FLASH
Shkruar nga Lea Ypi
Quest'anno sarà più difficile dell'anno scorso...
Ogni dicembre degli ultimi anni, ricordo un momento in cui Jeremy Corbyn, allora leader del partito laburista all'opposizione nel Regno Unito, citava un passaggio di un discorso di Capodanno che mi sembrava incredibilmente familiare.
" Quest'anno sarà più difficile dell'anno scorso ", ha detto. Le parole di Corbyn mi sono suonate familiari perché citava Enver Hoxha, il famigerato leader comunista della mia nativa Albania, che poi ha continuato:
" D'altra parte, sarà più facile che l'anno prossimo. " Questo commento ha scatenato una tempesta di reazioni: alcuni lo hanno visto come la prova che il partito laburista si era trasformato in una setta marxista, mentre altri hanno denunciato la sua insensibilità ai traumi irrisolti del passato comunista dell'Albania.
Sotto la guida di "Zio Enver", l'Albania di gran parte della mia infanzia era uno dei paesi più isolati al mondo, tagliato fuori sia dall'Oriente "revisionista" che dall'Occidente "imperialista". Viveva in una sua capsula del tempo, una dura realtà plasmata da lealtà, propaganda, sorveglianza e repressione del dissenso. La sua percezione del futuro era alimentata da miti passati di sacrificio eroico e autosufficienza, incastonati nelle trame di un'imminente aggressione straniera.
Ogni nuovo anno portava con sé nuova paranoia, nuove carenze, nuove misure disciplinari, nuovi appelli alla pazienza. L'unico investimento sostenibile che lo Stato stava facendo era nei bunker. Come poteva questo, anche solo lontanamente, essere paragonato a ciò che stava accadendo in Occidente?
Eppure, nonostante l'umorismo nero che gli albanesi e molti altri non riuscirono a cogliere all'epoca, il discorso di Corbyn – e quella citazione – si rivelarono, sorprendentemente, profetici. Descrissero la tristezza e l'ansia con cui gran parte della sinistra ha accolto ogni nuovo anno dal 2016. All'epoca, la Brexit sembrava la catastrofe definitiva. "Riprendere il controllo", lo slogan trionfale dell'uscita della Gran Bretagna dall'Unione Europea, fece venire i brividi alle élite cosmopolite di tutto l'Occidente.
Mentre molte persone si precipitavano a fare scorta di provviste in caso di una Brexit "senza accordo", ricordo che mi è stato chiesto se la vista degli scaffali dei supermercati mezzi vuoti mi ricordasse l'Albania di Hoxha (non era così). Ma col passare del tempo – dopo la prima elezione di Donald Trump a presidente degli Stati Uniti, una pandemia globale, le guerre in Ucraina e a Gaza e il ritorno di Trump alla Casa Bianca – anche i più accaniti oppositori della Brexit possono ora ammettere che il loro panico era in qualche modo esagerato.
Apo ndoshta jo? Vitin e ardhshëm, Brexit-i do të shënojë dhjetëvjetorin e tij – sigurisht një moment simbolik i rëndësishëm në epokën aktuale të globalizimit. Referendumi sinjalizoi një rikthim në një botë ku shtetet janë gjithnjë e më të izoluara nga njëri-tjetri, institucionet mbahen peng të vullnetit arbitrar të individëve dhe sundimi i ligjit duket se është në rënie të pakthyeshme.
Viti që vjen nuk ka gjasa të jetë ndryshe. Thirrja e mbështetësve të Brexit-it për të “rimarrë kontrollin” – dikur me të paktën një cipë ndershmërie intelektuale, pasi lidhej me debate legjitime mbi sovranitetin – ka degraduar në një narrativë të plotë konspirative. Kontrolli, na thuhet tani, është i pamundur, për shkak të kërcënimit të përhershëm që paraqesin të huajt dhe ata që konsiderohen të paaftë për t’u “integruar”.
E ardhmja duket se ofron vetëm një përzierje frike dhe paranoje. Çfarë tjetër mund të pritet në një botë ku tregjet e vetme që zgjerohen me siguri i përkasin sektorit ushtarak dhe ku inovacioni teknologjik duket gjithnjë e më shumë i përkushtuar në përsosjen e artit të shkatërrimit të ndërsjellë? Në gjithë këtë panoramë, ku mund të gjesh ende shpresë?
Një rrugë tjetër
Në esenë e tij të vitit 1784, Idea for a Universal History With a Cosmopolitan Purpose, (Ideja për një histori universale me qëllim kozmopolit), filozofi gjerman Immanuel Kant u përpoq të gjente një këndvështrim nga i cili historia mund të interpretohej si diçka më shumë sesa një spektakël i mjerueshëm dhune, padrejtësie dhe irracionaliteti, dhe të zbulohej një model që i shërbente zhvillimit të prirjeve morale. Kjo ishte e vështirë, mendonte Kant, sepse qeniet njerëzore nuk ndjekin gjithmonë atë që është në interesin e tyre racional. Ato kanë vullnet të lirë, i cili u mundëson të dallojnë atë që është e drejtë, por njëkohësisht i lë të ekspozuar ndaj gabimit.
Paradoksalisht, Kant-i e identifikoi te lufta – më saktë, tek irracionaliteti i luftës – një rrugë kyçe drejt shpresës. Ai besonte se do të vinte një kohë kur lufta do të bëhej jo vetëm plotësisht shkatërrimtare dhe e pasigurt, por edhe ekonomikisht e paqëndrueshme – një burim borxhi dhe rrënimi të pafund. Sipas tij, përshkallëzimi i konfliktit midis interesave të shteteve dhe zgjerimit të tregtisë globale do të bënin që “ndikimi i çdo tronditjeje në një shtet të reflektohej në të gjithë të tjerët”, saqë do të duhej të shfaqej një konfigurim i ri politik. Ai parashikonte një federatë kozmopolite në të ardhmen që “nuk ka shembull në botën e shkuar”.
Përfundimisht, bota prodhoi një shembull të tillë, megjithëse të papërsosur. Kant kishte parashikuar se “pas shumë shkatërrimeve, përmbysjeve dhe madje edhe shterimit të plotë të fuqive të tyre”, natyra do t’i “shtynte njerëzit drejt asaj që arsyeja mund t’ua kishte treguar edhe pa kaq shumë përvojë të hidhur”. Profecia e tij dukej se u përmbush kur, në kushtet e makthshme të kampit të internimit në Ventotene, ku Musolini kishte internuar rivalët e tij demokratë, Altiero Spinelli dhe Ernesto Rossi shkruan një manifest që propozonte një Evropë federale, në të cilën shtetet do të lidheshin jo nga pushtimi, por nga bashkëpunimi.
Manifesti i Ventotenes u bë më pas frymëzim për Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut dhe, përfundimisht, për Bashkimin Evropian – një përpjekje historikisht e paprecedentë për t’i shndërruar interesat e përbashkëta ekonomike në një projekt moral dhe politik. Në mesin e viteve 2000, ky projekt ishte ende shumë i gjallë. Ne auditorët universitare flitej me shumë entuziazëm mbi të ardhmen e Evropës si një institucion mbikombëtar, të ndarë në debatin se si të kthehej integrimi funksional në një trupë politike që ngrihet mbi “të drejtën”, jo mbi “forcën”. Ishte një kohë kur evropianët ende mund të imagjinonin një konventë kushtetuese për “Ne, popujt e Evropës”. Ishte një moment shprese.
Më jep strehë
Paradoksalisht, i vetmi vend ku sot ajo ëndërr duke se është ende gjallë është Shqipëria, e cila duket se ka hyrë sërish në një tjetër kapsulë kohore, një realitet alternativ që më kujton romanin Time Shelter të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, ku njerëzit mund të zgjedhin epokën historike në të cilën dëshirojnë të jetojnë. Për shqiptarët, epoka ideale është BE-ja e mesit dhe fundit të viteve 1990, përafërsisht nga nënshkrimi i Traktatit të Mastrihtit deri te projekti kushtetues. Zgjedhjet në Shqipëri zhvillohen dhe fitohen me premtimin e anëtarësimit në BE; ligje miratohen brenda natës për t’u përafruar me acquis communautaire.
Por ka një çmim. Në bregdetin shqiptar, në qytetet e Shëngjinit dhe Gjadrit, qendrat e emigrantëve të ndërtuara nga Italia për të strehuar azilkërkues të deportuar janë një kujtesë e rendit kohor në të cilin jeton sot pjesa tjetër e Evropës, dhe një pjesë e madhe e botës. Aty gjejmë një hapësirë kufitare midis idealit kozmopolit dhe një distopie të së ardhmes.
Në një fjalim të mbajtur në parlamentin italian në mars 2025, kryeministrja Giorgia Meloni e artikuloi këtë rend të ri më qartë se kushdo tjetër. Jo çuditërisht, ajo sulmoi edhe Manifestin e Ventotenes, autorët e të cilit shkruanin: “Problemi i parë që duhet zgjidhur, pa të cilin çdo përparim tjetër do të jetë vetëm sipërfaqësor, është eliminimi përfundimtar i ndarjes së Evropës në shtete sovrane kombëtare.”
A tal fine, Spinelli e Rossi sostennero (tra le tante ragionevoli disposizioni) la separazione dei poteri, l'importanza della democratizzazione dell'economia, il ruolo dell'inclusione culturale e la necessità politica di mobilitare un'ampia coalizione di partiti progressisti. A questo, Meloni ribatté: "Non so se questa è la vostra Europa, ma di certo non è la mia ", aggiungendo di sperare che chi difendeva il documento non lo avesse letto.
Eppure, quasi nessuno al di fuori dell'Italia se ne è accorto. Forse perché l'Europa di oggi assomiglia molto di più alla visione del partito di Melon, Fratelli d'Italia, che a quella dei primi federalisti europei. Il contributo dell'élite europea all'immaginare il futuro consiste oggi in gran parte nell'applaudire il modello di "gestione delle migrazioni" di Melon o nell'adulare Trump nella speranza di ottenere modeste concessioni commerciali. Quanto all'ultimo appello della Presidente della Commissione Europea Ursula von der Leyen a "riarmare l'Europa", ammetto che mi ricorda le campagne di costruzione di bunker in Albania.
Mentre penso all'anno che verrà, mi ritrovo a tornare ancora una volta a Kant e al suo promemoria secondo cui, nelle vicende umane, nessuno può predire il futuro con certezza. Una "storia speculativa", scrisse, differisce dalla storia naturale perché il corso degli eventi umani dipende dalla libertà, non dalla necessità. L'unica profezia che può avverarsi è quella che il profeta aiuta a realizzare.
Quindi, piuttosto che speculare su cosa probabilmente accadrà, preferirei parlare di speranza – il tipo di speranza che Václav Havel ha descritto come speranza senza ottimismo: un dovere morale che si mantiene vivo anche quando le prospettive sembrano cupe. È la speranza di vedere le idee che un tempo hanno dato vita alle istituzioni europee di nuovo in cammino, in difesa dei diritti dei migranti e contro la macchina da guerra.
Il progresso non è mai garantito, ma è sempre possibile, a patto di agire come se lo fosse. Ragionando con questa logica della storia speculativa, faremmo bene a far rivivere lo spirito di resistenza che ci ha dato il socialismo cosmopolita del Manifesto di Ventotene.
Lini një Përgjigje