FLASH
Shkruar nga Qazim Namani
Prishtina lies between the small streams Prishtina, Vellusha and Matiqani, which flow from the mining hills on the western side of the Galab highlands. On the southern and western sides Prishtina borders the fertile lands of the Kosovo plain. The altitude ranges from 585 m, 640, 670 and about 700 m altitude in some neighborhoods of the city. Scientific studies on the etymology of the name Prishtina have not yet given a stable conclusion, but many researchers explain the name of Prishtina (Pristina castra) from ancient Indo-European languages, which has the meaning of ancient, of the initial phase, something old.
The territory of the city of Prishtina was inhabited 7000 years ago. During the excavations in the city, traces of civilization from the Old Neolithic culture were found: Prishtina Hospital Complex, Glladnica to Graçanica. New Neolithic culture: at the spinning mill, Brërrnica, Matiqani. Bronze material culture: Badoc Plain, Brërrnica e Poshtme, Kolovica, Grashtica, Keqekolla. Iron Age: Badoc, Matiçan, Tauk-Bahçe, Shkolla Normale. Roman period: Ulpiana, Grashtica, Siqeva, Keqekolla, Byzantine period-early Middle Ages: Matiqani.
Many important roads have passed through the city of Prishtina, the roads coming from Bosnia, the Naissus-Lissus road, from Scupi, etc. According to the Tabula Peutingeriana, the Viciano road station of the Naissus-Lissus road was between the villages of Uglar and Çaklavicë near Prishtina. Somewhere about 7 km. southeast of Prishtina, there is the large ancient city of Ulpiana. Apparently, Ulpiana, ruined and plundered in the early Middle Ages, lost its importance to Prishtina as a locality in its vicinity. The fertile lands in the Kosovo Plain and the mining areas in the Gallapit highlands influenced the progress and development of this settlement.
The first published writings so far about Prishtina as a toponym are from a document of the Croatian monk Mutimir from 892, where it is said that Prishtina was also with the palace as a sword-bearer. From the literature and other archival documents, Prishtina is mentioned from the first Ragusan contacts with Prishtina that we find recorded in the late seventies of the 13th century. At this time, the Ragusan nobleman of Albanian origin, Gregorius Marini de Petrana (1253-1280), was appointed consul in Brskovo. To reach Brskovo, Gregorius M. De Petrana, among other places, passed through Prishtina.
In a document issued by Pristina in 1325, the Dubrovnik people are asked to give the plaque of Saint Mitre. The Byzantine emperor Johan Kontaguzeni also wrote about Pristina in 1342, who at that time provided some important information about the locality. According to the writings of Johan Kontaguzeni, it is said that in Pristina there was a palace with large rooms, for state gatherings, for judicial processes, for solemnities and feasts. Pristina also had a castle, which was destroyed by Sultan Mutati I during the siege of the city in 1389. This is also confirmed by Evlija Çelebi in 1662, when he writes that the castle of Pristina, built by King Milutin, was destroyed by Sultan Murat I after entering Pristina. According to Serbian sources, the palace was built by King Milutin between the present-day clock tower and the mosque of the bazaar.
A citizen, while carrying soil after opening a foundation near the statistical office and the stone mosque (Çarshi), had also carried some marble stones from this place. The stones have stone plastic and are surrounded by flutes and, according to experts, were worked in the ancient period. Whether they were carried from Ulpiana or some other locality can only be confirmed after observing the excavations for construction in that area. Based on the data mentioned above for the location of the fortress between the clock tower and the mosque of the Çarshi, we can affirm that these data are late, after the construction of the mosque and the clock tower. Here, when it comes to the mosque of the Çarshi, one should take into account the Llukaqi Mosque that was built at the theater, near the covered bazaar of Prishtina.
In any case, the place where the city's castle is said to have existed is also evidenced by these discovered stones that suggest that Pristina had its castle since the early Roman or Byzantine period. This remains to be confirmed only after archaeological excavations in this locality. Also, during the removal of soil from construction sites in Pristina during 1997, a pillar base was found on which the symbol of the cult of the sun and the cross are carved next to each other. It is noted that this stone, made of lime mortar and mixed with ground ceramics, also has signs of burning, which suggests that we are dealing with a pillar of some cult object that, in addition to the cross, also has astral symbols from the pagan period and which was also burned.
Vend gjetja e këtij guri nuk dihet por është gjetur i hedhur në greminën e hapur nga fabrika e tjegullave në Prishtinë. Gjetje e këtij guri është edhe një dëshmi tjetër për të besuar se Prishtina ishte vendbanim para mesjetar. Prishtina gjatë mesjetës u bë seli e rëndësishme. Para betejës së Kosovës Prishtina ishte bërë kryeqytet i provincës dhe si i tillë mbeti edhe shumë kohë pas kësaj beteje. Përveç ndërtimeve në Prishtinë në afërsi ndërtohet mbi themele të një kishe më të hershme, manastiri i Graçanicës, si monument i kulturës me rëndësi të veçantë. Shihet se Prishtina me rrethinë në atë kohë kishte shumë monumente, dhe prania e këtyre monumenteve të kulturës siç është manastiri i Graçanicës, për nga vlerat artistike hynë në krijimtarinë më të përsosur të Evropës dhe Botës.
Për zhvillimin e Prishtinës flasin edhe faktet e vendosjes së tregtarëve të huaj edhe nga Dubrovniku në vitin 1387. Po këtë vit qytetari nga Dubrovniku, Marko Zvizdic, i cili jetonte në Artanë, me vullnetin e tij me 9 nëntor 1387, ka dhënë 5 dukatë për mirëmbajtjen e kishës së Shën Marisë në Prishtinë. Kjo tregon se Prishtina ishte qendër e zhvilluar tregtare edhe para betejës së Kosovës. Përveç kishës së Zojës Mëri, në vitin 1421 në regjistra të këshillit të vogël raguzan, përmendet edhe një kishë tjetër pa emër.
Në Prishtinë në vitin 1426 e kishte edhe konsullatën dubrovnikase. Në Prishtinë, në shekujt XIV-të dhe XV-të, vepronin një numër i madh i tregtarëve dubrovnikas, të cilët bënin tregti me qytetet më të zhvilluara në rajon. Tregtarët dubrovnukas, gjenovas, hebrejë etj., kryesisht merreshim me metale fisnike si ari argjend dhe gllamë. Pas pushtimit osman, në Prishtinë u ndërtuan disa objekte sakrale dhe profane të stilit oriental si xhami, hamame, teqe, tyrbe, shtëpi qytetare etj. Sipas regjistrimit të sanxhakut të Vushtrrisë nga viti 1477, Prishtina në këtë kohë i kishte 9 mëhallë, të cilat sipas emrave tregojnë se kishte vetëm popullsi të krishterë.
Gjatë shekullit XV-të në kazanë e Prishtinës përfshiheshin disa xeherore të njohura për kohën. Në këtë kohë nga Prishtina kanë dalë edhe dijetar të shquar si Mesihi Prishtina i cili me veprat tij “Mesihi-Divani” edhe pse e shkruar me vjersha në gjuhën turke ka vlera të mëdha letrare dhe historike. Mesehi Prishtina vdes në Bosnje në vitin 1512. Në shekullin e XV-të Prishtina i kishte gjithsejtë 20 lagje. Sipas Shtjëfën Gasprit (1671), relator shqiptar, Prishtina ishte një ndër qytetet kryesore të Kosovës. Në Prishtinë ishte qendra administrative e xehetarisë së Kosovës dhe e krahinës xehetarë të Artanës (Novobërdës).
Gjatë mesjetës së vonë, në Prishtinë, kanë qëndruar dhe kanë shkruar shumë personalitete të njohura të kohës si; Jovan Kontaguzeni, Mbreti hungarez Vlladisllavi II-të, Pjetër Bogdani, Haxhi Kallfa, Evlija Çelebiu etj. Pjetër Bogdani me origjinë shqiptare, kryeipeshkvi i Shkupit dhe Sofjes i raporton Vatikanit që Prishtina kishte 3000 shtëpi. Evlija Çelebiu shkruante në atë kohë për 2600 shtëpi të mëdha dhe të bukura duke veçuar sarajin e Allaj Begut dhe Pallatin e Gjyqit, dy hamamet e mëdha, mikpritjen dhe kulturën qytetare. Në Prishtinë ka 11 hane, ndër të cilët më me i njohuri në atë kohë ishte hani i Haxhi Beut.
Bazuar në të dhënat në vitin 1689, që i jep Coronelli në “Iliricum” dhe në “Corso delli fiumi Drino e Boiana nella Dalmatia”, në vitin 1689 Prishtina i kishte 4000 shtëpi. Në këtë kohë Prishtina i kishte 360 fshatra dhe një numër i tyre ishte djegur. Qyteti ka dy banja, njëra është banja e Fatihut në treg, e tjetra është banja e vjetër. Në një qoshe të banjës së Fatihut ekziston një shenjë, për këtë arsye kjo banjë quhet si e shenjtë dhe vizitohet shumë. Në Prishtinë ka 3000 dyqane që janë pak për këtë qytet, këtu ka rrush dhe dardha shumë të mira shkruajnë udhëpërshkruesit që e vizituan Prishtinën në shekullin e XVII.
Në vitin 1690 me ardhjen e osmanëve dhe tatarëve, pësoi rëndë krejt vendi, veçanërisht ai i rrethit të Prishtinës. Atje shumë katunde mbetën shkretë, shumicën e tyre i dogjën dhe i zhdukën turqit dhe tatarët. Prishtina u dobësua gjatë luftës Austro-turke, kur Prishtina ishte bërë qendër e shtabit të gjeneralit austriak Pikolominit. Në mbarim të luftës austro-turke 1689-1690 trupat osmane dhe tatare hynë në Prishtinë dhe e bënë një hakmarrje të madhe ndaj shqiptarëve. Siç ka shkruar më vonë Gjergj Bogdani nipi i Argjipeshkvit Pjetër Bogdani, edhe pse Pjetër Bogdani kishte vdekur dhe ishte varrosur, ai u zhvarros nga osmanët dhe u hodh si ushqim qenesh në mes të sheshit të Prishtinës. Prishtinën gjatë shekujve XVIII dhe XIX e kanë sunduar Gjinollët.
Pas vrasjes së Maliq Pash Gjinollit më 1809, njëra nga odat e tij u bë muze. Muzeu i familjes feudale Gjinolli me origjinë shqiptare, ishte institucion kulturor mjaftë interesant dhe i ngjashëm me ato të oborreve feudale nëpër shtetet e Evropës, i cili është shkatërruar në kohën e luftërave Ballkanike me 1912. Koleksioni muzeor i familjes Gjinolli, ka pasur një numër të konsiderueshëm të eksponateve me rëndësi historike dhe etnografike në mesin e tyre ka qenë edhe gijotina e Jashar Pashës. Prishtinën e përmend edhe Feliks De Bozhur, sipas të cilit me 1812, Prishtina kishte dy panaire, të vjeshtës dhe të pranverës, ku merrnin pjesë shumë tregtarë nga lindja dhe perëndimi. Në vitin 1822 rreth 3000 shqiptarë nga Kosova bënë përpjekje që të shkojnë në Stamboll për të kërkuar dorëheqjen e Maliq pashë Gjinollit i cili në atë kohë njihej si tiranik dhe e sundonte Prishtinën.
Në Prishtinë ishin të zhvilluara shumë zeje të lashta e ndër to ishte edhe zeja e hasrave. Përveç këtyre zejeve ishin të njohura edhe zejet e lëkur punuesve, kazangjijëve, punimi i enëve shtëpiake nga argjila dhe metalet, orë ndreqës, shportagji, qadragji, Farkatar, këpucëtar, jograngji punimet e veshjeve tradicionale etj. Prishtinës sot i mungon muzeu i qytetit, gjatë ndërtimeve në qytet nuk janë përcjellë gërmimet për hapjen e themeleve nga institucionet kompetente, andaj si rezultat i kësaj gjendje shumë eksponate të lëvizshme janë hidhur në gremina dhe janë mbuluar me dhe e mbeturina. Në vitin 1997 në greminën e fabrikës së tjegullave ku hidhej dheu gjatë gërmimeve në qytet janë gjetur edhe enë të emaluara me argentius-gllama.
Reformat në Perandorinë Osmane filluan në vitin 1892 dhe komisioni i ri i reformave përbëhej nga persona të njohur dhe të respektuar me përkatësi shqiptare. Nga Prishtina ishte Danish Beu i cili më vonë u bë ministër i punëve të brendshme të Perandorisë. Në gjysmës e parë të korrikut të vitit 1844, ushtria turke në krye me serasqerin valiun e Rumelisë dhe Omer Pashën hynë në Prishtinë për ta shuar kryengritjen e shqiptarëve. Selia e serasqerit u bë Prishtina. Kryengritësit u tërhoqën në malet e Prishtinës. Omer Pasha i kishte deklaruar konsullit anglez se 7000 shqiptar kryengritës ishin tërhequr në malet afër Prishtinës. Osmanët bënin regjistrimin e myslimanëve të Prishtinës të cilët refuzonin të jepnin rekrut për nizam.
Më 8 mars 1845 konsulli anglez në Selanik njoftoi se shqiptarët e rrethinës së Prishtinës nuk do të japin rekrut pa forcë. Nga plaçka që bënë ushtarët osman gjatë shuarjes së kësaj kryengritje u pasuruan shumë. Konsulli austriak shkruan se kryengritësit shqiptar e pushtuan Prishtinën në Pranverën e vitit 1844. Prishtina ra në duar të kryengritësve në mars të vitit 1844, kur Abdyrrahman Pasha i Prishtinës u largua në Prizren te miku i vet Izet Mehmet Pasha. Izet Pasha i kishte dhënë 6000 njerëz për ta kthyer Andyrrahman Pashën në Prishtinë, por kryengritësit e ndalën këtë sulm dhe e mbanin në kontroll Prishtinën.
Në Prishtinë, në qershor e gusht të vitit 1837 çdo ditë vdisnin nga mortaja 80-140 persona. Në vitin 1846 Maliq beu vendosi që të gjithë kryetarët e familjeve shqiptare katolike ti dërgoi në një vend të rrethuar në Prishtinë. Të gjithë të burgosurit i futen në pranga të rënda në duar dhe në këmbë, me një zinxhirë të rëndë për mjedisi dhe të lidhur për një këmbe. Kjo ishte një peshë prej 40 okësh turke, përafërsisht 5o kg. Jashar Pasha i Prishtinës këta të burgosur i mbylli në një burg edhe më të rëndë dhe urdhëroi që në burg të lëshohet edhe uji. Këta të burgosur nga Prishtina u transferuan në Shkup dhe përmes Selanikut u dërguan në Azi të vogël.
In Prishtina, noble games were cultivated in the field called Poteçishte. These competitions were organized every year similar to the Sinj ring - only with one difference, instead of the ring, a glove was used, which the knights had the task of hitting with a sword, arrow or mace. Various beyleges (duel fights) were also held in Prishtina. Prishtina was hit by two major fires in 1859 and 1863. According to the resident Gamer, Prishtina is the largest city located between Thessaloniki and Sarajevo. In 1874, the seat of the Vilayet of Kosovo moved to Prishtina and 3 years later, the Turkish-language magazine "Kosova" began to be published.
In Prishtina in 1887, the Serbian consulate was opened, and in 1890, the Serbian consul Ljuka Marinković was assassinated.[34] According to Cvijić, Prishtina had 4,000 houses at the beginning of the 20th century. During the 19th century, several epidemics spread in the city of Prishtina, and written sources document epidemics of smallpox, tuberculosis, typhus, and many others, as some of the most dangerous epidemics of the time, which took the lives of many citizens. In 1890, due to the epidemic, a ward of the prison in Prishtina was converted into a hospital, where the infected were treated. In 1896, vaccines against smallpox infection were requested from Prishtina. In 1903, at the request of the Assistant Prosecutor General, an evaporator for the treatment of smallpox was sent to the Prishtina hospital.
Branislav Nushiqi, who was the Serbian consul in Pristina at the end of the 19th century, also wrote about the epidemics in Pristina. Among other things, he writes that after the expulsion of Jews from Russia, 50 houses of which came to Pristina, and surprisingly within two years all of them died from the epidemics. At that time, 305 Jews lived in Pristina. The 20th century found Pristina poor and without any stable economy, the situation especially became difficult when the Serbian army forces entered Pristina during the Balkan Wars. The Serbian army from the border to Pristina left about 5,000 Albanians killed. Pristina underwent many changes even after World War II, the most important buildings in the core of the old city were demolished. / Memorie.al
Lini një Përgjigje