FLASH
Shkruar nga Frrok Çupi
The last time the Bavarian prime minister was released at the airport with the black receiver in his hand and called him: "Martiiin!, don't tell me anymore".
When he was telling me that story, Martin Camaj became all like a man of a scene that he didn't want to see anymore. But he showed it anyway. He was 66 years old then, today he would be 90 years old and one day.
March night, 1991. We had been talking for hours. I was the first Albanian to arrive from Tirana in Munich, meeting Martin Camaj after the day of his escape. I knocked on his door, found him deep in conversation with an American linguist. I was on my feet immediately.
He turned to the other to get permission:
- A man of mine has come to me, from Albania! - he said to his friend - and got up:
"There is no job that prevents me from going to dinner with my man!".
Apparently, that was the case; Martin Camaj was at a stage where he could not even waste minutes to finish the work that was left to him.
It was in the afternoon, just after dark, when we met...; and we parted, think!, at 1 o'clock after midnight. I remember the fixed time because at that minute we hugged. We were in his backyard, just out of the studio. I can't forget it because when I parted I said again:
- Martin, now Albania is open. Are we waiting for you in Tirana?!
-No!, he told me briefly, I'm not coming!, and gave me once again the reason he had told me why Martin Camaj would never see Albania again.
That was the moment when my husband, Erika, saw the clock and said a little as if in mornica: "Brrr!... It's cold.., it's already 1 o'clock".
... After we ate dinner and drank a glass of wine, with Martin Camaj, he gave me a long interview, which was published in the newspaper Rilindja Demokratike in April. I open the tape now, but Martin's voice has faded on the tape. It's been 33 years.
Martin interrupted the interview twice, he was going to repeat something. He motioned for me to turn off the tape recorder, and returned to the same point:
-How much do those people think of you, do they or don't they?
He had it for the visit of Franz Josef Strauss in Tirana. Franz and Martin were close friends.
"He landed at the Munich airport, and the first thing - he asks for a phone. I could tell from his voice how overwhelmed he was. 'Martiiin!', he told me. Don't tell me to go to that place again'".
Shtraus, kryeministër i Bavarisë, një nga burrat më të mëdhenj të shtetit të Gjermanisë, kishte udhëtuar tre herë në Shqipëri me një projekt për të zhvilluar ekonomin dhe për të nisur investime gjermane në vendin tonë. Hera e fundit ishte kjo që dëshmon Martini, në vitin 1987. Projekti qe i qeverisë gjermane, por Shtraus e kishte marrë barrë që ta realizonte vetë. Dy herët e tjera kishte pësuar zhgënjim të madh në Tiranë me udhëheqjen komuniste. Ai u ofronte projekte për zhvillimin e vendit dhe këta i thonin ‘jo, duam shpërblimet e Luftës’. Derisa i përmenden një plumb ‘gjerman’ në shpatullën e njërit prej tyre.
Sa vinte nga Tirana, Franz thërriste Martinin
Një herë i kishte thënë: “ E kam pasur më të lehtë me Mao Ce Dunin se me këta të Tiranës!’. Martini prapë i thoshte “edhe një herë shko, provoje të bësh diçka për ata njerëz!’.
Herën e fundit kryeministri bavarez u lëshua në aeroport me receptorin e zi në dorë dhe i thirri: “ Martiiin!, mos më thuaj më”.
Martini e tregoi dy herë atë darkë, i dhimbte në shpirt për atdheun e tij. Atdheun nuk e kishte parë kurrë, që ditën kur la nxënësit në Prekal dhe u arratis për në një botë të panjohur.
Kur e pyeta se a do të vinte tani që ‘diktatura ra’, ai më tha prerazi ‘Jo!”
-Kam arsye- më tha, pse po të them nuk vij.
“Arsye që nuk e kam unë në dorë, është se si sot një vit unë vdes. Doktori më ka thënë se kam jetë sall deri në marsin që vjen.
-Arsye pse nuk vij- tha akoma më i menduar,... sepse më kanë vrarë shokët. Si mund të vij? Do të më bëhet se më qortojnë sytë e shokëve të mi.
Martin Camaj më ka dëshmuar, gjatë darkës, edhe një arsye tjetër, një arsye që dikush mund ta quajë ‘ arsye letrare’, por që në fakt është shumë më e thellë te njeriu i cili ‘edhe kur vdes bëhet farë’ në tokën e tij. Martin Camaj më tha se ‘ nuk e njoh më tokën time; ma ka deformuar letërsia e soc-realizmit...!’.
Mesnata na zuri në studion e tij. Çfarë i kishte shtuar studios që ditën kur doktori i tha se ‘ ke jetë sall deri në mars 1992’? Më duket se e kam në sy atë letër të shtrirë gati sa faqja e murit, letër me grafikë inxhinierikë. Në kuadrate ishin shënuar ditët dhe orët, një nga një, deri në 1 mars 1992. Në çdo kuti shënohej titulli i veprës, ndoshta edhe një poezi apo një tregim, koha sa i kishte lënë për ta mbaruar dhe..., kaq.
Pastaj hapej kutia tjetër. Ditë për ditë kështu.
Martin Camaj është gjuhëtar, prozator e poet i ‘ veprës së përsosur’. I kthehet e i kthehet poezisë, derisa nuk ke më ç’i prek me dorë, poezia vetëm shijohet. Edhe vetë e ka thënë në vëllimin e pestë ( poezi 1953-1967) se u është kthyer e i ka punuar prapë poezitë e tij. Martin Camaj është poet i pa të dytë si ai. Ka rast që i lexon katër vargje dhe duhet ta rrëzosh librin në tokë..., ndoshta edhe vetë ndjen se bota po të vjen rrotull...
Tabela e punëve në studio përmbante punë deri në 1 mars 1992; i tepruan edhe 12 ditë nga jeta e paracaktuar.
In that study, in that man, our homeland appears so beautiful that no other spirit can say it. Went on March 12th. "When I die, let me become grass/ in my mountains in the spring, in the fall I will become a seed". (Martin Camaj)
Lini një Përgjigje