FLASH
Shkruar nga Pamfleti
During the 30s and 40s of the last century, with the descent of the unstoppable fascist and communist downpour on Europe, before and later on the whole world, "fate" took the Albanian nation by the throat.
Like all young people, I found myself at a crossroads where a position had to be taken, even at the risk of my life. Then I said "no" to the dictatorship, I took the road that had no end, a sailor in the long sea, without shores. The act of rebellion that nearly killed me simultaneously set me free. I am an eyewitness of life in the fascist and communist hell in Albania, not as a "politician", "personality" of Albanian macropolitics, but as a student, as a young person who became aware of my role, at that time and in that place, out of love for homeland and desire for freedom; simply, as a young man with remarkable sensibility, true to himself, of life with dignity.
In the summer of 1955, we moved to the Rinas camp, not far from the capital. The new airport would be bigger than the one of Ura Vajgurore, and it would serve for civil and military tasks, simultaneously. In Rinas, the barracks of the camp were surrounded by boards. Inside the camp, the prisoners built narrow roads paved with gravel and sewers, to prevent the camp from flooding and the mud from the snow. The water was sufficient, and for the first time, it was possible to clean the body and clothes better. It was a special pleasure. The camp command paid 10 percent of the monetary value of the rate, with an account kept, in a store inside the camp. With the money we collected, it became possible to buy some food items. The payment for one week of work provided us with approximately one kilogram of sugar. The new method served to encourage work. Among us, there were quite a few who completed two quotas a day.
The work area was a degenerate forest, covered with thorns and small trees. The deep digging of the soil began, to get out all the roots and to destroy any vegetation that could endanger the concreting. There were many guards all around, with rifles, machine guns, and machine guns. One day, it seemed something really tragic and revelatory, of the state in which they lived. An ex-soldier, imprisoned because he tried to cross into Yugoslavia, was sentenced anew and sent to our camp, he tried to escape. He was about twenty-two years old, calm and very humane. He had no friends, he stood alone, and in military clothes, he looked out of place among us. Desperate from his imprisonment and suffering, he put the shovel down on the square, started walking towards the outer guards, with a regular step. The guard pointed his rifle at him. The victim did not stop. He had decided to die.
We all stopped working, anxiously followed the development of this drama, which would end in tragedy. We heard the voice of Aspirant Refati, commander of the external guards, who shouted: "Don't add"! "Don't add"! he ran towards the soldier, who continued to leave with regular steps, without saying a word. Aspirant Refati approached, grabbed the prisoner by the neck, hit him on the head with a stick, until the victim fell to the ground. The aspirant vented, cursed, kicked the lying, half-dead body. Then he looked around, found a large stone, picked it up, approached the lying body again, lifted it with two powerful arms, dropped it forcefully on the unconscious ex-soldier's head. From the camp, a mighty cry rose up to the sky. Then, there was complete silence. No one spoke! Nobody moved!
"Uncle Refati", as the guards called him, watched him die for a moment, kicked the corpse, made sure that he had given up his life, turned around and shouted at us: “Work pigs, what do you see?” I closed my eyes and covered my ears with my hands, bowing my head before this sad scene. I wanted to go to the ground alive. The gesture of "Uncle Refati" came out in front of me with power, and the sharp cry of my friends never left my mind. An eerie silence, like what the world might have experienced after the biblical upheaval, covered everything. When I opened my eyes, the engine of the camp was working as before, with its heavy and tiresome noise, as if it wanted to tell the workers in the place that nothing had changed...!
We witnessed them torn by terror, we heard again that it came from hell, we were created by the will of a heartless man, an animal they know, tear them apart, cut them off, harsh that we knew well. With a piece of wood in the shape of a crowbar, held aloft as a victory trophy, "Uncle Refati" shouted with the diabolical glee of a bloodsucker: "This is the dictatorship of the proletariat"! At that moment, nothing else lived, did not move, did not attract my mind and heart, from that body, which had just died. That being, now a corpse, for a moment was my whole world, my being body and soul! Oh, how much I wish, I had the necessary courage, they said something to me, did something to me and, condemned my silence, maybe squeezed me strongly to the end, the arteries of the throat, to the end. How low people fall...! Katil's expression determined the situation. Although familiar to everyone, it shook me from the numbness, from the numbness of the tragic minute.
Jeta që u ndal për nji çast, rifilloi nën ogurin fatkeq të kërcënimit të vdekjes, që varej mbi kokë. Rojet gjithashtu, filluen britmat, e për ata që nuk gjejshin fuqinë me punue, filloi shkopi, që xhelatët e kampit, gjysëm të hutuem, përdoren me çlirue veten, nga nji djall që i mundonte përbrenda. Egërsia e rojeve, vazhdoi e pandërpreme, deri në mbramje. Askush nuk fliste. Vetëm mbas punës, kur po ktheheshim në kamp me kalue natën, tregimet e skenës qe kishim ndjekë me sy të zgurdulluem, më ndërgjegjsuen edhe ma shumë. Para meje, dilte guri i randë që xhelati i kuq, kishte ngritë me të dy krahët e, kishte hedhë me inat mbi kokën e viktimës në moshë të re. Shpjegimet e thjeshta, nuk punojshin, si rrahja me çekan në tamthet e kokës, që tashti ziente si nji kazan, nga përshtypjet tej-tokësore të asaj dite. “Xha Refati”, ishte nji “desperado”.
Ata që e njihshin mirë, ma treguen se kishte vra kushërinin, me qëllim që t’i marrë gruen. I bashkuem me çetat partizane gjatë Luftës, ishte ofrue vullnetarisht për veprime që i jepshin mundësi, me torturue fshatarët e zonës së Kolonjës, ku qëndronte njisiti i tij partizan. Mbas “çlirimit”, ishte ngarkue me mbikqyrjen direkte të qelive të burgut të Tiranës, dhe si kujdestar i seksionit të posaçëm, të torturave kundër të arrestuemëve politikë. Në kamp, kalonte me shkop në dorë. Sjellja e tij e zakonshme, ishte shamja e Zotit, ndoshta sepse në pamundësi me e heqë, nga pamundësia me torturue Zotin, me i ra me dru, ashtu si bante me ne! Disa herë, thirrte me za të naltë, si me dashtë me mbrojtë veten, nga nji ndjenjë e brendshme që e ndiqte hap mbas hapi, si hija e vet.
“Ore, uratë-e, sikur të kisha atë Zotin tënd tani këtu, do të ia thyenja brinjtë me këtë dru lisi, dëgjove ore”? Rojet qeshnin. Prifti, të cilit i drejtohej, punonte pa folë. Të nesërmen, xha Refati ishte në krye të kolonës së të burgosunve, si gjithëherë, me shkopin në formë kërrabë, si gjithëherë, e me nji ecje të rregullt, si gjithëherë. Asgja nuk kishte ndryshue te ky monster që vrau nji të ri dje, e qeshej sot. Me gjestet e tij, dukej sikur thonte: “Unë jam zoti juaj këtu. Dëgjoni? Jeta juaj është në dorën time”! Akti kriminel len padyshim, gjurmën e thellë në jetën e kriminelit, sepse ai thyen rregullat morale të shoqnisë. Megjithatë, xha Refati, sikur tërhiqej nga logjika e ngjarjeve dhe e vetë aktit, pa mendue, e qëndronte besnik në rrugën e krimit. Tashti, ai nuk kishte ma frikë nga ndëshkimi i meritueshëm; sistemi që e kishte pjellë, e mbronte atë. Nuk kishte dyshim që ai jetonte, në detin e gënjeshtrës së përhershme e të mohimit.
Ndoshta, në çaste qartësie edhe ai ndiente bremje ndërgjegjje, që e torturonte papushim! Në nji vend pa ligj moral, si Shqipnia nën komunizëm, kjo bremje mund të ishte dënimi ma i pamëshirshëm që meritonte krimi: drejtësia e ndërgjegjes. Sepse, edhe xha Refati, duhet të kishte nji kand, ku mshehej zani i ndërgjegjes së pastër. Të paktën, ashtu dëshirojsha me mendue! Ashtu më kishte thanë edhe frati në burg. Por, në kamp, asgja nuk kishte ndryshue! Komanda e kampit, nuk shqetësohej për masakrimin e nji të riu, sikur të mos ishte jeta e nji qytetari shqiptar, që mbrohej me ligje, sikur të mos ishte asgjasue përfundimisht, jeta e nji individi, mirëqenia e të cilit, duhej të ishte qendra e vëmendjes në mendimin e veprimin revolucionar. Akti monstruoz i këtij krimineli të kuq, ishte mohimi absolut i çdo parimi humanist, ishte shkelmimi ma i egër i çdo ideali, ishte prova me bindëse e degjenerimit komunist në Shqipni, ku përbuzej pa asnji skrupull e deri në fund, jeta e dinjiteti i qytetarëve shqiptare.
Mbi ne, nji avion fluturonte zhurmshëm në aerodromin e vjetër të Tiranës. E shohim tri herë në javë; ishte linja Tiranë-Budapest-Moskë. Ai transportonte gjerarkët e Partisë që edukoheshin në Bashkimin Sovjetik, e ktheheshin “ekspertë” të shtypjes diktatoriale. Të tjerë indoktrinoheshin me parimet e ekonomisë sovjetike, kolektivizimin e detyrueshëm, e vrasjen e iniciativës individuale. Gjithçka e shtetit, gjithçka për shtetin që kujdesohej për bukën e gojës, së masave të regjimentueme. Nji tjetër avion fluturonte ma nalt, e çdo herë që kalonte mbi ne, lëshonte rrezet e shkëlqimit të diellit, të reflektuem në aluminin e bardhë. Nga largësia, zhurma e tij ndigjohej pak. Sikur nuk dëshironte me randue edhe ma shumë atmosferën tonë mbytëse. Unë e quejsha moskokëçarje! Fluturonte në drejtim të Perëndimit, si nji vegim që linte mbas vetes kujtimin e vazhdueshëm të nji çasti kalimtar, si bishti i kometës ndriçuese. Çka bahet këtu mbi tokën e banueme nga njerzit që vuejnë, avioni që rrëshqet lëmueshëm mbi ajrin e rralluem të naltësisë, nuk e din. Dukej se as që e dëshironte me ditë, ky shok i pandame i reve të bardha, në hapësinën e kaltërt.
Megjithatë, në këtë tokë të trazueme nga fshamjet e viktimave, jetojshin qenie fisnike që pranojshin vdekjen, por jo regjimin që e shkaktonte. Ndoshta në atë avion kishte individë që nuk njoftën tjetër jetë, veçse të mirat e gezimet, e pëlqyen ambëlsinë e përkohshme të shthurjes. Në baltën e kanalit anësor ku punojsha, nuk hiqsha nga mendja idenë e nji ndryshimi kaq thelbësor, në mes të botës sime dhe asaj të nji të riu udhëtar në atë avion. Mbas nji buzëqeshjeje të hidhët për ironinë e fatit tim e, të shokëve të mi, nji ngritje e fuqishme morali më hidhte në sferën e idealizmit akoma rinor. Ajo më shtynte me përbuzë “moskokëçarjen” e avionit plot individë të shkujdesun, e me përqafue me zjarrin e të dënuemit me vdekje, jetën që shuhej në burgje e kampe pune për vjete të gjata, gjithëherë i mbushun me bindjen, se mbrojsha njeriun e lirë e dinjitetin e tij.
O mbajeni për vete, ju udhëtarë të shkujdesun të avionit kalimtar, shoqninë e çmendun mbas të mirave landore, udhëtimet në vende ekzotike, e vakancat e njimbasnjishme në plazhet madhështore e qendrat e skijimit zvicerane! Me jetën e shkujdesun që bani, ushqimi i tepërt që hani, ka asfiksue mendjet e paralizue ndërgjegjet tueja! Ju nuk dini ç’asht jeta, përtej dëfrimeve të natës e gjumit të ditës! Ju nuk dini çka don me thanë lufta me thonj, ditë e natë, në kënetë e baltë, për ruejtjen e tanësisë morale e shpirtnore edhe kur trupi coptohet me dru çdo ditë, ose kur pushon së qenuni nga nji plumb i nxehtë…ose nga nji gur i madh, lëshue me fuqi mbi kokë…! Udhëtarë të shkujdesun të avionit kalimtar që ulet në Perëndim: ju nuk kuptoni gjuhën tonë! Asht gjuha e ferrit ku jetojmë e që ju nuk e njihni, ju, të dehunit nga siguria e jetës në nji botë pa frikë! Shoqnia komuniste që ndërtohet në vendin tim, na ka dënue pa të tashme, pa të ardhme.
Por në këtë skëterrë tokësore që asht sot Shqipnia, na kemi gjetë lavdinë tonë, tue mos pranue me u ba pjestarë të lojës së kësaj shoqnie të falimentueme, e tue përqafue, përkundrazi, jetën tonë të vetmueme, në “qelinë” tonë private. Në këtë gjendje të imponueme nga shtypësi, na kemi shkelmue shoqninë e tij, e në “qelinë” tonë private. Në këtë gjendje të imponueme nga shtypësi, na kemi shkelmue shoqninë e tij, e në “qelinë” tonë mbrojtëse, kalojmë nëpër nji proces purifikimi shpirtnor. Na, jemi të vendosun mos me tradhtue “njeriun” që mbyllet në këtë “qeli”! Ky ndërgjegjshim, ndoshta nji verbim i joni para realitetit që shtypë, kjo mbyllje e ndërgjegjshme brenda mureve të ngrituna me qëllim shpëtimi, na lejonte me mbrojtë jetën tonë të brendshme, e siguronte mundësinë me ndjekë, të patrazueme, andrrat tona që, kurrë nuk u ndanë prej nesh…!
Në kamp, puna vazhdonte me ritëm të shpejtë. Urdhni nga nalt ishte me përfundue aeroportin, sa ma parë. Na punojshim pa pushim. Në kohën e lirë në kamp, lexojshim materiale që shokët e burgut të Tiranës, kishin pru me vete. Mbas punës, pastrimit, e darkës, grupe të vogla të rijsh, grumbulloheshin kokë me kokë e lexojshin me kujdes, pjesë të zgjedhuna nga tekstet në gjuhë të hueja. Edhe unë përfitova nga nji vëllim anglisht, i udhëheqësit laburist të së majtës britanike, Harold Lasky. Për të parën herë, lexojsha nji traktat, që trajtonte temat ma aktuale e ma jetësore, për momentin që jetojshim. Revelimi i ideve përparimtare të laburistëve anglezë, erdhi me nji fuqi tërheqse të jashtëzakonshme. Që në ditët e rinisë së parë, idetë sociale të shekullit XIX-të, thitheshin me entuziazëm prej gjithë moshatarëve. Kush nuk dëshironte me ushqye të uritunit, me sigurue pune për të vorfnin, shërbim mjeksor për punëtorët e familjet e tyne, e arsim gratis për të gjithë?!
Në vendin tonë, “politika” ka qenë kuptue gjithëherë si luftë, e ngrohtë ose e ftohtë, në mes të forcave politike të vendit, e personaliteteve me rrjedhime tragjike për të mundunin. Paraqitja e problemeve me aftësi, e zgjidhja e tyne me profesionalizëm, ishte diçka që nuk zinte vendin e parë. Gjithmonë personalitetet politike, gjithmonë partitë politike…! Tashti, në këtë tekst të ndritun, unë, i riu pa eksperiencë, i papërgatitun intelektualisht, gjejsha hartën që më tregonte rrugën e përshtatshme, për krijimin e nji shoqnie që, pa sakrifikue liritë politike, sillte drejtësinë shoqnore. Çdo ditë, mbas pune, lexojsha me kujdes dy-tri faqe, të librit në anglisht. Aty mësova edhe disa shprehje të gjuhës politike, e kuptimin e tyne në kontekst. Aty kuptova randësinë e jashtëzakonshme që kishin sindikatat (“trade unions”) britanike, në jetën politike të vendit, dhe sa randësi kishte legjislacioni e roli i nji qeverie me prirje sociale, në ndërtimin e nji jete ma të drejtë, ma premtuese, e ma të angazhueme në mbarëvajtjen e shtetit, e të shoqnisë britanike.
Për mue e për shokët e mi, ai tekst hapi nji dritore të madhe pa hekura, që shikonte mbi nji botë plot probleme, por me perspektivën e nji të ardhme të lumtun. Ishte nji hap i madh përpara në procesin e pjekunisë sime politike. Çdo gja të re që mësojsha e ndajsha me shokët ma të rij, sidomos me Tomën e Et’hemin, dy të rij të etshëm për dituni të reja, e diskutimi bahej me seriozitet, megjithëse në nivel fillestar. Të gjithë ishim të kënaqun me nji dhuratë kaq të thjeshtë që, në kondita normale, do të kishte kalue pa ndonji fanfare. Por në gjendjen tonë, libri u ba nji çesme ditunie e, pjekunie politike. “Socializmi” që përfaqësonte burgjet e kampet e përqendrimit e, çdo gja tjetër antinjerëzore për ne, filloi me marrë nji ngjyrë të re. Fryma humaniste e autorit laburist, na bani për vete, na entuziazmoi. Përparimi i gjithanshëm pa diktaturë, ishte i mundshëm!
Puna vazhdonte me rregull. Vizitat e “udhëheqësve” nga Tirana ishin tashmë të shpeshta, e na kuptojshim vlerësimin e tyne për punën tonë, nga sjelljet e rojeve ditën e nesërme: ata na lejshin të qetë, ose ndërhyjshin me shkopij, për shkakun ma të vogël. Me fillimin e prodhimit të betonit, u caktuen skuadrat për çdo betonierë. Për fatin tim, rreshter Ismaili, nga Lushnja, nji shkurtabiq shpirtkeq, më zgjodhi për pjesën e çakullit, punën ma të vështirë. Shpejt, duert u mbushën me fshika uji që rriteshin, pëlcitshin, e thaheshin, pa asnji mjekim. Rreshter Ismaili, zhvilloi nji urrejtje patologjike për mue, mbas arratisjes nga kampi i katër shokëve, vlonjatë e tepelenas, dy prej të cilëve, flejshin pranë meje. Komanda dyshonte që unë kisha pasë dijeni paraprake, e kishte vendosë me u hakmarrë në punë. Ishin muejt e dimnit, e vendi i punës në betonierë ishte me ujë. Këpucët e vjetra nuk mbrojshin. Kur biente nji shi i lehtë, puna nuk ndërprehej. As kur bante ftohtë. Gjithçka varej nga betoni.
Na, ishim të parëndësi. Kur temperatura e ulët rrezikonte ngrimjen e betonit, na bajshim pastrimin e terrenit. Visheshim me rrobë mbi rrobe për ngrohje, e mbulojshim kokën me thasë çimentoje; kampi dukej si nji qytet i vogël, mbushë me dordoleca që endeshin poshtë e nalt, si lypsarët…! Vitin e ri 1956, e festuem me urime për nji lirim të shpejtë, e me za të ulët, me urime për përmbysjen e “pushtetit”. Për mue, ky ishte vjeti i fundit, mbas zbritjes së dënimit në dhjetë vjet, dhe shpresojsha se do të më lejojshin, me u kthye pranë familjes. Rastet e kundërta ishin të shpeshta. Të burgosunit thirreshin në komandë, ditën e lirimit, e njoftoheshin se “Gjykata e Popullit”, kishte vendosë zgjatjen e dënimit, me vjete të tjera në “kampet e dëbimit”, zakonisht në Myzeqe, ose përsëri në burg. Por unë kisha edhe nji shqetësim tjetër. Ishte rreshter Ismaili, që më binte në qafë, e kishte vendosë me më vdekë në kamp. Çdo ditë në mëngjes, më ngarkonte me punë të ndryshme, derisa fillonte prodhimi i betonit.
Gjithë ditën më vinte rrotull, më rrinte mbi kokë. Në fytyrën e tij satanike, dukej qartë urrejtja e dëshira e madhe me ndëshkue. Ai më shante, më kërcënonte, më jepte shkelma gjatë punës, por unë nuk përgjigjesha. Ishte e randësishme me plotësue dënimin, me dalë nga kampi, e me u bashkue me familjen. Me fillimin e vjetit të ri, komanda formoi nji skuadër, afër pesedhjetë vetash, nga ata që plotësojshin dënimin brenda gjashtë muejve. Në mesin e tyne, isha edhe unë. Planet djallëzore të Komandës u banë të qarta, kur grupi i ri filloi me punue edhe të dielat, e të mbetej në fushë, edhe kur të tjerët ktheheshin në kamp. Rojet ishin të pakta e, dukej se komanda ishte e mendimit se, me afrimin e ditës së lirimit, asnjeni prej nesh nuk do të tentonte arratisjen. Puna jashtë orarit e mungesa e pushimit, ishin gozhdët e fundit në arkivolin tim. Nuk kisha kohë të mjaftueshme për shoqnim me shokët, as për leximin e librave.
From work, straight to the kettle, after a cleaning as they told me, I lay in bed, half dead, until I got up in the morning for work. As time improved, the concreting of the track was accelerated. The trucks loaded with cement usually come after the workers return to the camp, to prevent contact with the drivers. Then, "Group 50" waited outside, escorted by two guards, went to the cars and started unloading, bag by bag, into the "warehouse" of each concrete mixer. The acid of the cement burned the skin of our hands. Without gloves, without any means of protection, loading and unloading, not only filled our muzzles with dust, but also crushed our backs, half revealed by our torn shirts.
Hundreds of bags were unloaded for each truck. Often, when the work was done and we headed to the camp, a second truck would come. The command sent us back, we unloaded the truck, and when we were so tired that our legs couldn't support us, we entered the camp at night. Such a profound change in camp life, the fear that I would be so physically crushed that I would leave the camp as an invalid, unable to earn a living for myself and my family, threw me into a state of nihilistic pessimism. , so much so that I no longer wanted the usual meetings with fellow sufferers. /Memory.al
Lini një Përgjigje