FLASH
Shkruar nga Pamfleti
A young Albanian woman who returned from a camp for Islamic State supporters has delighted her family, but officials warn that the repatriation process for others will not be easy, especially if they still hold radical beliefs.
Eva Dumani, 21, finally returned to Albania in February of this year, after 12 years and nine days away from her family and after her uncle's continued efforts to bring her home.
Her father had taken her and her brother to Syria in January 2014, when they were eight and six years old. Their father was killed just months after arriving and joined the so-called Islamic State. After his defeat, they ended up in desperate conditions in the Al Hawl camp in the Syrian desert.
In a desperate attempt to bring them home, their grandmother also traveled to Al Hawl camp, but she too died in Syria.
Eva's brother, Endri Dumani, was repatriated in 2020 in a police operation led by former Albanian police director Gledis Nano, who personally went to the camp.
However, according to Nano, Eva and other Albanians in the camp initially refused to return to Albania, although she later expressed regret. It was the persistent efforts of her uncle, Xhetan Ndregjoni, that finally brought her home in February.
Interviewed at his home in Tirana, Ndregjoni told BIRN that the kidnapping of his niece and nephew in Syria was “worse than death” for him. He said he was determined to bring them home, even if it took “until my last day.”
Ndregjoni had planned to go to the camp himself. “When I decided to go and get Eva and that I wouldn't come back without Eva, it was because of what she had said: 'I only have rice and oil for a month,'” he recalled.
But when he arrived in Turkey, he was unable to enter Syria. Instead, with the help of Turkish authorities, he managed to find someone in Syria who could get him out of the camp.
He was worried all the time: "I don't know where it is, I don't know what the consequences are, I don't know if it's feeding, a danger zone, a war zone, what can you expect from there except danger," he said.
Over the years, he had had relatively constant communication with his niece, especially after the fall of the Islamic State "caliphate" in 2019 - except for periods of war when months would pass without communication.
Ndregjoni still can't understand why his brother-in-law took his children to Syria, after lying to his wife, Ndregjoni's sister, by saying he was taking them for a short vacation to Montenegro.
“Nuk mund ta shpjegoj çfarë e shtyu babanë e Evës të merrte atë vendim, sepse ai po jetonte mirë këtu,” tha Ndregjoni.
“Nuk e di, të marrësh dy fëmijë dhe të largohesh për në Siri, nuk mund ta shpjegoj… Financiarisht ai gjithashtu ishte mirë, me shtëpi dhe punë,” shtoi ai.
Ministria e Jashtme e Shqipërisë vlerëson se nga viti 2013 e tutje, 125 shtetas shqiptarë iu bashkuan Shtetit Islamik 50 burra, 23 gra dhe 39 fëmijë; 13 fëmijë të tjerë kanë lindur në Siri.
“Sipas angazhimit të strukturave përkatëse shtetërore, në bashkëpunim me partnerët ndërkombëtarë, është bërë i mundur riatdhesimi i 38 qytetarëve, nëntë prej të cilëve gra dhe 29 fëmijë, nga kampet në zonat e konfliktit në Siri,” tha ministria. Operacionet e riatdhesimit janë zhvilluar në tetor 2020, gusht 2021, maj 2022 dhe shkurt 2026.
Ministria dyshon se 34 shqiptarë ende ndodhen në Siri shtatë gra, tetë fëmijë dhe dhjetë burra që janë në burg. Dhjetë të tjerë janë të lirë, por nuk ka informacion për ta.
Deri sa kampi u evakuua dhe u mbyll më herët këtë vit, Al Hawl mbante mijëra njerëz nga viti 2019, përfshirë edhe nga vende të Ballkanit si Shqipëria, Bosnja dhe Serbia. Shumë prej tyre ishin fëmijë të lindur në kamp.
Shumë prej tyre ende nuk kanë mundur të kthehen në vendet e origjinës për shkak të përkushtimit të vazhdueshëm ndaj ideologjive radikale islamiste. Disa konsiderohen aq problematikë saqë janë praktikisht të braktisur nga shtetet e tyre.
Për ata që janë kthyer, ekspertët dhe familjarët thonë se procesi i riintegrimit shoqëror është i vështirë dhe kërkon kujdes dhe mbikëqyrje të vazhdueshme.
Disa nuk duan të kthehen në shtëpi
Gledis Nano, ish-drejtues i Policisë së Shtetit të Shqipërisë dhe shef i departamentit antiterrorizëm, ka udhëhequr personalisht dy operacione riatdhesimi.
Në një intervistë për BIRN, ai tha se procesi i riatdhesimit varet nga shumë faktorë: situata e tensionuar e sigurisë dhe politike në Siri; bashkëpunimi me autoritetet e huaja; dhe gatishmëria e vetë personave për t’u kthyer në Shqipëri.
Sipas tij, rënia e regjimit diktatorial të Bashar al-Assad në dhjetor 2024 ka lehtësuar kontaktet me autoritetet siriane.
“Sot, duke iu referuar ndryshimeve politike që kanë ndodhur në Siri, duhet theksuar se kampet ku mbahen familjet e luftëtarëve të huaj në verilindje të Sirisë janë plotësisht nën kontrollin e forcave të sigurisë siriane. Kjo do të thotë se po zhvillohen negociata me autoritetet siriane,” shpjegoi Nano.
“Njëkohësisht, situata e sigurisë mbetet ende e brishtë në gjithë këtë zonë, pavarësisht përpjekjeve të strukturave zyrtare për të rivendosur rendin dhe për të kontrolluar plotësisht territorin dhe për të neutralizuar qelizat terroriste,” shtoi ai.
Duke iu referuar operacionit të vitit 2020, ku ai ishte i pranishëm në Siri, Gledis Nano tha se, edhe pse u përpoqën t’i bindnin familjet të ktheheshin në Shqipëri, disa prej tyre refuzuan.
“Familjeve në kamp iu dha mundësia, jo një herë por disa herë, të ktheheshin në Shqipëri dhe të fillonin një jetë normale. Por kur përpunuam informacionin që vinte nga kampi, rezultoi se disa prej tyre nuk donin të ktheheshin; kjo u konfirmua edhe nga verifikimet tona kur shkuam në kamp, pasi kjo kategori ishte fshehur një ditë para mbërritjes sonë,” tha Nano.
Media shqiptare ka raportuar se një islamiste radikale me origjinë shqiptare në kamp, Emanuela Daci, ka pasur ndikim mbi disa shqiptarë të tjerë dhe i ka bindur të qëndrojnë atje.
Nano argumenton se disa banorë të kampit kanë jetuar në zonë lufte dhe janë traumatizuar: “Ky është një proces i vështirë për të cilin nuk ka recetë të gatshme dhe as afat të caktuar,” tha ai, kur u pyet për riintegrimin social.
Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme e Shqipërisë tha për BIRN se ka përgatitur “programe specifike shkollore dhe psikologjike” për riintegrimin e fëmijëve të kthyer në shoqëri, duke e përshkruar procesin si “të vështirë”.
Gjatë këtij procesi, policia dhe prokuroria punojnë gjithashtu për të identifikuar nivelin e radikalizimit të të kthyerve dhe për të vlerësuar nëse duhet të ndiqen penalisht. Deri tani, katër burra të akuzuar për rekrutimin e njerëzve për Shteti Islamik janë gjykuar në mungesë; dyshohet se ata janë vrarë në Siri.
Kthimi i Evës ngjall shpresë për familjet e tjera
Kthimi në Shqipëri i Eva Dumanit ka ringjallur shpresën edhe te familje të tjera, përfshirë 90-vjeçarin Dylber Shuli nga fshati Zagorçan në Pogradec, në Shqipërinë lindore, i cili shpreson që tre nipërit e mbesat e tij të kthehen gjithashtu.
Ata u larguan për në Siria 12 vite më parë bashkë me prindërit e tyre, të cilët raportohet se kanë vdekur. “Mbesa më e vogël ishte vetëm dy muajshe kur u largua,” tha ai.
Më e madhja thuhet se ishte martuar si e mitur dhe ka një djalë; ajo kujdeset për motrat dhe për fëmijën e saj.
“Kam pasur kontakt me ta gjatë këtyre viteve, por tani nuk kam më kontakt. Mbesa ime më e madhe është 23 vjeçe,” tha Shuli, duke i bërë thirrje autoriteteve shqiptare t’i sjellin në shtëpi.
“Madje nuk e di si po arrij të jem ende gjallë… por kam shpresë; çfarë është njeriu pa shpresë?” tha ai.
Por Gledis Nano theksoi se shqiptarët që ndodhen ende në kampe mund të jenë të vështirë për t’u lokalizuar dhe se ata që ende ndjekin ideologji radikale mund të mos duan të gjenden.
“Së pari, fakti që familjarët e shqiptarëve janë ende jashtë territorit shqiptar do të thotë se nuk ka informacion të saktë nëse ata ndodhen ende në kamp apo kanë dalë në mënyrë kaotike nga ajo zonë,” shpjegoi ai.
“Së dyti, nuk ka të dhëna të sakta nëse ata janë në dijeni për plane sulmesh apo, në rastin më të keq, nëse marrin pjesë në sulme. Së treti, kjo e bën më të vështirë procesin e deradikalizimit dhe riintegrimit në shoqëri pas kthimit,” shtoi Nano.
Romario Shehu, a researcher at the Institute for Democracy and Mediation, who published the study “Community Perspectives on Preventing Violent Extremism in Albania” in 2018, emphasizes that for reintegration to be successful, “the process must move from temporary ‘projects’ to sustainable ‘policies’.”
“Similar to other countries in the region, Albania has a high dependence on foreign funding to implement reintegration programs. The current process is often inefficient, because with the completion of a project, services are also interrupted. The authorities should foresee a dedicated budget for these programs,” Romario Shehu told BIRN.
State institutions have provided little information on the progress of deradicalization and social reintegration programs, arguing that these operations require secrecy.
"The reintegration process for around 40 repatriated citizens is being implemented by state institutions and non-governmental organizations supported by foreign donations," Shehu said.
“This process needs more transparency and more structured reporting on its progress, in order to understand the long-term impact of these interventions and whether sustainable results are being achieved,” he added.
Meanwhile, Xhetan Ndregjoni expresses happiness that his granddaughter, Eva Dumani, has returned to Albania.
Even though she is now 21, she has enrolled in the ninth grade to make up for the years of schooling she missed. A teacher comes to her home every day to teach her. She is also studying English.
"Her reintegration is challenging, but we have hope," said Ndregjoni./Reporter.al
Nuk ka shtet me tolerant ne bote sa i perket bindjeve te njerezve, politike, fetare, kombetare e te drejtave te njeriut si Anglia e si puna e ketyre ua hoqi nenshtetesine e nuk i pranoi. Gjigandi Qazim Mulletja e tha bukur, ai eshte me komunist se komunistet. Duhen varur per gjuhe plehrat si ai Olsi Jazexhiu qe helmon Shqiptarine me helmin ottomano-arab qe nuk na lidh asgje.