FLASH
Shkruar nga Dashnor Kaloçi
Like all wars, wherever and whenever they have taken place, what is now known as the “Antifascist National Liberation War” in the years 1939-1944, also has its dark side. Since that period and afterwards, but mainly after the 1990s with the collapse of the communist regime of Enver Hoxha and his successor Ramiz Alia, there has been much evidence, as well as hundreds of archival documents that have come to light that shed light on many unknown events, most of which constitute what is now considered by many researchers and historians as the dark sides of the “Antifascist National Liberation War”!
Such as the murder of some of the most prominent names, well-known personalities of the Anti-Fascist Movement such as; Qemal Stafa, Vojo Kushi, Ali Demi, Raqi Qirinxhi, Ramiz Aranitasi, Jorgo Plaku, Mustafa Gjinishi, Fejzo Gjomema, etc., where most of them were communists who hold the high title of "People's Hero", for which there is much controversy about the manner and circumstances in which they were killed, or disappeared without a trace. Such is the case of the "Martyr of the Homeland", Raqi Qirinxhi, from the city of Korça, former partisan quartermaster of the Regional Operational Headquarters, who at the time of his disappearance had with him the finances (gold) of the partisan unit to which he belonged.
While the murder of Qirinxhiu still remains shrouded in mystery, for almost the majority of the above-mentioned names and for many, many others, there are accusations and testimonies with names and concrete facts, as well as archival documents discovered after the 1990s, which cast a shadow of doubt over their murders, such as; "settling scores", "robbery", "personal revenge", "struggle for power" and even "pink stories", or other banal reasons of the most varied kind. One of these murders, which has been talked about since the 1990s, is that of Sulo Tragjasi, originally from Vlora, ("Martyr of the Homeland"), who was killed by Kasem Trebeshina, a former member of the guerrilla unit of the Fier district and then a partisan with functions in the ranks of the National Liberation Army (deputy commissar of the 12th Assault Brigade), who after the end of the War, after serving several years in the ranks of State Security with the rank of Captain, went to study in the Soviet Union and after returning to his homeland, worked for a long time as an actor in the People's Theater and then as a freelance writer, until he was arrested and sentenced to prison in 1954 and released in 1955.
Pas lirimit nga burgu, ai u internua për vite me radhë, duke vuajtur shumë fshatrave të largët, deri sa u arrestua përsëri në vitin 1979 dhe u dënua me 8 vjet burg për “agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor”. Vrasjen e Sulo Tragjasit, shkrimtari i njohur Kasem Trebeshina e ka pranuar vetë, madje e ka trajtuar me detaje në disa nga librat e botuar pas viteve ’90-të, duke dhënë versionin e tij për atë vrasje, që thuhet se e vuajti shumë, madje me një tronditje të rëndë shpirtërore, deri në fund të jetës së tij.
Ndërsa të gjitha këto sa më sipër tashmë janë mjaft të njohura, në këtë shkrim po publikojmë disa dokumente arkivore të ish-Sigurimit të Shtetit (të nxjerra nga Arkivi i Ministrisë së Punëve të Brendshme), ku ndodhen disa dëshmi të personave nga rrethi i Fierit, ish-pjesëtarë dhe veteranë të Luftës Antifashiste, të dhëna për hetuesit e Sigurimit të Shtetit, në vitet 1982-1983, ku flitet jo vetëm për vrasjen e bërë nga Kasem Trebeshina, por edhe për shumë vrasje dhe atentate të tjera të bërë në rrethin e Fierit në vitet 1942-1944, ku gjithnjë sipas dokumente në fjalë, si urdhërues i tyre, del se ka qenë Myzafer Trebeshina, drejtues politik i atij rrethi në atë kohë, ndërsa pas mbarimit të Luftës e, deri në fillimin e viteve ’80-të, si Sekretar i Parë i Komitetit të Partisë dhe kryetar Komiteti Ekzekutiv në disa rrethe.
Këto dëshmitë të marra asokohe (1982-1983), kur Kasem Trebeshina ndodhej i arrestuar në qelitë e Hetuesisë së Sigurimit të Shtetit (Burgu 313) në Tiranë, kurse i vëllai Myzafer Trebeshin, në funksionin e Kryetarit të Frontit Demokratik të rrethit të Fierit, përbëjnë një nga tre proceset e vetme hetimore që regjimi komunist i Enver Hoxhës, hapi për ngjarje të periudhës së Luftës, pas asaj të vrasjes së Qemal Stafës dhe Këshilltarëve të Hekalit. Dosje të cilat u mbyllën me vetëm shembjen e regjimit komunist të Enver Hoxhës e pasardhësit të tij Ramiz Alia, pa ndonjë rezultat konkret.
Periudha kohore kur zhvillohet procesi hetimor për zbardhjen e vrasjes së “Dëshmorit të Atdheut”, Sulo Tragjasi, është ajo pas ngjarjes së “vetëvrasjes” së kryeministrit Mehmet Shehu dhe akuza ndaj Trebeshinës, apo më saktë hapja e asaj dosje pikërisht në atë kohë, hedh hije dyshimi se ajo bëhet edhe për shkak se ai (Kasemi), ishte kushëri i parë me Fiqret Sanxhaktari Shehun, bashkëshortes së kryeministrit të vdekur, e cila në atë kohë gjithashtu ndodhej e arrestuar në qelitë e hetuesisë (Burgut 313), bashkë me dy djemtë e saj, Skënderin dhe Bashkimin.
Por edhe ky version, parqet përsëri dyshime, pasi arrestimi i Kasem Trebeshinës, ishte bërë që në vitin 1980, kur kryeministri Mehmet Shehu ishte në kulmin e pushtetit. Ndërsa lidhur me këto etj. rreth kësaj çështje, ka vend për shumë hulumtime dhe analiza, në këtë shkrim po botojmë dokumentet arkivore në fjalë, (ku siç theksuam edhe në krye të këtij shkrimi, hedhin dritë mbi disa nga anët më të errëta të “Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare), të cilat publikohen për herë të parë dhe me faksimilet përkatëse, nga Memorie.al
DEKLARATA E TAJAR ASLLANIT NGA FSHATI HEKAL I RRETHIT TË FIERIT, ISH-PJESËTAR I NJËSITIT GUERIL TË ATIJ RRETHE NË VITET 1941-1944, DHËNË OFICERIT TË SIGURIMIT KOLI SALLAKU, LIDHUR ME ATENTATET DHE VRASJET E BËRA ME URDHËR TË KASEM TREBESHINËS
D e k l a r a t ë
Unë i nënshkruari Tajar Asllani, i biri i Musait dhe i Bukurisë, i datëlindjes 1920, lindur në Hekal të rrethit Fier dhe banues në qytetin e Fierit, me arsim 7-vjeçar, pensionist, i martuar me fëmijë, i organizuar A.P., me origjinë fshatar i varfër, me kombësi dhe shtetësi Shqiptare, deklaroj si më poshtë:
Jam lidhur me Lëvizjen Nacional-Çlirimtare nga fundi i muajit nëntor 1942 dhe më 4 shkurt 1943, kam bërë pjesë në “Çetën Plakë” të Mallakastrës e më vonë në “Batalionin Ismail Klosi”. Në shtator të vitit 1943, me orientim të Partisë erdha në njësitin gueril të Fierit. Në këtë njësit bënin pesë edhe shokët Shefit Hekali, që ishte përgjegjës njësiti, Xoxi Andoni, Naun Kaçaku, Polikron Kotini, Kasem Trebeshina, Luto Sadiku, Jorgo Greku, unë dhe më vonë ka ardhur edhe Sulo Dukati (Xhelili).
Për punët e Partisë drejtoheshim nga Fieri dhe konkretisht nga shoku Myzafer Trebeshina. Më kujtohet se Sulo Xhelili ka ardhur në njësitin tonë nga fundi i vitit 1943, të cilin ma ka prezantuar Bilbil Klosi, duke më thënë se; është një shok trim dhe guximtar, prandaj mbajeni afër për veprimet që do të kryeni. Kur erdhi Sulo në njësitin tonë, i tha Shefit Hekalit se unë do të qëndroj bashkë me Tajarin dhe se çdo veprim, do ta kryejë bashkë me të.
Para se të shkonim në fshatin Sheqishtë, një natë më parë Sulo Xhelili më tha se; ne të dy do të shkojmë nesër në darkë te shtëpia e Qemal Vrionit, t’i marrim paratë, se e ka rregulluar me shërbyesen e tij, që të na lërë portën hapur. Unë, Tajari, i thashë Sulos, se; ky veprim nuk më duket i drejtë, pasi është në kundërshtim me orientimet e Partisë tonë, këto gjëra i bëjnë vetëm ballistët. Këtë bisedë me Sulon, e kemi bërë në shtëpinë e Petraq Ndreut, vëllai i të cilit, ndodhej jashtë shtetit, në Angli.
Me gjithë që unë ja kundërshtova mendimin Sulos, përsëri ai insistonte t’i merrnim paratë Qemal Vrionit, duke thënë se; ai është armik. Pas kësaj bisede, të nesërmen unë dhe Sulua shkuam në fshatin Sheqishtë, ku gjetëm Myzafer Trebeshinë, Shefit Hekalin dhe disa shokë të tjerë të njësitit tonë. Para se të merrshim detyrat nga njësiti, unë bisedova me Shefit Hekalin dhe e informova për mendimet që më kishte thënë Sulo Xhelili, lidhur me grabitjen e parave në shtëpinë e Qemal Vrionit, gjë për të cilin, përgjegjësi i njësitit, vuri në dijeni edhe Myzaferin, si ngarkuar për punët e Partisë. Për këtë veprim që donte të kryente Sulua, Myzaferi dha mendimin që Sulo Xhelilin, me dy tre shokë të tjerë, t’i transferonte për në Mallakastër .
Përgjegjësi i njësitit, mblodhi njësitin dhe komunikon vendimin e marrë për ndarjen e shokëve në detyra. Në këtë moment Sulua kundërshtoj urdhrin e përgjegjësit të njësitit për të shkuar në Mallakastër dhe kërkoj më këmbëngulje që të vinte në Fier. Këtu ndërhyri Myzaferi dhe i thotë; përse nuk shkon në Mallakastër, por do të shkosh në Fier? Ndërsa Sulua iu përgjigj se; unë nuk shkoj në Mallakastër. Pas këtij debati, Shefit Hekali mblodhi komunistët e njësitit, që ishte vetë ai, unë Tajari, dhe Polikron Kotini.
Në diskutimet që bëmë, më kujtohet se u vendos që Sulo të çarmatosej dhe të arrestohej për kundërshtim të urdhrit të njësitit për të shkuar në Mallakastër. Por, duke parë se çarmatosja e Sulos ishte e vështirë, u konkludua që Sulua të qëndronte në Fier dhe unë, Tajari, me dy shokë të tjerë, që tani nuk më kujtohen, por më duket se njëri prej tyre ishte Xox Andoni, të shkonim në Mallakastër dhe kështu u veprua.
Unë nisem më përpara nga shokët, kurse ata qëndruan aty në vend, deri sa të errësohej. Mbas dy tre ditësh kthehem nga Mallakastra e, vij përsëri te shokët e njësitit dhe Shefiti më thotë se Sulua u vra aksidentalisht. Pas kësaj, nuk di më që të jetë diskutuar problemi i vrasjes së Sulo Xhelilit.
Në kohën që ishte ministër i Drejtësisë Bilbil Klosi, ka ardhur në Komitetin Ekzekutiv të rrethit Fier dhe së bashku me Myzafer Trebeshinën që ishte kryetar Komiteti Ekzekutiv, më thirrën mua, Tajarin dhe më thanë se çfarë aktiviteti ka patur gjatë luftës Sulo Xhelili, për kohën që ka qenë së bashku me mua në njësitin gueril të qytetit Fier.
Unë i shpjegova thëniet e mësipërme, duke shtuar se Sulua ka qenë trim e guximtar, ka kryer disa veprime, si zënien gjallë të kriminelit Faslli Toska, bashkë me Gjon Banushin e tjera, prandaj ju dhashë mendimin që më kërkuan për shpalljen e Sulos dëshmor, që ai të cilësohej dëshmor.
Veç sa shpjegova më sipër, nuk di rrethana e fakte të tjera për vrasjen e Sulo Xhelilit, prandaj duke parë se thëniet e mija janë shkruar drejt, i nënshkruaj.
Fier, më 7.II.1983 D E K L A R U E S I
Tajar Asllani
DOKUMENTI SEKRET ME SHËNIMIN OPERATIV TË OFICERËVE TË SIGURIMIT TË SHTETIT GJERGJI STEFO DHE KOLI SOLLAKU, ME DËSHMITË E THOMA BUFIT NGA QYTETI I FIERIT, PËR VRASJET E BËRË GJATË PERIUDHËS SË LUFTËS NGA NJËSITI GUERIL DHE KASEM TREBESHINA
“S e k r e t”
Ekzemplar i vetëm
Fier, më 15.2.1983
Duke marrë shkas nga një bisedë që bëmë me shokun Thoma Bufi në Fier, më datën 10.10.1982, mbi disa veprime të Myzafer Trebeshinës gjatë Luftës, për të cilin bëmë shënimin operativ bashkë me shokun Enver Zeneli, më datën 23.10.1982, në qytetin e Fierit takova dhe bisedova me qytetarin Vasil Bare, i cili midis të tjerave më tha dhe këto gjëra:
Gjatë Luftës Nacionalçlirimtare, unë Vasili, Kasem Trebeshina (tani në burg), Naun Kaçaku dhe Sherif Fetiu nga Hekali (të dy të vrarë nga reaksioni gjatë Luftës) dhe Gramoz Zaloshnja me banim në Fier, përbënim një njësit gueril të lëvizjes në Fier, dhe kishim lidhje dhe drejtoheshim direkt nga Myzafer Trebeshina, që në atë kohë nga ne njihej si përgjegjës për punët e Partisë në Fier.
Njësiti ynë merrej kryesisht me bërjen e atentateve ndaj njerëzve të reaksionit e që luftonin kundër Luftës Nacionalçlirimtare. Pothuaj të gjitha atentatet dhe vrasjet e këtyre njerëzve, ne i kemi bërë me urdhër direkt të Myzafer Trebeshinës, i cili na thoshte se; me vendim të Partisë, do vrisni këtë apo atë person dhe në këtë mënyrë ne kemi vrarë rreth 12 persona, në qytetin dhe rrethin e Fierit. Midis atyre që kemi vrarë apo kemi qenë të urdhëruar nga Myzafer Trebeshina që t’i vrisnim, ka patur dhe persona që ishin të lidhur me Partinë dhe që bënin pjesë në celulë me Myzafer Trebeshinën.
Kështu p.sh. – vazhdon Vasili – Kasem Trebeshina, duke qenë bashkë me mua në fushën e katundit Sheqishtë, ka vrarë Sulo Tragjasin, njeri aktiv dhe i lidhur me lëvizjen, për të cilin na kish urdhëruar vetë Myzafer Trebeshina. Ne kishim konstatuar se Sulo Tragjasi grindesh dhe nuk shkonte mirë me Myzafer Trebeshinën, dhe nga kjo kuptuam se Myzaferi na urdhëroi të vrisnim Sulon vetëm për këtë shkak.
Unë Vasili dhe shokë të tjerë si unë, në atë kohë kishim kuptuar se Myzafer Trebeshina nuk donte të kish njeri mbi vete dhe kjo shpjegohej me kapadaillëkun dhe përkrahjen që ai kish nga udhëheqës më të mëdhenj të lëvizjes lart nga Mallakastra, siç e quanim ne në atë kohë.
Mbas vrasjes së Sulo Tragjasit, unë kam qenë prezent kur shoku Gjon Banushi dhe Josif Pogaçe, të dy shokë me përgjegjësi në Parti, i folën rëndë Myzaferi Trebeshinës, për vrasjen e Sulos, duke i thënë; ç’po bën kështu, Sulua ishte njeriu i jonë (i Lëvizjes), dhe ke bërë gabim që e keni vrarë. Më vonë kam marrë vesh se Sulo Tragjasi, megjithëse u vra nga ne me urdhër të Partisë, (Myzafer Trebeshinës), është cilësuar dëshmor. Familja tani banon në Tiranë.
Në vazhdim të bisedës Vasil Bare tha: “Unë Vasili në një rast tjetër, duke qenë vetëm për vetëm me Myzafer Trebeshinën, ky më ngarkoi detyrën që të vrisja partizanin dhe komunistin Rakip Kryeziu, që bënte pjesë në një celulë me Myzaferin dhe shokë të tjerë. Më bëri përshtypje të madhe kjo porosi e Myzaferit dhe mbaj mënd se si i thashë: “Si ore të vras Rakipin, ai është partizan dhe komunist trim e besnik, si edhe ti, përse ta vrasim”?!
Por Myzaferi më tha: “Ti nuk i di të gjitha gjërat, Rakipi është i rrezikshëm, njeri me dy surrate, për atë Partia lart ka marrë vendim që ai të vritet dhe po nuk e vrave ti, do ta vrasi dikush tjetër”! Unë Vasili u binda dhe u besova fjalëve të Myzaferit, pranova dhe mora përsipër vrasjen në befasi të Rakipt. Shkova në bazat ku rrinte dhe e gjeta Rakip Kryeziun, i cili dukej i mërzitur, por nuk ma tregoi shkakun se përse. I propozova dhe i mbusha mendjen Rakipit, që të shkonim bashkë deri në Marinëz afër Roskovecit, për një punë që më ishte ngarkuar mua, pa i treguar se çfarë dhe ai erdhi me mua.
Kur mbërritëm në fushën afër Marinzës, ku unë kisha porosi nga Myzaferi që ta vrisja, nga që nuk isha shumë i bindur se Rakipi duhej vrarë, pasi jo vetëm që ai më dukej një partizan trim dhe besnik, por edhe njeri shumë i dashur dhe i sjellshëm me shokët dhe popullin, vendosa të mos e vrisja. E lashë atje në vend dhe u ndava duke i thënë se deri këtu kisha nevojë të më shoqëroje, tani unë do të shkoj në një punë që më kanë ngarkuar dhe ika.
Kur u ktheva në Fier, – vazhdon Vasili – takova Myzaferin dhe i thashë se nuk ma mori terezia ta vrisja Rakipin. E pashë se nuk i erdhi mirë Myzaferit, por nuk më tha as mirë, as keq. Unë Vasili kisha dëgjuar nga shokë të tjerë, por edhe vetë e kisha konstatuar se Myzafer Trebeshina edhe Rakipin nuk e donte dhe nuk shkonin mirë, por se për ç’arsye, nuk më kujtohet, veç di të them se Rakipi kishte më shumë simpati dhe dashuri nga shokët e lëvizjes dhe populli, në krahasim me Myzafer Trebeshinën, që njihej si djalë çifligari dhe bashkë me Ramadan Sanxhaktarin, kishin çifliqet e tyre në Frashër dhe Sheqishtë të Fierit, ndërsa Rakipi ishte nga shtresë e këputur, proletar.
Mbasi kaluan jo më shumë se dy muaj, mora vesh se Rakip Kryeziu dhe Andon Profka u vranë nga ballistët në një bazë në Grecalli, ku bashkë me ta kishte qenë dhe partizani Llazi Suku (Babi), nga qyteti i Fierit, por ky nuk pësoi asgjë dhe sot është shëndoshë e mirë. Mbaj mënd se në atë kohë u fol që Rakip Kryeziu, Andon Profka dhe Llazi Suku, mësuan se ishin të rrethuar nga forcat e Ballit dhe të gjermanit në shtëpinë e një arsimtari në Grecalli, dhe kishin vendosur që të sulmonin dhe të çanin rrethimin, Llazi Suku kishte orientuar Rakipin dhe Andonin, që të dilnin nga baza në një drejtim të caktuar, që në fakt ishte zënë nga ballistët dhe gjermanët dhe ata kështu vepruan.
Andon Profka was killed as soon as he left the base, while Rakipi managed to break through the wounded encirclement and in a village less than an hour away, he was killed by ballistas, while Llazi Suku himself left the base in another direction, which was not blocked and thus escaped being killed. He added that Llazi Suku did not have an automatic rifle, but did not even shoot against Balli's forces that had surrounded them, while Rakipi and Andoni had revolvers.
This action of Llazi Suku – said Vasil Bare, left us with great doubt at the time, knowing that Llazi had very close friendships and relationships with Myzafer Trebeshina, which he maintains even today, it was thought and talked about that Rakipi and Andoni were trapped by Llazi Suku on Myzafer Trebeshina's orders. I was even present when, after this event, a member of our unit, Shefit Fetiu from Hekali, who was later killed in Rrogozhina by the reactionaries, threatened Llazi Suku, saying: "You took Rakipi and Andoni by the neck."
The incident of Rakip Kryeziu and Andon Profka is well known to Gramoz Zaloshnja, who lives in Fier, and was in our unit, but whether he tells them or not, I don't know, since he is known as an indifferent person, and he doesn't want to get into trouble for himself," concluded Vasil Bare. Mentioning the names of some enemies who had participated in their murder, Vasil Bare said: "Our unit, I remember that on its own initiative and without orders, in the village of Sheqishte, also killed a person from the tribe of Fiqret and Ramadan Sanxhatari, who lived in their estate in Frashër-Sheqishte and robbed poor farmers, who was spying on the partisans and their bases.
After we killed him, we cut off one of his ears and put a letter written on his body, with these words: "Those who act like this, suffer like this"! This also had to do with Myzafer Trebeshina, but I don't remember Myzafer having said anything to me about his murder, if he spoke to anyone else, I don't know, but I am convinced that Myzafer must have felt sorry for him and perhaps he may have organized and incited them to take revenge for the murders of Rakip Kryeziu and Sulo Tragjasi./ Memorie.al
To verify and deepen the issues raised by comrade Vasil Bare, I think the following measures should be taken:
OPERATIONAL WORKER OPERATIONAL WORKER
Gjegji Stefo Koli Sollaku
Lidhur me vrasjet qe Partia Komuniste ka bere gjate Luftes Antifashiste une kam botuar nje liber prej 700 faqe me titull"Komunistet vrases"