FLASH
Shkruar nga Kastriot Kotoni 
Reflections on the work of a great artist and director...
The book titled "Serafin Fanko, the Feline of the Albanian Theater" expertly prepared by Stefan Çapaliku, was probably also prepared for the anniversary of Serafin's birthday, but even this impulse will again have that silence of many media due to the pandemic situation .
In this very ambitious undertaking, Stefani like no other has summarized in a book the entire artistic life of director and actor Serafin Fanko.
With a very rich bibliography and index of information from Serafin's personal archive, this very special book in terms of composition exceeds the dimensions of a biographical book, because it is written in a very artistic language and with a didactic method for anyone who will read pages from the collequiums that Fanko took at the school of actors from the giants of Albanian dramatic art, such as professors Esat Oktrova and Kujtim Spahivogli.
The book is a pleasant read, because there is also an element in which the photo is given to us as a factual element, as well as an artistic detail, and thanks to Çapalik as an art researcher, they hit the reader's memory very well. Another element in this book is the separation of voices, sometimes as a space of time, but also as emotional breathing, where the interweaving of the author's narration and the memories of the characters of the art world creates a symbiosis with the reader, which makes reading more creative. Shkodra, the cradle of all-time Albanian culture, also raised the charming boy, the artist Serafin Fanko.
Nikola Fanko was his father originally from Përmet (the Adham tribe) and his mother Milica Belkovi came from Manastir, the city of the alphabet in North Macedonia.
Captain Nikola Fanko, who served in the army of the Albanian Kingdom near the military barracks of Shkodra, had completed his studies at a military academy in France. Milica completed high school economics in Bucharest, Romania, from where she met Nikolla and they got married in Shkodër in 1936.
Serafini was born on May 24, 1937. A few months later, unfortunately for her, her husband and especially her little son, Milica falls ill and dies. She left her angel before she was six months old. It is the maternal grandmother who takes care of the little baby. On December 7, 1943, dark forces killed his father, who was declared a Martyr of the Fatherland after the liberation of the country, and Serafini was completely orphaned at the age of 6. The child without photographs, as the researcher Sefan Çapaliku has noticed while searching in Serafini's personal archive. Years after the war, Serafini spent in the Children's Home and soon became curious about everything related to the arts and enrolled in the Pioneer Home in the circles of theater, painting, dance and song. At the age of 14, he worked as a dancer in the Army Ensemble until 1953 and then returned to Shkodër as a ballet instructor at the Youth Club "Heronjte e Vigut", where he met the future playwright Fadil Kraja, with whom he would collaborate narrow and long way to go to the theater. From 1955 to 1959, he completed secondary studies in the field of acting, at the "Jordan Misja" Artistic High School in Tirana.
There he had teachers Pandi Stillu, Lazër Filipin, Kadri Roshin, Naim Frashëri, Pjetër Gjoka, etc. Serafin Fanko has told me several times that he liked the "Novels of the North City", in addition to watching them to adapt them as film scripts. And as far as I know, he rewrote the novella "Historia e njena nga ato" as a short film script at the age of 17. In 1959, he won the competition at the High Institute of Arts where his classmates were Edi Luarasi, Mario Ashiku, Bexhet Nelku, Viktor Bruçeti, Albert Verrin, Miho Gjinin, Milto Profin, etc.
All of them were selected by the Russian professor, the founder of the high school for acting, Nina Viktorovna Chefranova, former dean of the nationalities branch at the Moscow Theater Institute. However, after three months of student life, Serafini wins the right to study abroad and flies to Prague to study film direction. - The 60s were great years for Czech theater and cinematography, - writes S. Čapalik, among others. But in 1962, just when he had learned the language and the habits of adaptation, Serafini had to return to Albania. The period of self-isolation of Albanian communism begins, whose only partner was a giant geographically and culturally distant country, such as the People's Republic of China. Serafini returns in the third year and continues his studies in Tirana. He defends his diploma with the interpretation of two roles: Claudius in "Much Ado About Nothing" by Shakespeare and with Dr. Ranku, in "Nora" by Ibsen.
Në gusht të vitit 1963 fillon karrierën si aktor në Teatrin e Shkodrës. Viti 1966 është vit tepër i rëndësishëm në karrierën e tij, bëhet student pasuniversitar në të parin kurs regjie teatrore nën drejtimin e maestro Kujtim Spahivogli. Ishte një kurs vetëm me gjashtë studentë si Pirro Sava dhe Muharrem Fejzo më të mëdhenj në moshë e deri te më të rinjtë si Sotiraq Çili, Xhemal Bilali, e Leka Bungo. Fati e ndihmon Serafinin, kur në teatrin “Migjeni” emërohet drejtor teatri Esat Oktrova i cili pati shërbyer asaj kohe më shumë si pedagog për trupën e aktorëve të teatrit, shumica e të cilëve pajisur me dhunti të larta artistike vinin nga lëvizja amatore. Oktrova e dorëzon trupën, ashtu “të ngrohtë” regjisorit të sapoemëruar Serafin Fanko. Në atë teatër famëmadh do ta lidhin emrin e tyre një grup i madh aktorësh të nivelit të lartë si Tinka Kurti, Tano Banushi, Vitore Nino, Lec Bushati, Bep Shiroka, Paulin Preka, Ndrek Prela, Roza Xuxha, Antoneta Fishta, Viktor Bruçeti, Rikard Ljarja, Ymer Bala, Bruno Shllaku, Paskualina Gruda e Fatbardh Smaja, etj. Sigurisht që karriera e Serafinit si regjizor ishte e lidhur ngushtë edhe me karrierën e dramaturgut Fadil Kraja, prej të cilit ai vuri në skenë një dyzinë pjesësh teatrore me karakter thellësisht kombëtar. Me Fankon e lidhin fatin e tyre artistik edhe një pjesë e madhe skenografësh, si Franc Ashiku, Agim Zajmi, Lec Fishta, Bep Shiroka apo Ksenofon Dilo.
Po ashtu të lidhur me të janë edhe kompozitorët Pjetër Gaci, Zef Çoba. Studiuesi Stefan Çapaliku mendon, se nga viti 1967 e deri në vitet 1980 janë vitet e pjekjes si artist të Serafinit e ndoshta kjo përkon edhe me periudhën kur ai stabilizon edhe jetën private, kur ndërton familjen në vitin 1968 e martohet me Nikolina Çapalikun me të cilën lindën dy fëmijë, Amon dhe Iven. Siç thekson Çapaliku, në eskursionin e veprave të vëna nga regjisori Fanko, drama “Fisheku në pajë” mbetet e para vënie serioze në skenë. Drama pati jehonë të gjerë dhe u shfaq 250 herë. “Këshilli i Ndrikullave” të Sheri Mitës (1969) ishte një komedi gazmore, tejet e sukseshme nën interpretimin brilant të aktorëve Tano Banushi, Tinka Kurti, Vitore Nino e Antoneta Fishtës. “Toka jonë” përbën sipas Çapalikut të parën shfaqje në historinë e teatrit shqiptar ku përdoret videoprojeksioni, duke e kthyer atë shfaqje, në përpjekjen e parë për një tetatër interdisiplinor. Po ngjarjet pas Pleniumit të IV të KQ të PPSH-së kthehen në një atmosferë refraktare për artin shqiptar. Serafin Fanko kthehet në njeri politik dhe për tre legjislatura qysh nga viti 1978 deri më 1991 zgjidhet deputet.
Shkëlqimin e tij si regjisor Serafin Fanko e arriti nga viti 1980 deri më 1990, të mos harrojmë kontekstin politik të kohës së errët. Ngjarja e madhe në jetën e tij ku në sallën e Teatrit të Kombësive të Shkupit në Maqedoni vuri në skenë dramën “Nita” të autorit arbëresh të Zarës, Josip Rela me trupën dramatike shqiptare. Ai ia doli që me një gjest e ngriti për herë të parë flamurin shqiptar në sallën mbushur plot e përplot me bashkëkombas shqiptar. Tjetër vepër e vënë nga regjisori Serafin Fanko ishte edhe “Kanga e dhimbës krenare”, ku siç shprehet vetë regjisori, se e zgjodhi “Poemën e Mjerimit” të Migjenit dhe i dha çdo aktori 10 role. Ky lloj teatri u kritikua si pak modern e pa rekuizitë, kishte kundërshtarë të shumtë, por edhe mbrojtës, siç ishte aktorja Tinka Kurti. Një vit më vonë vjen drama tejet e suksesshme “Gjaku i Arbrit” e Fadil Krajës. Vijojnë dramat “Hetimi” i Piter Vaisit në vitin 1983 dhe drama “Tregim për Makbethin” me performancën e aktorëve Ndrek Luca e Tinka Kurti. Dramatizimi i veprës “Gjenerali i Ushtrisë së Vdekur” të Ismail Kadaresë me titull “Shtegtim nëpër ankth” që sipas Stefan Çapalikut struktura teatrore novatore e kësaj vepre me mizaskenat ishte krijuar me mjeshtëri nga regjisori Serafin Fanko. Në nëntor të vitit 1989 i jepet tituli i lartë “Artist i Popullit” e ndërkohë Serafini kishte krijuar teatrin e vet të ashtuquajturën “Studio Zef Jubani”. – Viti ‘90 e gjen Serafin Fankon në Shkodër dhe ai nuk largohet nga Shqipëria dhe pse trupa është tashmë me një numër të limituar aktorësh dhe teknikësh, por ç’është më e keqja me një numër të limituar spektatorësh. Sallat e teatrove nisën të përdoreshin për mitingje partish politike. Njerëz që s’kishin hyrë ndonjëherë në jetën e tyre ndër ato salla, në vend që të ftoheshin të bëheshin spektatorët e së arrdhmes, u grishën të luanin rolin e duartrokitësve me pagesë, – shkruan Çapaliku. Vihet në skenë drama “Pse” e Sterio Spases në vitin 1992 dhe drama “Çmurrosja” në vitin 1993.
Fanko vlerësohet me çmimin në Festivalin e teatrove në vitin 1994 e më pas në vitin1995 me dramën “Ftesë për darkë” në “Festivalin Kombëtar të Teatrove” në Vlorë, Serafin Fanko vlerësohet për regjinë më të mirë dhe si teksti më i mirë u vlerësua Stefan Çapaliku e për rolin e dytë më të mirë aktorja Rita Gjeka. Mbas këtyre sukseseve vjen dënimi më i madh për artistin, libreza e pensionit, siç ka thënë vet Fanko në një intervistë dhënë gazetares malazese Danica Nikoliç. Sa më shumë vite aq më shumë dëshira dhe ëndrra e tij, siç e ka shprehur në këtë intervistë “Dua të jem Felin i teatrit”. Sipas studiuesit Stefan Çapaliku tek Serafin Fanko është njëkohësisht, edhe dramturgu, edhe regjizori, edhe skenografi, edhe përzgjedhës i muzikës dhe i koreografisë. Ai mbetet shembulli i vetëm deri më tash i artistit, që jo vetëm dinte ta artikulonte me fjalë shfaqjen e tij të ardhshme, por ç’është më e rëndësishme, dinte ta shkruante shfaqjen e vet. Detaj tejet emocional janë edhe kujtimet e aktorit të mirënjohur Ymer Bala për regjizorin Serafin Fanko, ku e kujton me mirënjohje të thellë regjisorin, që siç thotë ai, – më bëri aktor. Peng e kishte Shekspirin, një teatër pa Shekspirin asht i vorfën. Ai e ëndërronte të vinte në skenë “Romeo e Zhulieta”, “Otello” apo “Mbreti Lir”. Zemra e tij e dinte kur ia impononin të vinte në skenë “drama të edukimit komunist të masave”. – Më fal Ymer, por të jam borxh tandin…, por kam qenë i detyruem me të “sakrifikue” tue të dhanë role “heronjsh”, sepse duhej me qenë në rregull me anën ideologjike e ti me të dhanat e tua psiko fizike më ndihmon shumë. Serafin Fanko ishte mbret i skenës, ai përligjte titulin REX regjisor, – shton Ymer Bala.
Serafini entered the cinematography late, at the age of 40, and played the role of a foreign tourist in the film "Fijet ce priten". He was there with the talent of a consummate actor and made the directors aware, but a bit outside the mold of Socialist Realism, - emphasizes Çapaliku. The chapters of Stefan Çapaliku's book about Serafin Fanko "Felini of the Albanian theater" are until the last page a detailed information and above all curated with a lot of professionalism and finesse, where it has been selected from the topic of the subject, but also the scientific order of bibliography starting with Artistic Biography. Author of original dramatic works, where Serafini counts 6 such, and the following author of dramatizations, there are 4 such, director in the theater where he staged 40 dramas as a scenographer, he has 10 scenographers and as an actor in the theater he has 10 roles and as an actor in films there are 10 roles. Awarded the best director award at 9 national and nationwide theater festivals. With this book, Stefan Çapaliku embodied a scrupulous researcher, who with literary artistic virtuosity, but also thanks to a deep knowledge of the genre of the theater and with a professional distance to be as objective as possible in illuminating the figure of the director and multifaceted artist Serafin Fanko , the day to bring this book into the hands of the reader with a lot of dedication and scientific erudition for the new generations of students of the Arts of Directing and Acting, why not scenography and dramaturgy./ Pamphlet
Lini një Përgjigje