FLASH
Shkruar nga Pamfleti
A small town there in the south of the country, only 20 km. from Përmet, known for its tradition, history, inhabitants, but also for a modest beverage factory, “Musa Fratari”. But what excited me, provoked me, and increased my curiosity to stop at that factory, was a very special piece of information, which I found while browsing an issue of the magazine “Ylli” from 1962, the only one that was the largest at the time, monthly and very widely read. It was on one of its pages, from that distant March, that a material with a very surprising title would catch my attention: “The first Albanian champagne”, authored by the well-known publicist Pipi Naçe, while writing: “A visit to the new factory 'Musa Fratari' in Këlcyrë”.
This is the title with which the author begins the article, accompanied by a photo, where a waiter is clearly seen serving a bottle of champagne to customers. It seems somewhat unbelievable if you hear today about such a fact, starring a factory named after a national hero. Right there in Këlcyrë, a city in the south of the country, when in that simple environment with those conditions and machinery by local specialists, the champagne “Përmeti” would be produced.
We are in the years when socialism dominated everywhere, in enterprises, institutions, schools, families, in every sector of work, in the lives of Albanians. For that system, French champagne, as a drink of the bourgeoisie, was not preferred, and even an Albanian brand product would be more than a challenge for it.
You can also read
“The use of Mehmet Shehu to extinguish any resistance in Shkodra and the North of the country, smoothed the cold relationship between him and Enver Hoxha, after…”/ Unknown reports of British military personnel in '44
“The crimes of the communists during the civil war in Italy and the conspiracy of silence on historiography during and after the war, are the same as the crimes of the civil war in Albania …”/ Reflections of the famous translator
Xhevahir Lumani: "How I found the champagne bottle"
Xhevahir Lumani, one of the few who experienced that factory, and as he returns to those years, remembers: "It was the Russians who built it, also with the desire to produce champagne" - he says. From the specialists, names, managers, responsibility, how it was worked, to the moment when he found a bottle of the famous drink, a product of that factory, etc., he introduces us in this interview.
Mr. Xhevahir, what connects you to that factory?
Initially, I did my internship there after high school, then I worked for five years in that factory, or food factory, in Këlcyra.
Who designed that factory?
Ishin rusët që pasi erdhën në Këlcyrë, si fillim projektuan një kombinat, me disa reparte, si ato të përpunimit të rrushit, fruta-zarzavateve, prodhimit të konjakut, rakisë, uzos, verave të ndryshme, konservave etj. E ndërtuar, në periferi të qytetit, jo e përmasave të mëdha, njëkatëshe nga ato tipike, të përshtatshme për krahinën.
Dhe me emrin e një heroi…?
Ashtu siç veprohej për kohën, kur çdo uzinë, fabrikë, shkollë, merrte emrin e një heroi të luftës, apo një personaliteti të shquar. Iu dha emri “Musa Fratari”, një “Hero i Popullit”, i lindur në Fratar të Përmetit, ish-liceist i Korçës, luftëtar i shquar deri në luftën e Spanjës, i ndarë nga jeta më 1938-ën, as 28-vjeç. Bustin e tij, e vendosën aty, ku qëndroi disa vite. Pastaj e hoqën e vunë në një lulishte të bukur në një kodër, pastaj e sollën në qendër të Këlcyrës.
Cili ishte kontributi i specialistëve sovjetikë?
Rusët sollën aparatura, makineritë, distilatorë të përpunimit të rrushit, bënë gjithashtu edhe vaskat. Teknikë e tyre banonin aty, pasi për to u ndërtuan pallate dykatëshe. Kujtoj se në ato pallate, kur ata u larguan, në disa apartamente të tyre u sistemuan specialistë, teknikë shqiptarë, ndër ta Sotir Sevo, etj. Hyrje moderne, me dushe, kushte mjaft të mira për kohën.
E kujtoni si punohej aty?
Në kohë të qetë, jo në kulmin e verës, në atë fabrikë punonin rreth 50-70 punëtorë, gra burra, djem, vajza të reja, një numër i madh dhe që lëvizin nga një repart në tjetrin, gjithmonë aktivë e të angazhuar. Në periudhën e përpunimit zarzavateve, apo në vjeshtë numri i tyre shtohej deri në 250, me fshatarë të zonës, deri edhe nxënës shkolle sidomos kur mblidhej e përpunohej rrushi. Punohej me normë, me turne me një pagesë sipas kategorisë profesionale.
Si u siguronte fuqia punëtore?
Të gjithë ata që i morën për të punuar në atë fabrikë, ishin nga Këlcyra, fshatrave përreth, dhe nga Përmeti, veçanërisht specialistët. Me qëllimin edhe për të punësuar njerëzit e asaj zone disi e varfër, dhe që nuk mund t’i garantonin të ardhura të mjaftueshme një familje për të jetuar.
Nga shkrimi i Pipi Naçes, lexojmë se kishte njerëz mjaft të përgatitur?
Çdo sektor kishte specialistët që drejtonin punën, si Sotir Sevo, Syrja Hodo, Llazi Kllapi etj. Por edhe mjaft gra, kujtoj Efthimi Sevo, Ervehe Bejollari, etj. Të gjithë të përgatitur, zotërues të disa profesioneve, si mekanikë, axhustatorë, saldatorë, teknologë, zanate të fituar në shkollat e mesme, ose në kurset e fabrikës të hapura enkas për këtë qëllim.
Lidhur me variete të rrushit, si veprohej, nga garantohej?
Ajo është një zonë e njohur, fusha pa fund, plot me vreshta me të gjitha variete të rrushit, të bardhë e të zi. Kjo e ndihmonte shumë prodhimin e pijeve alkoolike.
Flasim pak për shampanjën, nga dhe si lindi idea për prodhimin e saj?
Idea ishte e specialistëve rusë, nisur nga cilësia, kualiteti, varietete të rrushit, ata panë mundësinë e prodhimit të një pije të ngjashme me shampanjën.
Por pa mundur ta realizojnë…?
Sepse pas prishjes së marrëdhënieve më sovjetikët, më 1961 apo 1962, ata u larguan. Por ishin specialistët tanë, teknikët e pijeve Sotir Sevo, Njazi Kllapi, inxhinieri Thoma Nasi që vijuan punën, proceset për prodhimin e shampanjës, kur krahas disa verave, fabrika kish mundur të nxjerri atë produkt tejet të veçantë për kohën. Kujtoj edhe një drejtor, Eqerem Alia.
Thuhet se për prodhimin e shampanjës, kalohet në disa procese?
Po, më se e vërtetë. Shampanja ka një trajtim të posaçëm në prodhim. Duhet kulluar mirë, filtrohet 3-4 herë dhe tregohet kujdes që të mos ketë aciditet të lartë. Këtij lëngu i hidhet 4 përqind sheqer, që të fitohet gazi karbonik, më pas procesi i kullimit. Pastaj futet në shishe të trasha për t’i rezistuar presionit të brendshëm, etj.
Po ambalazhimi i shampanjës, si u arrit, ku u prodhuan shishet dhe etiketat e tyre?
Shishet i kishin sjellë rusët dhe etiketës i vunë emrin “Përmeti”. Veç të tjerash, gjatë tre muajve të parë ato kthehen herë majtas, herë djathtas, në mënyrë që rreth shishes të mos mbesi asnjë fundrinë. Shampanja kullohet edhe një herë pastaj kalon në staxhionim. Sigurisht sa më tepër kohë të kalojë aq më e mirë e më e shijshme bëhet. Shishet e shampanjës vendosen me grykë poshtë, në sallat e posaçme për to.
Gjatë atyre viteve që punuat aty, a kujtoni ndonjë ngjarje të veçantë?
Kujtoj një ditë, kjo pas viteve ‘70-të, më thërret përgjegjësi i fabrikës. Afër zyrës së tij, ishin vaskat, dhe midis tyre kishte boshllëqe të cilat ishin mbushur me shishe të ndryshme të prodhimit në vite, nga viti 1961, kur nisi punë fabrika. “Pastroi këto – më tha, se e bë shumë kohë që janë këtu”.
Ndërsa po pastroja, midis shisheve që po seleksionoja, pashë që kishe edhe një shishe shampanjë. Etiketa i ishte dëmtuar. E mora në dorë, me një fund të të gjerë, nga ato që mbajnë presion. Pra ndryshe nga një shishe vere. Më të gjëra poshtë dhe të thelluar nga poshtë, e taposur mirë me tapë, me një kapuç metalik të lidhur me tel.
Çfarë bërë, si veprove?
E hapa e provova, ishte shampanjë. Nuk i thashë askujt, por të gjitha ato shishe më pas u hodhën. Me to edhe shampanja jonë e markës “Përmeti”
“Shkumbues” – Shampanja “Morava”
Ndërsa jemi ulur në një lokal pranë pedonales në kryeqytet, një shishe krejt unikale e vendosur në një kënd e cila të tërheq vëmendjen. I shtyrë nga kureshtja, ndërsa i afrohesh, nisur fillimisht nga vjetërsia, pastaj forma e saj, kur befas lexon “SHKUMBUES”. E marr në dorë, një shishe shampanje e markës shqiptare, me etiketën që i referohet një emri, me shkrim dore, “Shasëla Dore” dhe poshtë saj me gërma kapitale: SHKUMBUES “MORAVA”, Ushqimorja – Korçë.
With the man who has it in his collection, Muharrem Çobo, the conversation is extremely interesting, as he begins the story: "That's what they called it, that's the name we find it with. This is a bottle of Ardian Cerga, the famous actor. Cerga and I have been very friends for a long time. One day, he tells me: "Muharrem, at home I have a bottle of champagne, which at that time they called "Shkumbues". We were in Korça, filming the movie "Mësonjëtorja". We had received several such bottles, and after we consumed them, I kept one of them". After a few days he brought it to me, and this is what you see.
I was interested to know what its history was. I met, spoke with the former director of that company, the Korça Food Company, Duro, and he told me: "It was a drink that was produced for a period of almost three years. It must have been between the '70s and '80s. Then someone came with a directive, saying that this is champagne, a bourgeois drink, we should not produce it anymore, and it was banned."
But Muharrem also has a pledge, which he does not hesitate to express: "Based on our products, today we have our own champagne, "Shendevere, we call it, but the bottle that Cerga gave me, I put there, as part of history. For me, it is very important, what were the products of that time, wine more, but also other drinks, if there was a museum to preserve them it would be a very interesting thing, but unfortunately there is not. Of course they were state property, whether we were under communism or fascism, they remain products of this country, which would show, only transmit tradition". / Memorie.al
Lini një Përgjigje