FLASH
Shkruar nga Pamfleti
Maqo Çomo was born on March 14, 1922, in the village of Hoçisht in Bilishti (Devoll). When he was 5 years old, his father emigrated abroad, first to Argentina in 1927, later to America, where he spent his entire life. Maqo has not communicated with his father since 1939. He finished primary school, the 5th grade, in his hometown, in Hoçisht. Raised an orphan (fatherless), he was forced to start working at an early age. When he was a minor, he performed various jobs, mainly as a pastor in his hometown, while later he wandered in several districts of the country, performing more difficult jobs. Until August 1936, he worked in Thimi Adham's shop; in 1937 he worked as a coal miner in the forest of Mamurras; then, in the period April 1938 - April 1942, he worked in the factory of Skënder Pojan, in Durrës.
After this year, Maqo Çomo was appointed employee of the Consumer Cooperative in Durrës. In 1943, he was accepted as a member of the Communist Party of Albania. It was activated in the National Liberation Movement, mainly with agitation and propaganda, where we find the beginnings of this activity, since August 1941.
On July 24, 1942, Maqo was registered as a partisan in the Devolli detachment. For his activity in the National Liberation War, he was honored with the "Memorial of the years 1942-1943", with Certificate no. 1154, dated 26.11.1945. In the period August 10, 1943-January 10, 1944, he was a company commissar in the "Fuat Babani" battalion.
On January 14, 1944, he was appointed to the position of deputy commissar in the "Fuat Babani" battalion, where he stayed until June 16, 1944. On June 16, 1944, he was appointed deputy battalion commissar in the XV Partisan Assault Brigade, while on November 7, 1944, he was appointed to the position of commissar of this Brigade. in the 1st Assault Division. On January 24, 1945, he was appointed to the position of member of the political section in Division III, where he served until March 15, 1945.
He was then appointed and worked as the head of the "Political Section", Division III, where he stayed until April 16, 1945. After 1945, he insisted on getting an education and completed the 3rd year of high school. From April 16, 1945 to April 10, 1946, Maqo served as deputy commissioner of the People's Defense Division.
For the first time, he was promoted to captain of the first class, on 27.03.1946, by the Minister of National Defense, Colonel General Enver Hoxha. In this case it is the assessment: "The old element in the army". He is kind to superiors and inferiors. He has no military skills, his authority in the work assigned to him is sufficient. His individual life is not regular, therefore he neglects it even at work, not giving it the proper importance. He is smart, he understands things well. There are opportunities for development. He lacks goodwill.”
In 1946, he was praised again: "From the beginning of the people's resistance against the occupier, he contributed to the organization and mobilization of the masses, he was a good leader in the war. Throughout the war against the occupier, be it against the traitors, he stood with his weapon in hand and did not compromise.
He has led his department successfully; we know of no defeat of his department. Since the liberation of Albania and until four months ago, Comrade Maqo has been separated from the offensive forces, since he was in the People's Defense Division, he has no knowledge of military regulations and the problems that arise in his sector.
However, within this time that he has in the Division, he has tried to orientate himself. He benefited well from the Division's weapons training course. He was able to take advantage of the good use of weapons. During this time that he has commanded the forces, he has shown himself to be alive and has taken firm decisions and has not been disoriented. It is an experienced cadre.
Has good behavior with superiors and inferiors. It is elevated and clear politically. He is a good organizer, if he wants, he can give more, especially if he were a little more active and interested in all the problems of his sector. He deserves the job and the rank he has."
In the period April 10, 1946-September 17, 1946, he was in the position of "cadre instructor", in the People's Defense Division. After September 17, 1946 until November 25, 1947, he was in the position of "cadre instructor" of the Fifth Infantry Division in Gjirokastra. In June 1947 he received the assessment: "The element of work and related to work, he likes military life and for the courses that have been developed in the Division, he has shown interest and if he had the opportunity to continue them without absences, he. would benefit greatly. He has political leadership capacities, as he is mature, experienced and old in the political sector.
He knows little about military art, and this is not because he did not want to study, but because of his function as a member of the Division's section, he is forced to stay in the wards, so he remains disconnected from combat preparations. He doesn't know weapons very well, he knows infantry weapons better. He is decisive in his thoughts, quick in his decisions, in critical situations he orients himself and makes quick decisions.
He is interested in his political rise, he has benefited after taking active part in political work. He went to school consistently and came out almost first, out of all the officers in his class. His manners are very good, with superiors and inferiors. He loves the cadre, behaves well with the people, is tough and fights against the enemies of the people.
Gjendja e tij shëndetësore është e mirë. Ai është i zoti në organizimin dhe avancimin e sektorit ku ndodhet, ka kapacitet për detyra më të mëdha, është më i përgjegjshëm ndaj sektorit politik. Ai nuk ka shfaqur asnjë shenjë pakënaqësie me gradën dhe pozicionin e tij, megjithëse më parë ka qenë Komisioner Divizioni”.
Më 25 nëntor 1947 emërohet “përgjegjës i seksionit të zyrave të rekrutimit” në Drejtorinë Politike, duke e mbajtur këtë detyrë deri më 30 prill 1948, kur kalon në funksionin e “instruktorit” në Drejtorinë Politike.
Në këtë detyrë qëndroi deri më 13 dhjetor 1948. Më 13 dhjetor 1948 u gradua në detyrën e “komisarit të Divizionit të Mbrojtjes së Popullit “Enver”, por nuk qëndroi gjatë në këtë detyrë, pas 5 shtatorit. Në vitin 1949, u gradua në detyrën “Shef i Degës së Organizatës”, të Drejtorisë Politike të Ushtrisë.
Në shkurt të vitit 1951 emërohet në krye të Degës Politike të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Në periudhën 1 mars 1951-30 mars 1952 emërohet në detyrën e zv/ministrit të Punëve të Brendshme, duke qenë njëkohësisht edhe Drejtor i Përgjithshëm i Policisë Popullore.
Në dhjetor 1951 dënohet nga Mehmet Shehu, me; vërejtje serioze me shënim në biografi, “për sjellje të keqe morale të papajtueshme me funksionin e ndihmës ministrit të Punëve të Brendshme dhe si anëtar partie”. Më 30 mars 1952 ka vlerësimin: “I lindur më 1922, në fshatin Hoçisht të rrethit të Korçës, rrjedh nga një klasë e varfër fshatare…!
Klasën e 5-të e kreu në fshatin e tij. Babai i tij ndodhet në Amerikë, si punëtor, i arratisur që në vitin 1927. Mori pjesë aktive në Luftën Nacionalçlirimtare, që nga gushti 1941, në Durrës, duke shpërndarë trakte nën drejtimin e shokut Ndoc Mazi. U bë anëtar partie më 7 mars 1943.
U inkuadrua në Ushtrinë Nacionalçlirimtare në korrik 1943, në çetën e Devollit, vullnetarisht. Duke pasur këto përgjegjësi gjatë Luftës… e cituar më lart në këtë biografi, tani Ndihmës Ministër i Punëve të Brendshme.
Është nderuar me medalje dhe urdhra, ndër të cilët: “Medalja e Çlirimit”, “Medalja Përkujtimore”, “Medalja Ylli Partizan i Klasit III”, “Medalja Ylli Partizan i Klasit II”, “Urdhri i Trimërisë”, “Medalja e Trimërisë” “, “Urdhri i Shërbimit Ushtarak”, “Urdhri i Flamurit”. Në vitet 1952-1953 mban detyrën “Ministër i Kontrollit të Shtetit”.
Në vitin 1953 lirohet nga detyra e mësipërme dhe emërohet “Zëvendësministër i tubimeve”. Më 20 korrik 1954 emërohet ministër i Bujqësisë, detyrë të cilën e mbajti deri më 11 janar 1960. (Të dhënat e sipërcituara për Maqo Çomon, janë nxjerrë nga Arkivi i Ministrisë së Brendshme, “Maqo Çomo” Dosja e Stafit).
Në vitin 1955 u martua me Liri Belishovën, duke u ndarë nga bashkëshortja Parka, me të cilën pati vajzat Tatiana dhe Mira. Duket se martesa e dytë i solli atij konsolidim në postin e mëparshëm dhe një karrierë më të mirë politike. Në periudhën 1954-1961 zgjidhet deputet i Kuvendit Popullor. Më 1 nëntor 1960 lirohet nga plenumi i KQ të PPSH-së.
Me dekretin nr. 3173, datë 1.9.1960 “Për ndryshimin e qeverisë”, gazeta “Zëri i Popullit” shpallte: “1- Maqo Çomo të shkarkohet nga detyra e ministrit të Bujqësisë, për paaftësi në zbatimin e detyrave të ngarkuara. ndaj tij. 2 – Peti Shamblli emërohet ministër i Bujqësisë”. Lirimi i tij nga detyra ishte i ngjashëm me dënimin politik të gruas së tij, Liri Belishova.
Duke kujtuar këtë ngjarje, bashkëshortja e tij, zonja Liri Belishova, pas vitit 1990 tha: “Fillimisht më dërguan të punoja drejtoreshë në shkollën 7-vjeçare ‘Hasan Vogli’, në Tiranë. Pastaj e përjashtuan edhe burrin tim nga Komiteti Qendror dhe e hoqën ministër të Bujqësisë, gjoja jo për arsye politike, por për 'paaftësi'!
Na hoqën familjen nga Tirana, më 9 nëntor 1960 na dërguan në fermën “Muzo Asqeriu”, afër Gjirokastrës. Unë si kryemësues dhe ai si drejtor i fermës. Aty na përjashtuan nga Partia pas dy muajsh e ca dhe na internuan në Kuç të Vlorës. Nga Kuçi na kanë çuar në Progonat, e kanë marrë dhe e kanë çuar në Zvrnec dhe unë kam jetuar 10 vjet. Pas 10 vitesh më shpërngulën në Cërrik, ku qëndrova 21 vjet”.
Sipas dokumenteve të asaj kohe, rezulton se Maqo Çomo është emëruar drejtor i Ndërmarrjes Bujqësore në Goranxi të Gjirokastrës dhe prej këtu për një vit është internuar në Kuç e më pas në Progonat. Në vitet 1962-1967 internohet në kampin e Zvrnecit, në Vlorë, duke e ndarë nga familja. Aty gjeti; Gjin Markun, Bardhyl Belishova, Kasem Trebeshina, Foto Proka, Kadri Hoxha, Zef Malaj, Pëllumb Dishnica, Iliaz Ahmet, Filip Jakova, Agron Çoratin, Xhavit Qesjen, Xhaferr Vokshin, Spiro Gjokë, Kristo Budo etj.
Disa prej tyre i kishte më vonë edhe gjatë vuajtjes së dënimit, në burgun e Burrelit. Në vitin 1967, i konsideruar i rrezikshëm për regjimin, arrestohet dhe dënohet me 20 vjet burg nga regjimi komunist (1967-1987). Ai kaloi një jetë të vështirë në burg, por nuk u nënshtrua.
Dënimi i Maqos u solli fëmijëve të tij vuajtje dhe stres
Vajza e tij, Drita, u sëmur rëndë dhe ndërroi jetë në lulëzimin e rinisë së saj, kur duhej të kishte shijuar jetën, rininë, kur mbaronte shkollën e mesme (Në kohën kur u shtrua në Spitalin Onkologjik, në Tiranë, ajo shkroi kujtime të dhimbshme, nga ditari i babait të saj, Maqon i pathyeshëm, si ky shënim i dhimbshëm:
“E martë 13.02.1979. Dje ishim me mamin, babin dhe dajën. Ne u njoftuam të shtunën. Të dielën shkova në Elbasan, për të blerë ushqime, u nisa me autobusin e mëngjesit dhe u ktheva me orën 11.30. Nuk shkova fare nga daja. Pjesën e kohës së lirë e kaloja në bibliotekë. U nisëm për në Burrel me ‘Gaz’, në orën 6 të mëngjesit. Na shoqëruan dy çanta. Rruga ishte e gjatë dhe e mërzitshme.
Ishte mbytje, mami u mor me makinë dhe breshëri. Dhe po përpiqesha të kujtoja ato gjëra që kisha dashur t'u tregoja atyre gjatë gjithë kësaj kohe. Po, na lejuan të takoheshim vetëm me dajën për 10 minuta dhe me babin gjysmë ore. Kjo na u komunikua në momentin e fundit, ishte diçka e papritur dhe opinionet ishin krejtësisht të shpërndara. Gjithçka që thamë, më dukej se nuk ishte ajo që duhej. Sikur na e humbnin kohën kot.
Minutat kaluan shpejt, shumë shpejt dhe në fund më linte përshtypja se nuk kishim folur asgjë, as nuk ishim puthur mjaftueshëm. Pastaj u ndjeva si një fëmijë që i premtuan një lodër dhe e gënjyen. Përsëri, një rrugë e gjatë dhe e lodhshme. Një interval i shkurtër midis dy lodhjeve të gjata e të gjata. Ky është babai në jetën time. Babai im i mirë, i fortë.
Tani çdo gjë më duket e huaj, e pakuptimtë, gati qesharake. Njerëz në rrugë, fëmijë që luajnë, autobusë punëtorësh, djem që pinë cigare dhe dalin me vajza. Gazetat, fjalët…! Dhe babai im atje. Për 18 vjet rresht. Babai im. Ti thua do kalojne ditet dhe une do kthehem ne jeten time te zakonshme?! Në shqetësimet e mia të vogla, boshe, në vuajtjet e mia qesharake. Ka momente kur më vjen turp nga vetja.”)
Pas daljes nga burgu, në vitin 1987, Maqo u bashkua me familjen në Cërrik, ku qëndroi në internim për katër vjet, deri në vitin 1991. Në qershor 1995, në Gjykatën Kushtetuese u zhvillua një gjyq me dyer të hapura, çështja nr. 8. Akti, me objekt: Të shpallë antikushtetues ligjin nr. 7748, datë 29.7.1993, “Për statusin e ish-të dënuarve dhe të përndjekurve politikë, nga sistemi komunist”, si dhe në veçanti; “Vendimi i Këshillit të Ministrave nr. 454”, datë 12.09.1994, “Për kriteret e përcaktimit të personave të nomenklaturës së lartë komuniste, për shkak të statusit të ish-të dënuarve dhe të përndjekurve politikë”.
Gjykata rrëzoi padinë dhe nuk i dha të drejtën Maqo Çoma. Lodhja e 30 viteve në burgje e internime, larg familjes së jetës së lirë, goditjet tronditëse të stresit dhe zhgënjimit të paimagjinueshëm, shpirti i helmuar si vrer, shuan të pamposhturin Maqo Çoma në moshën 76-vjeçare. Ata që kanë njohur i riu Maqo mos hezitoni të shprehni konsiderata për ish-të dashurin simpatik, me sytë magjepsës bojë qielli, me shtat elegant, mbi 1.80 m i gjatë dhe i dashur për të gjithë. Më 23 janar 1998 i mbyllën sytë përgjithmonë, në Tiranë.
Një mik i familjes Çomo, duke treguar përvojën e njohjes së Maqos dhe Lirisë, kur shkonin për një vizitë ngushëllimi për të vdekurit, e portretizonte bukur Maqo Çomon: “...Isha 10 apo 11 vjeç, kur gjyshja ime ishte e lumtur kur erdhi. në shtëpinë tonë më në fund, për drekë, në Pogradec, kushëriri i saj i parë, Maqo Çomo. Ai ishte me gruan e tij, Liri Berishova. Situata në shtëpi ishte pothuajse ceremoniale, por edhe shumë emocionale. Nuk dija asgjë, studiova si fëmijë. Gjyshi sapo kishte vdekur, pasi kishte votuar për herë të fundit, dhe për herë të parë lirisht, Partinë Demokratike.
The visit of those two was in his memory. Maqo had spent 30 years in prison, his wife and children had gone through a real hell. Drita, their 23-year-old daughter, had died alone, her mother had taken so much that cannot be described, and I still cannot get out of my memory Maqo Çomo, old, beautiful, dignified, noble, immersed in thoughts, silent and so loving to grandma. Something had kept him alive and sober: the awareness that he was not alone...! But it fell apart, 3 years later, in the 90s, although it had survived 30 years in a row in the prisons of the most ferocious animal regime, perhaps in the whole world"!/ Memorie.al
Lini një Përgjigje