of the Artist, the digitization of archives and cultural heritage, as well as the establishment of Albanian Cultural Centers in the Diaspora. Minister Gonxhe has stated that during 2025, the National Culture Strategy 2026-2030 will also be prepared, which will be drafted in cooperation with artists and international partners.
The SP government has been constantly criticized for mismanagement and privatization of cultural heritage as in the case of the Butrint Foundation, for the destruction of historical institutions such as the National Theatre, for underfunding of the independent scene, for nepotism and misuse of funds by art and culture institutions (the case of the former director of the National Theatre, Basha), as well as for the political capture of the independent scene at the central and local levels (the case of COD and Harabel). The current electoral discourse of the SP does not reflect any addressing of these issues.
DP promises to double the budget
The Democratic Party's (DP) program follows criticisms of the socialist government over the past 12 years. According to its leader, Sali Berisha, the current government has paralyzed more cultural institutions than any other government, recalling the National Gallery, the National Museum and the destruction of the National Theater.
Aleanca për Shqipërinë Madhështore vendosi ta prezantojë programin qeverisës gjatë disa takimeve publike me sektorë të ndryshëm shoqërorë, mes tyre edhe me komunitetin artistik. Vetë Berisha renditi disa propozime pjesë e një plani prej 10 pikash, ku përfshihen ndër të tjera: rikthimi i Ministrisë se Kulturës si portofol qeverisës më vete, mbi dyfishim të buxhetit për kulturën (mbi 2% te PBB-së), miratim të ligjit për Statusin e Artistit, miratimin e ligjit për sponsorizimin e artit, rindërtimin e Teatrit Kombëtar siç ishte dhe në të njëjtën vendndodhje, koordinimin e një strategjie të përbashkët me Kosovën dhe diasporën, etj.
Në lidhje me trashëgiminë kulturore, deputetja Ina Zhupa ka deklaruar se ASHM do të zhbëjë strategjinë aktuale të qeverisë që ia kalon menaxhimin e trashëgimisë fondacioneve (model i propozuar nga AADF) dhe se do ta orientojë kontributin privat dhe ndërkombëtarë drejt formës së donacioneve. Këtë ligjërim kritik ndaj “tregtarizimit” të kulturës e ka vazhduar edhe drejtuesi i departamentit për kulturën në PD, Parid Teferiçi, duke kritikuar politikat aktuale si konsumeriste dhe duke listuar parimet që do të ndjekë qeverisja e PD-së: decentralizim; transparencë; meritokraci; dhe dyfishimi i buxhetit brenda vitit të parë.
Në takim me artistët, disa prej tyre kanë kërkuar rikthimin e Qendrës Kombëtare të Arteve dhe krijimin e një fondi për blerjen e veprave të artit bashkëkohor, ashtu si edhe riorganizimin dhe fuqizimin e Qendrës Kombëtare të Leximit dhe mbështetjen e përkthimeve dhe ripërkthimeve të klasikëve. Nga ana e saj ASHM ka artikuluar nevojën për zvogëlimin e barrës fiskale për librat, promovimin e librave shqiptarë në panairet e huaja, rritjen e aksesueshmërisë, dhe mbështetjen për shtëpitë botuese.
Nga seria e zotimeve, përpos atij për dyfishimin e buxhetit për kulturën, nuk jepet një bilanc i kostove të tyre financiare ashtu siç nuk jepet një plan i detajuar për realizimin e tyre.
Arti dhe kultura sipas “Lëvizjes Bashkë”
“Lëvizja Bashkë” ka publikuar një program të gjerë prej rreth 176 faqesh, ku premton ndër të tjera rikthimin e Ministrisë së Kulturës duke i bashkuar edhe sektorin e Inovacionit. Në programin e LB, sektori i kulturës konsiderohet si i karakterizuar nga: buxhetet e pamjaftueshme, mbyllja e shumë institucioneve, prodhimi dhe mbështetja e ulët për kinematografinë dhe mungesa e transparencës së QKK-së, mungesa e ambienteve publike për prodhimin dhe ekspozimin e veprave, dhe tarifat e larta për vizitimin e monumenteve të kulturës dhe mosmirëmbajtja e tyre. LB thekson nivelin e lartë të informalitetit të punës në këtë sektor, duke nxjerrë në pah se skena e pavarur dhe industria kreative nuk e kanë të rregulluar siç duhet me ligj vendosjen e marrëdhënieve të punës.
“Lëvizja Bashkë” propozon një fond të posaçëm për artet performative dhe një fond për letërsinë artistike. Ndërsa për artin bashkëkohor, theksohet nevoja për ngritjen e një regjistri publik me të dhëna për artistët shqiptarë brenda dhe jashtë vendit, përmes të cilit artistët do të kenë mundësi të informohen, të aplikojnë në projekte dhe të përditësojnë profilin e tyre publik. Për organizatat fitimprurëse propozohen lehtësime fiskale për ato hapësira që ekspozojnë vepra të artit dhe trashëgimisë kulturore, ndërsa për artizanët sigurimi i lëndës së parë me çmim të ulët dhe mundësia e zhvillimit të aktivitetit në infrastrukturë publike pa pagesë. Programi përmban edhe miratimin e ligjit për statusin e artistit, i cili do të trajtojë çështje të sigurimeve shoqërore, pensionimit dhe mundësisë për t’u organizuar në shoqata artistike, si dhe miratimin e një ligji të veçantë për pronësinë intelektuale artistike. Po ashtu, propozohet edhe themelimi i institucionit të Komisionerit për punën artistike/kulturore të lirë, i cili do të monitorojë kushtet e punës për punën freelance.
Në infrastrukturë shihen të nevojshme investime mes të cilave: ndërtimi i dy sallave të reja koncertesh në Tiranë dhe rrethe, ndërtimi i hapësirave për prodhime artistike i një rrjeti me objekte publike dedikuar artit bashkëkohor, si dhe Krijimi i Kinematekës Kombëtare me salla kinemaje në të gjithë vendin. LB po ashtu parasheh reformimin e QKK-së njëkohësisht me rritjen e buxhetit të saj vjetor.
Programi nuk adreson situatën me librin, nuk ka shpjegime mbi mekanizmat e reja institucionale që propozohen ashtu siç nuk adreson se çfarë do të ndodhë me institucionet ekzistuese në të cilat priten ndërhyrje. Po ashtu, nuk tregohet kostoja financiare e ndërhyrjeve që propozohen ashtu siç nuk ka një vëmendje ndaj dialogut me komunitetin artistik, rritjen e mbështetjes për skenën e pavarur dhe decentralizimin e vendimmarrjes në mbështetjen e projekteve artistike.
“Shqipëria Bëhet”, ndërhyrje ligjore për kulturën
Koalicioni “Nisma Shqipëria Bëhet” në programin e tij për kulturën, liston një seri masash me fokus investimet në infrastrukturë, rritje të pagave për artistët dhe ruajtje të trashëgimisë kulturore.
Si ndërhyrje ligjore shihen të domosdoshme: ligji për Statusin e Artistit; ligji për Sponsorizimet në Fushën e Kulturës, Rinisë, Sporteve dhe Personave me Aftësi Ndryshe; dhe projektligji ‘Mirush Kabashi’ me synim pavarësinë, demokratizimin dhe mirëqeverisjen e artit.
Në infrastrukturë premtohen: investime në institucionet kulturore të 61 bashkive të vendit dhe kthimi i tyre në qendra multifunksionale; Krijimi i një ansambli të godinave strategjike që përfshin Bibliotekën Kombëtare, Muzeun Kombëtar të Natyrës, Teatrin Kombëtar, TKOB, Pallatin e Sportit dhe Pishinën Olimpike; Investime në Infrastrukturën Sportive për ndërtimin e komplekseve stërvitore dhe pishinave në qytete të ndryshme me qëllim ngritjen e ekipeve sportive.
Ndërsa në lidhje me financimin e projekteve artistike propozohen: Fondi i Granteve për Kinematografinë dhe Artistët e Pavarur me vlerë 10 milionë euro në vit; dhe Fondi i Granteve “Migjeni” për artizanatit.
Për shkak të natyrës së fragmentuar të programit dhe mungesës së trajtimit të çështjeve ekzistuese dhe propozimeve që ngre, pikat e sipërpërmendura mjaftohen me listimin e tyre. Lista nuk shoqërohet me shpjegimet se çfarë do të ndodhë me institucionet dhe mekanizmat financiarë ekzistues, disa prej të cilëve janë të ngjashme me propozimet e NSHB, ashtu siç nuk shoqërohet me llogaritjen e kostove financiare për realizimin e tyre.
Euroatlantikët premtojnë zero taksa për krijuesit
Koalicioni Euroatlantik në programin për artin dhe kulturën propozon rritje të buxhetit dhe formimin e disa institucioneve të reja.
Për buxhetin, premtohet rritje progresive e tij në 50 milionë euro, 0% taksë për individin krijues në industrinë kreative; fond 1 milionë euro për artistët e rinj; dhe fond 5 milionë euro për kinematografinë.
Ndërsa për ngritjen e institucioneve të reja shihen të nevojshme: ngritja e Qendrës Kombëtare të Artit Bashkëkohor (QKAB); Qendrës Kombëtare e Artit Shqiptar; Fondacionit për Letërsinë Shqipe; Fondi për Kreditim në Kulturë; Agjencisë së Librit Shqip; Teatër i ri për artistët e rinj të arteve të performuara; Teatër Alternativ; Galeria Impresionizmit Shqiptar “Vangjush Mio”, etj.
Programi mjaftohet me listimin e këtyre propozimeve pa adresuar gjendjen aktuale të sektorit dhe pa dhënë shpjegime për: mënyrën e implementimit të këtyre zotimeve, ndërhyrjet e nevojshme në institucionet ekzistuese, si dhe kostot financiare për ndërhyrje të tilla.
Subjektet politike pa program për kulturën
Subjektet e tjera politike si Partia “Mundësia” dhe Partia Social-Demokrate edhe pse kanë publikuar programe politike, nuk e kanë përfshirë sektorin e kulturës dhe artit. Po ashtu, subjektet si Aleanca Kombëtare Shqiptare, Aleanca Demokracia e Re, Lëvizja Atdheu edhe pse kanë publikuar program me parimet kryesore, e kalojnë pa e përmendur kulturën në faqet e tyre zyrtare apo në intervistat e dhëna për mediat. Ndërsa Koalicioni LZHK-Djathtas1912 nuk ka një program të publikuar online dhe përfaqësuesit e tij, ashtu siç kanë përmendur zotime për sektorin e kulturës në shfaqjet e tyre mediatike deri tani.
Probleme të munguara
Nga analiza e programeve politike për zgjedhjet e 11 majit, vihet re se kultura dhe arti nuk kanë marrë vëmendjen e duhur. Edhe pse nevoja për një dialog me komunitetin artistik dhe punëtorët e kulturës është një kërkesë e përsëritur vazhdimisht ndër vite nga vetë komuniteti, asnjë nga subjektet politike nuk e thekson dialogun dhe nuk përfshin një vizion të qartë për zhvillimin e tij.
Regarding the financial costs of their promises, most political entities (with the exception of the SP and LB) promise increased spending on culture and at the same time reduced taxes. For example, the Alliance for Greater Albania, ASHM, promises a flat 10% tax and an increase in the budget for culture to 2% of GDP without explaining how the collection of budget revenues will be affected and how the budget will be distributed. This explanation is not provided by the Joint Movement, which promises progressive taxation.
Regarding cultural heritage, only ASHM has a clear vision to manage this heritage based on international best practices and UNESCO recommendations. The issue of the high prevalence of precariousness and informality in the employment of artists and cultural workers has been addressed by LB, while the commitment to adopt the law on the Status of the Artist is mentioned by almost all subjects. However, no details are given on what this Status of the Artist will contain.
Regarding decision-making processes, proposals for the creation of national centers for the management of artistic and cultural projects have not been accompanied by the models that these centers will follow and the legal interventions that will be necessary for their formation.
Among the issues that are not addressed by the political programs, one can mention the difficult situation of the book market and the average annual funding of publications by the National Center for Book and Reading at the indignant level of 4,000,000 lek per year. Also, the programs do not address the issues of the law on NGOs which do not provide support clauses for art organizations, as they prevent the formalization of unions, assemblies, or forums that could organize the independent scene including freelance artists, self-employed, and informal ones. Another unresolved issue is related to the high withholding tax of 15% for work carried out under service contracts. Meanwhile, regarding infrastructure, apart from the current dysfunction of the National Museum, the National Gallery, and a dignified National Theater, none of the entities mention the need for the creation of a Museum of Contemporary Art, a request that has also been made by the artistic community for years. / BIRN
Lini një Përgjigje