FLASH
Shkruar nga Pamfleti
What is prison? It is the place where those who have been sentenced to deprivation of liberty are kept, we would say by reading any dictionary. But that is little. Prison and freedom - two opposites. Previously: what is freedom? In short: to be free means to do what you want, to think and act as you wish in the exercise and fulfillment of your freedoms and rights, as a person and as a citizen, but always without violating and violating others. Again: to think and act. We are talking about democratic freedoms, from those of speech, press, assembly and organization in various parties and associations, ensuring the conditions where ideas, requests and human wills can find expression and concretization, from those of the biological-related plan with the being itself, to those of the social plan, related to the ways of living.
A WRITING THAT WAS NOT PUBLISHED...!
- To the crisis of thought. If for a long time in the period of tyranny free thought was hindered, suppressed and everywhere struck - I mean mainly the field of creativity, which also consumed and barren its means of expression, now wide paths have been opened for it and bold research and discovery, which may have to give us quality literary and artistic works.
We complain about the past, we welcome the present, we are happy about the future, let's use these opportunities, and these new conditions of free thought in democracy, with intensive work and creative persistence. The democratization of the country by opening the way to free thought and creativity without frameworks, dictates and overcontrols, create the conditions for setting creative thought in motion and enriching feelings.
- Even the intellectual crisis. Recently, there is more and more talk about the role of intellectuals, a certain attraction on their part, and the importance they have in today's developments of the country, that is, writers, artists, etc., must be felt more strongly. They call upon the political parties to participate and become active in their ranks. And the blame for this deviation that is noticed, in many cases, is put on them. I am of the opinion that the blame falls on the political parties themselves, which, instead of bringing them closer, drive them away with suspicious and cold attitudes and demands to be served, as those who serve them want. The essential thing is not being understood: many were once badly disappointed by the PP and were deeply hurt in their consciences, so they also learned lessons, so now they think about every step they take.
This too: they do not tolerate dictates from anyone. Another: they also disagree with the excesses that are noticed, often accompanied by a language full of slang and insults, on the pages of newspapers. Still: you don't have them and they don't come to you for demonstrations and applause - that's why there were cries for them even during the dictatorship. I'm talking about genuine, dignified and honest intellectuals, not the so-called, pseudo, flag traders and careerists, where some writers also stand out. With a lot of culture, clarity, knowledge, tolerance and sincerity - this is what they look for and expect in their relationships. (Here he hurried, as if something had remained hostage to him, as if he was waiting for him, thinking: should I let him go or not? And he didn't let the chance slip away.)
HE: - Regarding what you elaborated on recently, so calm laid down without passion and passion, vindictive, which many people are impressed by you political prisoners (there are exceptions, of course), I had the chance to read some of those jargons , as he called them, even in your direction. I don't understand you, how did you stay silent?!
ME: – (laughter)
Al: - Why are you laughing?
ME - Because you are not the first to ask me, be the last! It's not worth it - here's why. And when I don't get bored, you don't have to either. Patience and self-restraint, I deeply embedded in the prison. However, I will say two words: - Another one asked me the same question: some appreciate what you wrote, some don't, some go further, why so. For the former, I answered briefly: it is not up to me to speak, let's leave it to others, let the work itself speak more precisely and clearly, if it does not speak, the others are useless. That's it for that.
- Why did I keep silent about the second one? How to say? Yes, I also waited for others not to be silent. In addition, many have told me that they are indignant, even angry, but that's it, until now...! Neyse, job three. There is something similar to what often happens on the streets: all kinds of thugs, commit crimes and hurt people in front of others, and they keep quiet as if they see it.
Why? Who gets away with them? This is a way to justify and protect yourself. But not convincing, much less acceptable. If not in one case, or only for some literary and artistic works, it happens like this. Unfortunately, so many bad and ugly things are said, that disgust comes, but let all this be temporary, let reason, moral norms and the law begin to act. I am convinced that this will happen soon.
- I said: it's not worth it. I have heard a lot, from the most serious, in the 4th Plenum of the Central Committee of PPSh, what was not invented and was not said, up to vulgarities. Some have even been published. Also during the investigation, with his hands and feet tied. Likewise in court. Even later, during the prison years. Add here also, all that they have vomited for 18 years in a row, party leaders and their nonsense in the press of the time, that if they were put into a competition, who would curse more, as can never be remembered before! That there was no reason even today, this yes - there was no. Passions? Milk?
Kush duhet të shprehet nga këto në të vërtetë? Po unë s’i hyj kësaj pune, mjaftohem me: i përbuz dhe i mëshiroj. Janë po të njëjtët, edhe të njëjtat mekanizma: ato të vazhdimësisë dhe pseudot e njëqind flamurëve. – Sa për ndonjë nga rastet, si ai lidhur me diskutimin e romanit “Dasma”, që është përgojuar, nuk ngurroj të përsërit, se në vitet ’60-të, sa herë ishte fjala për Ismail Kadarenë, Dritëro Agollin, Fatos Arapin, e të tjerë nga të rinjtë, kam marrë kurdoherë e hapur anë në mbështetje të tyre, meqë isha për vlerat e asaj krijimtarie dhe atë të re që sillnin ata. E kam bërë këtë edhe para niveleve më të larta partiake, që më ka kushtuar jo pak.
Për më tepër se në atë rast, u fol e u shprehën mendime të përpunuara në “zyrën e legjendave”, atje në Ministrinë e Brendshme, me të cilat isha ndeshur prej kohësh, pra jashtë letrare, si dhe u sulmua dukshëm nga pozita të vjetra – se kish nxirë realitetin; edhe të majta ekstreme. Mehmet Shehu, kishte kohë që bërtiste me të madhe, se në atë roman autori nuk e lejonte fshatarin as të hapte gojën, e sa e sa si këto. Bëhej kjo lloj lufte në atë kohë. Për të tjerat, mjaftohem me: ç’ndodhi më pas me atë që u bë zëdhënësi i tyre, le të kërkohen gjetkë. Këtu edhe po e mbyll, por meqë deshe të dije. Mbase s’qe nevoja edhe për këto.
(Biseda vazhdoi me tej për çështje të tjera, nga ato letrare në ato politike, e sidomos këto të fundit. S’ke ç’i bën – sëmundje e kohës. Nuk u shmangemi, veç të mbisundojë arsyeja e argumenti, ndryshe dalim jashtë kohës e, kërkesave të saj për vlerësime të sakta e zgjidhjet më optimale. Biseda vajti gjatë, qe koha ta mbyllnim.)
AI: – Dhe e fundit, më fal, mos të lodha?
UNË: – Jo, vazhdo, meqë the e fundit.
AI: – E shoh, e teprova…! Pyetjen do ta bëj pa doreza, krejt hapur: në atë kohë kur të goditi Enver Hoxha, na erdhi disi papritur pse ngriti gjithë atë furtunë!
UNË: – Po e prisja të dilje këtu, sa the; “edhe e fundit”, më shkoj në mend. Eh, i jam përgjigjur disa herë kësaj pyetjeje, ashtu ka ndodhur. Diçka edhe është botuar. Hamendje mund të bëhen shumë, siç edhe janë bërë. Mendo se duhet lidhur me kohën kur ndodhi, asgjë nuk mund të merret e shkëputur, nga sa paraprinë e ato që pasuan”.
Por, dua të qëndroj pas tek një çështje që e quaj me rëndësi. Mendimi i shprehur se në ndodhitë e atyre viteve, ka patur një luftë klanesh, siç theksohet herë pas here kohëve të fundit, nuk është i saktë, por qëllimkeq. Diktaturat janë sisteme sundimi të përcaktuara, por luftërat që bëhen në mes tiranisë e kundërshtarëve të saj, janë politike, tjetër se u vishen ngjyra lloj-lloj, siç bëri edhe Enver Hoxha. Ligjin në parti e shtet, e bënte ai, kjo dihet. Kishte dhe luftë klanesh për pushtet, kur bëhet fjalë për Koci Xoxen, Mehmet Shehun, Hysni Kapon, Kadri Hazbiun e Ramiz Alinë, por jo në rastin dhe sa ndodhen në frontin ideologjik.
(Këtu u mbyll biseda jonë atë mbrëmje, meqë vajti edhe vonë dhe u ndamë. Sigurisht u takuam prapë pas disa ditëve, por po e lë me kaq.)
Një sqarim: Mirë ndodhi, ai erdhi e u bë kjo bisedë, por mund të mos i botoja këto shënime. Them të drejtën, u nxita nga disa shkrime të kohës, pra në përgjigje të tyre, në këtë kapitull të fundit, si pjesë mbyllëse, në plotësim të sa u fol më lart, për këtë edhe e quajta: “Epilog”!
NJË INTERVISTË QË U BOTUA
Kjo intervistë u botua në NR. 1 të gazetës “D.S.N.” (Dje, Sot, Nesër), në shkurt të ’93-së, nën titullin; “I pavarur nga partitë, jo nga politika”!
Pyetje: – Njihet nga brezi i sotëm i 20-25 vjeçarëve, një periudhë liberalizimi i jetës shqiptare, në fillim të viteve ’70-të, me emrin: ‘Koha e Festivalit të 11-të’. A është i saktë ky term dhe a ka ekzistuar një periudhë e tillë?
Përgjigje: – Drejt, fillimet e viteve ‘70-të, njihen, dhe ashtu kanë qenë vërtet një periudhë liberalizimi i jetës shqiptare. Festivali i 11-të, qe një nga shprehjet kulmore të saj. Drejt edhe termi; “jetës shqiptare”, se ajo frymë, që u quajt “liberalizëm”, vërtet u ndje dhe u shfaq me shumë në fushat e krijimtarisë e të kulturës, në shtresat intelektuale e në brezninë e re, por do të qe e mangët, të kufizohej e ngushtohej në ato korniza – siç u fol në atë kohë, mundohet ta lejë Ramiz Alia në shkrimet e tij edhe kohëve të fundit, bëhen përpjekje edhe nga të tjerët sot.
Ajo përfshiu të gjithë jetën e vendit, shtrihej në të gjitha sferat e veprimtarisë politike e shoqërore, sensibilizoi mendimin e forcat më progresiste, të ndrydhura e të shushatura prej vitesh, nga diktatura e egër enveriane, ndikoi ndjeshëm në masat më të gjera të shoqërisë shqiptare. Ishte një ringjallje mbarëkombëtare, me prirje anti diktatoriale e demokratike. Jemi, pra, në planin më të gjerë ideor, politik e shoqëror, në shkallë vendi dhe jo aspak në të ashtuquajturën; luftë klanesh, si është folur në ndonjë rast me qëllime dashakeqe, nënvleftësuese e mohuese.
Pyetja tjetër; a ka ekzistuar vërtet një periudhë e tillë? Rrjedh siç e kuptoj unë, nga ajo bllokadë heshtjeje e injorimi, që vihet re sot në rrethe të caktuara, pa të drejtë, e jashtë të dhënave historike, ndaj kësaj periudhe, të cilat, me britma spekulative, duan të fshijnë çdo gjë edhe nga hapat progresive në të shkuarën dhe dinë vetëm të rrahin gjokset, vend e pa vend!
Pyetje: – A mund të quhet si në; “Pranverë” e Tiranës?
Përgjigje: – Në qoftë se keni në mend dhe hiqni një vijë paralele me atë që njihet gjithandej, si; “Pranvera e Pragës”, përmasat e kësaj janë të tjera dhe analogjira, jo ngaherë mund të bëhen. Por si prirje e frymë, kanë përafërsi dhe ndikimet janë të padiskutueshme. Mjaft të sjellim në mend kohën: “Pranvera e Pragës”, (në vitin 1968) dhe periudha e liberalizimit tek ne (në prag e fillimet e viteve ‘70-të). Të kemi parasysh, se bëhet fjalë për prirje e ndodhie demokratizuese, në dy vende ish-socialiste, totalitare. Të kujtojmë edhe si veproi dhuna, u quajtën herezi dhe rrezik real, për shtetin monist në fuqi.
Sidoqoftë, nuk më takon mua të bëj vlerësimet për tek ne. Por më lejoni të shpreh mendimin, se: ashtu si “Fenomeni Gorbaçov” dhe gjithë kriza e Lindjes, nuk mund të ndahet nga “Pranvera e Pragës”, ngjarjet hungareze, ato të Solidarostit në Poloni, vitet ’50-të me Hrushovin, nuk është me vend të shpjegohen e të ndahen – edhe proceset demokratike të viteve ’90-të, tek ne nga Konferenca e Tiranës, e vitit ’56-të dhe gjithë sa pasuan, zien e fermentuan në brendësi, dekada me radhë, fillimet e viteve 70-të, e më pas.
Pikat e vlimit nuk arrihen menjëherë, edhe përmbysjet e mëdha nuk vijnë vetë – ato janë procese historike, që ndjekin e paraprijnë, shtyjnë e plotësojnë njëri-tjetrin, shfaqen në mënyra të ndryshme, derisa marrin formë e, përmasat e kuptueshme për të gjithë dhe sjellin kthesat, që shënojnë epokë. Nëse këtë e njohim për në ish-Bashkimin Sovjetik, në ish-Çekosllovakinë (Presidenti ynë i Republikës, vajti në Ambasadën Çeke e Sllovake javë më parë, me rastin e vdekjes së Dubçekut për ngushëllim në nderim të tij), në Hungari, Poloni, e vende të tjera të Lindjes, duhet edhe për tek ne, po njëlloj, me aq sa qe.
Pyetje: – Fryma liberale evropiane e viteve ’70-të, mendoni se lidhet me ngjarjet në Lindje e Perëndim, ishte një ndërgjegjësim i intelektualëve dhe të rinjve asokohe, apo thjesht ambiguitet i Enver Hoxhës?
Përgjigje: – Pa diskutim lidhet, është në frymën e vazhdën e tyre. Tjetër është si, e sa. Se edhe kushtet tek ne, kanë qenë të tjera: diktatura enveriane, qe një nga më të egrat, siç dihet, proceset e viteve ’50-të, që ndodhen në vendet e Lindjes, tek ne u ndërprenë që në vezë, mbyllja dhe izolimi qenë të tejskajshëm, dhuna dhe dinakëritë njihen si më të ashprat e të stërhollat. Por të gjitha këto patën edhe efektin e kundërt.
Intelektualët dhe të rinjtë i ndjenë më shumë ato, edhe u ndërgjegjësuan më shpejt. Dhe këtu do të veçoja krijuesit e letrave e të arteve, si dhe studentët: krijuesit, si më të ndjeshëm ndaj tiranisë, shtypjes, diktaturës e kufizimeve të censurës, që i ndalonin të shprehnin mendimet, emocionet e shijet e tyre estetike, më të prirur ndaj idealeve të lirisë, të drejtave të njeriut edhe të proceseve demokratike; studentët, të njohur tradicionalisht për pjesëmarrjet e tyre në lëvizjet revolucionare, nga hera në pararojë për progresin me guximin e përkushtimin që i dallon.
Për sa i përket mendimit, apo thjesht ambiguitetit të E. Hoxhës (!) me të cilin s’ndeshem për herë të parë kohëve të fundit – me sa duket, ka rrethe të interesuara për këtë, që e ushqejnë dhe e përhapin qëllimisht, për të hedhur farën e dyshimit si diçka joreale, por një sajesë të tij; më lejoni ta quaj një përpjekje e trillim sa dashakeqës, aq edhe të kotë. E vërteta është se E. Hoxha e nuhati shpejt dhe e kuptoi rrezikun që i kërcënohej nga fryma liberale me shfaqjet e saj në atë kohë, e vlerësoi në sensin negativ dhe e goditi fort në Plenumin e IV famëkeq, pra edhe veproi duke u dhënë një kahje të kundërt zhvillimeve në të gjitha fushat e jetës së vendit, forcoi diktaturën e partisë-shtet, shtoi dhunën dhe masat shtypëse, mbylli më tej portat e marrëdhënieve me jashtë e të izolimit, rriti frikën e kërkoi kudo nënshtrimin ndaj vullnetit e urdhrave të tij, duke bërë ligjin për do gjë, kudo e mbi të gjithë.
Pyetje – A do të ketë më Plenume të IV?
Përgjigje – Them se jo, nga forma e përmbajtja që pat. Ai qe produkt dhe pasqyrë e diktaturës, zbuloi egërsinë dhe fytyrën e saj të vërtetë antidemokratike, shprehja më e qartë e regresit dhe e mizorisë, njëheri edhe fillimi i fundit të atij socializmi dështak të tipit stalinist. Vitet që pasuan qenë ato të një terrori të pakufi, gjueti e shtrigave, amulli, izolimi e korrupsioni, që u kthye në një bumerang.
Tani kushtet janë të tjera – u shemb diktatura, edhe njerëzit s’janë më ata, u janë hapur sytë dhe nuk lejojnë kthim prapa. E shkuara ka marrë fund përgjithmonë. Por ju s’e bëni kot atë pyetje, rreziqet mbeten kërcënuese. Nostalgjikët dhe ata që me përmbysjen e diktaturës humbën privilegjet, vuajnë edhe nga kompleksi i fajit, kanë mall për atë kohë dhe çdo gjë mund të pritet prej tyre si edhe nga dyfytyrësi, karrieristët e demagogët e sotëm të cilët mund të bëjnë gjithashtu ç’tu vijë për dore për të kënaqur etjen e tyre për fuqi e privilegje. Prandaj “jo”-ja që thashë më lart s’është kategorike.
Pyetje – Cilat kanë qenë relatat me miqtë e kolegët gjatë periudhës suaj “të errët” dhe si janë ato sot?
Përgjigje – Në atë kohë: me heshtje – nga më të shumtët, me mohim, -nga disa, të pakët. Të parët i kuptoj dhe i kam shfajësuar, të dytët më kanë zhgënjyer dhe më vjen keq. Kur flas për miq e kolegë, kam parasysh kryesisht ata me të cilët më kanë lidhur mendimet dhe krijimtaria, të cilave u përmbahen edhe sot. Kështu që kam rivendosur relata – po përdor shprehjen tuaj -si më parë, dhe kjo është normale, e shumëpritur nga unë, edhe ata. Flas gjithmonë për miqtë e kolegët. Po ndonjë zhgënjim? Eh… janë kohë të vështira tranzicioni me dallgë, të përpjeta e tatëpjeta këto, sic dihet, edhe me të papritura. Jeta, periudhat me përmbysje e kthesa edhe më shumë, ka nga të gjitha.
Një nga këto do të quaja – mbase është rasti të them pak fjalë – edhe atë si njëfarë bllokade, heshtje të pakuptimtë, me të cilën po ndeshem, çka them të drejtën edhe më habit. Kaq i fortë traumatizimi(!), indoktrinimi(!) apo ka ndonjë arsye tjetër(?!) Për frikën, të paktën, s’duhet të ketë vend më. Nga indokrinimet është koha të çlirohemi të gjithë. Kurse diversitetit në mendimet, si dhe konceptet e shijet estetike nuk mund të bëhen aspak shkak eksesesh, në kushtet e pluralizmit ka vend për të gjithë. Mirëpo si ta quaj, bie fjala, atë qëndrim të ministrit të Kulturës të sotëm e të institucioneve në varësi të tij kur gjatë një emisioni televiziv “Transparencë” në korrikun e vitit të kaluar, një nga teleshikuesit i drejtoi pyetjen: kur do t’i shohin dramat e F. Pacramit në skenat tona përsëri, pse edhe televizioni hesht për ato të paktën deri tani, si mendoni dhe ç’shpjegime mund të na jepni për këtë? ai veç u përtyp, me zor nxori disa fjalë të turbullta dhe iu shmang pyetjes aq të drejtpërdrejtë. E rastit kjo?! Apo një qëndrim jashtë letrar, me paragjykime politike, siç më tha ato ditē një nga miqtë e kolegët, nuk fliste ministri i Kulturës? Punë e tij, mua aq më bën. Tjetër: Lidhja e Shkrimtarëve dhe e Artistëve me përjashtoi, siç dihet, në ’73 pas Plenumit të IV famëkeq; ç’i pengoi më vonë, pas dhjetorit ’90-të e deri sot akoma, të mos e hidhte poshtë atë vendim të padrejtë? E, pra, Plenumi i Gjykatës së Lartë e hodhi poshtë që në gusht të ’91-së vendimin që më dënonte me heqje lirie e të të gjithë titujve, sepse nuk kishte baza ligjore, dhe e shpalli atë publikisht. Nuk e pati forcën, qartësinë e guximin ta bënte këtë Kongresi i X i PPSH-së për të hedhur poshtë Plenumin e IV famëkeq, s’bëri as PS më vonë, qoftë edhe thjesht mbështetur në dokumentacionin që ka në duar (kam parasysh arkivat) dhe në gjithë sa vërtetoi jeta. Si të ngatërruara këto punë! Prapë s’më bëhet vonë. Kush s’është çliruar dhe vuan nga paragjykimet, le t’i thërresë arsyes.
Këtë e them edhe për cilindo nga ata zëra të çjerrë që u ngjajnë gjithë atyre sa kam dëgjuar për dy dekada radhazi pas 73-së, pra edhe s’u jam përgjigjur, meqë s’meritojnë vëmendje. “Gjëra që ndodhin. Gëtja kur flet për thashethemet, thotë se ato fshehin shumë ligësi. Kurse kundërshtarët e tij – këta njerëz që nuk do të shuhen kurrë e nuk të lënë të qetë, i ndan në disa kategori: së pari – budallenjtë, që nuk e kuptojnë dhe e qortojnë pa e njohur; të dytët – ziliqarët; se treti – ata që vetë nuk bëjnë gjë me vlerë dhe u duket se të tjerët i pengojnë; së katërti – ata që mund të kenë ndonjë arsye se njëri jam edhe unë, si të gjithë, kam gabimet e dobësitë e mia; së pesti – për shkak të mendimeve e pikëpamjeve të ndryshme. Kështu ndodh, s’ke ç’i bën. Tri të parët fali zot, se s’dinë ka bëjnë; dy të fundit: me dinjitet, zotërinj!
Pyetje – Diçka për jetën tuaj sot.
Answer - In short: adhere to the opinion expressed since I got out of prison" ... I prefer the independent position .... because I call it a condition for preserving freedom of thought. But, of course, independent from parties, not from politics, for the fate of the country, so I also write from time to time and speak through the press. I spend all my time doing creative work: I have in my hands the repair and systematization of everything I wrote in prison and before, although I have no working conditions, I hurry, because I have already passed seventy years and I want to finish them./ Memory.al
Lini një Përgjigje