FLASH
Shkruar nga sami repishti
During the 30's and 40's of the last century, with the descent of the unstoppable fascist and communist downpour on Europe, before and later on the whole world, "fate" took the Albanian nation by the throat. Like all young people, I found myself at a crossroads where a stand had to be taken, even at the risk of my life. Then I said "no" to the dictatorship, I took the road that had no end, a navigator in the long sea, without shores. The act of rebellion that nearly killed me simultaneously set me free. I am an eyewitness of life in the fascist and communist hell in Albania, not as a "politician", "personality" of Albanian macro-politics, but as a student, as a young person who became aware of my role, at that time and in that place, from love for country and desire for freedom; simply, as a young man with remarkable sensibility, true to himself, of life with dignity.
Continues from last issue
Distracted by such thoughts, I walked without stopping in the direction we had set. Seven o'clock in the evening was approaching. The road continued by the lake, around the castle of Rozafa, until the bridge that crosses the Drin, and turns to the south, along the Buna river. At that hour, the shadow of the castle had fallen long, over the neighborhood of Ajasme and the "fields of the Spahis", which I knew well. In the distance, the Mosque of Lead was visible. A magical attraction pushed me to look at the walls of the castle, it seemed as if they looked at me with displeasure and scolded me: "Get away, get away from me, my son, who does not accept my millennial rule. Go away to the world beyond, where I never see you again…!
But you will deeply feel the longing that tormented your countrymen, still connected with me. However, if it is freedom that has won over my age-old spell, enjoy it fully, with all my chest filled with its inspiration. And, don't complain where, at the height of the fight that I hope is waiting for you, a deep, painful sadness will bring your thoughts to me, to these forgotten places. Then, more than ever, you will understand properly how much I weigh in your heart, which does not accept separation, more than my abundance..."!
But the enchanting attraction of Rozafa walled in the castle was fading on me. What remained deep, was Rozafa, mother, wife, alive,... nursed a tender baby...! Rozafa who should have lived, even if the castle was never built; Rozafa, the man on the land dies, not under the weight of the lifeless rock, which kills! From the right, the Buna flowed calmly, nothing disturbed it. The heavy shadow of Tarabosh covered Rozafa, as if he wanted to protect her.
This magnificent mountain took care of the peace of thousands of victims, of the armies folded on its shores and, sleeping under the darkness of the night, lifeless and forgotten, without traces and without a shadow, on its bare and hieranding sides. After crossing the bridge, I took the path along the river that, after a few minutes, would end at our destination. Dusk was approaching! I looked at the flowing water with some amusement. Buna left, in a zig-zag line, as an indicator of the way that came out of the circle of the castle, of this thousand-year-old prison, it was placed in the open sea, without shores, outside the siege, among others and in a free world , with the others…!
It was eight o'clock in the evening. The black shadow of twilight that stretched, obstructed the clear view of the other shore. But I dictated from afar, the long shadows of three large poplars. They were a good sign for orientation. They reigned over the surrounding half-naked field. I continued my journey, very carefully and greeted the passers-by in a humane manner, leaving no doubt. At the appointed point, I left the road, jumped over a fence and found myself by the river. On the other hand, the flame of the lighter appeared, which was lit three times in a row. "Everything is fine"! I said to myself.
I took the two hand grenades and the revolver, threw down the saw, the water level and the beak, wrapped the weapons with the cloth of the vest so that they wouldn't get wet and, with incredible calmness, started to cross the river, without making a sound. Now, nothing could stop me. An uncontrollable push from within, dominated me! A few minutes later, I was found on the other side of the river, in the "prohibited area" for traffic, without the authorization of the Security. The companion shook my hand. I went ashore.
After a short hug, I took out my weapons, gave him a hand grenade and both armed themselves, we left for the last stage of our adventure. The friend seemed calm, and this gave me courage, "We have three kilometers to the border", he told me. "We have border guards, dogs, mines, barbed wire, sometimes we get electrified...! But the most dangerous are the "volunteer" hunters, armed by the Security, who know all the paths well..."! The hunters armed him...they reminded me of hunters who run after rabbits...!
These amazing creatures were about to run after those who were seeking freedom, caught them, handed them over to the Security, killed them...! Unbelievable! How low man descends; and yet, I was accompanied by another villager, a hero, who risked his life and that of his family to save mine. This is the Man! I held the gun in one hand, ready to use it. The absurd idea that this destructive instrument could end my life tormented me greatly. But, at this moment, I accepted it without hesitation, as a means of protection from new and unacceptable suffering.
Ecsha mbas shoqnuesit, me kujdes, pa asnji fjalë, tue komunikue me gjeste, nëpër arat e misrit të rritun, larg shtëpive të fshatit e rrugës kryesore. Në qetësinë e natës, ndigjoheshin të lehuna e qenve, e tam-tamet ritmike të teneqeve që, vendasit përdorin me friksue derrat e egjër, damtues të fushave të mbjelluna. Nga arat, hyjshim në pyje me pemë të shkurtra e kaçuba, që bajshin zhurmë. Disa herë ndiqshin rrugën pa shteg, sepse Sigurimi, vendoste degë pemësh të thata, që kërcitshin kur shkeleshin e që mund të tërhiqshin vëmendjen e rojeve, e… “vullnetarëve”!
Shoqnuesi u ndal, e bani shej të ulem. Para nesh kishte nji mur prej guri. Ishte rruga e katundit. Nga larg afroheshin hapat e rojeve të kufinit, tre ushtarë, dy me pushkë të gjata dhe nji me automatik. Nuk kishin qen me vete. Ishim me fat. “Qeni asht problem i madh”, pëshpëriti shoqnuesi me nji buzëqeshje. Me kalimin e rojeve, tue u tërheqë zvarrë, kaluem rrugën e fshatit, e hymë ne nji pyll të dendun. “Njiqind metra nga kufini…mandej kemi gardhin, telat me gjemba e, mundësisht, edhe zonën e minueme…! Kjo asht pjesa e fundit dhe ma e rrezikshmja…”, më tha shoku.
Të dy ishim plotësisht të mobilizuem, fizikisht e emocionalisht, për kalimin e pengesës se fundit. Pa fol, përqafuam njeni-tjetrin me afsh zemre e lot në sy. Ishte rasti i fundit. “Nuk asht koha për lot”! më qortoi ai. Filluem me ecë kambadoras, që të mos shiheshim, e të mos bajshim zhurmë të panevojshme. Çdo minutë ishte nji orë e, megjithëse gardhi i kufinit shihej qartë, nuk kishim guxim me vrapue, e me kalue në anën tjetër.
Kishte mundësi të ballafaqoheshim, me roje të mshehuna, që do të na pritshin me automatik ose, të shkelshim mbi minat tokësore. Asgja! Edhe tre hapa të tjerë. Asgja! Kur u afruem te gardhi, shoku sikur kërkonte diçka, sillej rreth e rrotull e, u kthye me nji tfurk druni. Më tregoi se duhej të hyjsha nën ferrat e gardhit e nën telin me gjemba, barkas e pa lëvizë asnji gur. Në atë pjesë, kufini ishte shtrati i nji prroi të thatë, gjatë verës.
Me tfurkun e tij, ngriti me mjeshtri ferrat e telin. Unë u shtriva në shesh, e fillova zvarritjen, me kujdes e pa trazue asnji gur. Kur dola në anën tjetër, ai uli telin me gjemba e ferrat, ashtu si i kishte gjetë, përshëndeti me dorë, e u largue pa fjalë. Isha në “zonën asnjanëse”. Pranë meje, pashë nji piramidë të bardhë betoni. Në njenën anë, ishin gërmat e zeza RPSH; në tjetrën SFRJ. Hodha hapin vendimtar. Jashtë Shqipnisë, jashtë rrezikut? Nuk e besojsha.
XXXII
23 gusht 1959. – Jugosllavi! Hodha sytë kah vendi im e i të parëve të mi, për herën e fundit. Ishte natë akoma e, tokën shqiptare e mbulonte terri i plotë. Shqipnia ime ishte aty, pranë meje e, megjithatë, aq larg nga unë. Pak nga pak, fillova të ndërgjegjsohem, për aktin e arratisjes e peshën e tij. E gjithë jeta ime, kishte kalue në atë vend që, tashti i sillsha krahët, i shtyme nga nji nevojë ma e madhe, ma e domosdoshme se atdhedashunia. Ishte etja për liri, dhurata ma e shtrenjtë që më ofrohej, e që përcaktonte mendimin e kahin e veprimit tim.
Në këtë çast të privilegjuem të jetës, që kisha arrijtë me rrezikun e vdekjes, u binda edhe ma shumë se, atdheu im i vërtetë ishte liria, e se nji Shqipni pa liri, ishte thjesht nji shkreti. Dielli i ditës së re, ndriçonte mbi nji vend të huej e të panjohun. U drejtova kah posta jugosllave e kufinit, me nji ndjenjë frike, që më dha gjendja ime ilegale. U paraqita si refugjat politik, nga Shqipnia. Dorëzova armët. Roja më shoqnoi brenda. Nji oficer me përshëndeti serbisht. Bashkë me nji ushtar shqipfolës të armatosun, më shoqnuen në nji ndërtesë të vogël prej guri, që përdorej si burg i përkohshëm: nji dhomë e vetme, e nji dritore të vogël, me hekura të kryqëzuem. Hyna brenda.
Nga jashtë, ai mbylli derën me çelës e u largue pa folë. Vetëm në qeli, i lodhun nga udhëtimi, uria, mos fjetja e tronditja psikologjike e rrezikut gjatë udhëtimit, më lëshoi zemra. Sytë u mbushën me lotë. Nuk ishin lot gëzimi. Larg shtëpisë, larg atdheut! Me zemër të ndrydhun, nuk isha në gjendje me shijue gëzimin e aktit çlirimtar, që më hapte horizonte të reja në jetë. Ndijsha njifarë turpi, kur mendojsha se i kisha sjellë kurrizin çdo gjaje, që ishte e shtrejtë për mue. Megjithatë, po jetojsha çastin ma të ndritshëm, të jetës sime.
Nji botë e tanë, nji botë e re shtrihej para meje, nji jetë e re premtuese për mue. “I lirë, o vëlla! I lirë, a ndigjove”? shqiptova pa dashje. “Por ti, ndoshta nuk më kupton, o i mjerë! Sepse nuk e din ende ç’asht liria, o vëlla, që u flijove kaq herë, e që ende nuk fitove…”! Me kalimin e hovit të parë, u afrova pranë dritores pa xhama. Jashtë, shihej fusha e gjanë pjellore, e mbjellun me misër e plot pemë. Ishte nji bukuri e rrallë, atë të dielë plot diell. Ndigjoheshin kumbonet e bagëtive në kullotje.
Nga poshtë, vijshin zanet e banorëve të katundit të afërm. Të gjithë flitshin shqip, për punët ditore, në arat e tyne. Sa ndryshim me katundin shqiptar, vetëm disa metra përtej, ku bujku pronar e bariu, ishin kthye në punëtorë krahu, skllavë të kooperativës, ndrye me dhunë e kontrollue nga Partia e policia. Nuk mund të qëndrojsha ma gjatë në kambë. U ula në shesh, mbështeta kokën në mur, e rashë ne nji gjumë të thellë.
Kur u zgjova, ishte mbas dreke. Në nji qoshe të dhomës, pashë nji copë bukë e, nji tas me ujë të pijshëm. Nuk kisha dëshirë me ngranë. Në ato orë të vështira, mendja e zemra, ishin drejtue kah Shkodra e banesa familjare, në shtëpinë time, ku nana e motra e vëllau, ishin në pritje të kthimit tim nga katundi. Të nesërmen, duhej të shkojsha në punë. Por pritja e tyne, kësaj radhe do të ishte shumë e gjatë. Kur të ngrysej nata, pritja do të kthehej në ankth e frikë, që do të rriteshin çdo orë që kalonte, pa lajme nga unë. Ideja e “të papritunës së madhe”, që do t’i trondiste, më vriste shumë.
Frika se ata do të dërgoheshin përsëri në kampet e dëbimit të Beratit e Tepelenës, atje ku kishin kalue ma parë, disa nga vjetët ma të vështirë të jetës së tyne, më torturonte e, nuk më linte të qetë. Fillova të kujtoj skena familjare të së kaluemes sime, shkollën fillore, vjetët e gjimnazit, angazhimet e para në lëvizjen kundër okupatorit, entuziazmin e papërmbajtun, grindjet e përpjekjet e mia, me ndryshue gjendjen e vendit…!
Mandej, më delshin përpara orët, ditët e muajt e pambarim në Sigurimin e Shtetit, torturat e mia e të shokëve, dënimi banal, absurd, i padrejtë, e deri te burgjet e kampet e shfarosjes së punës së detyrueshme. Gjithçka shfaqej si në nji film, nji pelhurë ngjyrash e formash të ndryshme, që merrshin nji kuptim në vetvete. Me gjithë shkëputjet e herëmbashershme, vazhdimësia e tyne dukej e plotë.
Ishte bota e çmendun, ku kisha jetue për dekada me radhë e sidomos, të gjithë vjetët e rinisë sime, “të breznisë së djegun” në zjarrin e luftës e, të ngjarjeve të përgjakshme që e ndoqën. Si refugjat politik, duhej të ndihesha i sigurt. Por isha në Jugosllavi, nji tjetër vend komunist, i cili kishte kthye mbrapa qindra antikomunistë që, ashtu si unë, përballuen rrezikun e vdekjes, me u arratisë.
Sot, ata fatmjerë, gjindeshin në burgje, përsëri të dënuem me burgime të përjetshme, në qoftë se jo me pushkatim. Do të më kthejshin mbrapa autoritetet jugosllave, studentin që mbrojti të drejtën e Kosovës, për vetëvendosje? Vetëm ideja e nji mundësie të tillë, më bante të dridhem. Fytyrat e lodhuna e të friksueme të shokëve të rinisë e, të vuejtjeve të përbashkëta, parakalojshin si në imazhe haluçinacioni, njena mbas tjetrës, mandej të gjitha së bashku, të ndryshme, por me nji veçori të përbashkët.
Ata kishin shprehjen e hutimit, e të dëshirës me pyetë: “Ç’ka ndodhë me ne? Cila do të jetë e ardhmja jonë”?! Pyetjeve të tyne, nuk u gjejsha përgjegje, veçse shpresojsha…, armë e dobët, në ballafaqim me elementë kriminelë, të verbuem nga magjia e pushtetit të pakontrolluem. Më dukej sikur çdo dalje ishte mbyllë, çdo akt kishte humbë kuptimin, e mendimi nuk vlente ma. Më dukej sikur Shqipnia, ishte zhytë në humnerën e nji nate të errët, natë tri herë mizore dhe e pafund. E megjithatë, në brendinë time, isha i bindun që pyetjes; “a dëshiron me jetue përsëri, në atë vend”? do t’i kthejsha përgjigjen: “Po”!
Because in that place, I spent my whole life without the light. Because there I had evidence. the presence of a man who was oppressed by a blind fate and who suffered with dignity, because in that place, oppression and common suffering, stoic, made me fraternize with others, because in that place, I nourished my ideal, which inspired me and raised hope necessary, live with me one day as a human being, with faith, honor and manhood, it was that place that my ideal and hope, called Motherland..!
I heard military footsteps approaching. The door opened! An officer and two Yugoslav soldiers, armed, went inside.
- "Speak Serbian"? – asked the officer in his own language.
- "No", - I said in my own language.
- "Without Russkiy"? - he continued.
- "No", - I repeated.
I touched them at the seder, I directed you:
– “Parlez-vous francais”?
- "We"!
– "Speak Italian"?
- "We"!
- "Do you speak English"?
- "We"!
Clearly, we were members of two different worlds. I got angry, the Yugoslav officer ordered me to get up. - "Let's go"! - he said in a serious tone. - "Come with us"! - translated the Yugoslav soldier, with a rifle...! On the way, a feeling of sadness gripped me. I was forced to leave my homeland, my ancestors, the place I loved as much as my life.
I would do the impossible, I promised myself, to return again, if not physically, at least in the minds of those who live there and, I hope, in their hearts as well. In the solitude of the Yugoslav experience, this indissoluble bond with my compatriots, awakened in me the hope of returning to the free homeland, a day that I wished was not far away...! /Memorie.al
Lini një Përgjigje