Aktualitet 8 Dhjetor 2023, 16:15

“BBC” artikull për Kukësin: Qyteti i parë i nominuar për Nobel i zhytur në varfëri, po përdor historinë për të joshur turistët

Shkruar nga Pamfleti
“BBC” artikull për Kukësin: Qyteti i parë i nominuar
Qyteti i Kukësit

Duke hapur dyert për rreth 400 mijë njerëz, Kukësi i tregoi botës se edhe në momentet më të errëta mbizotëron njerëzimi. Tani, banorët shpresojnë të ndajnë historitë e tyre të komunizmit dhe konfliktit duke përhapur gjithashtu idealet e tyre të mikpritjes dhe paqes.

Gjatë luftës në Kosovë, kjo zonë me 16,000 persona priti më shumë se 400,000 refugjatë. Tani, Kukësi po përdor historinë e tij unike të konfliktit dhe dhembshurisë për të joshur vizitorët.

E frikësuar Alida Ismailaj po ndihmonte një gazetare franceze të kalonte kufirin nga Shqipëria në Kosovë, kur shpërtheu një bombë pranë refugjatëve që po largoheshin nga vendlindja e tyre.

“Kufiri ishte i rrezikshëm. Ishte minuar dhe bombarduar. Kukësi ishte vendi i parë i sigurt që mund të ndaloje”, tha Ismailaj, duke kujtuar se si ndihmoi gazetarët ndërkombëtarë të dokumentonin arratisjen e më shumë se 400,000 refugjatëve përmes vendlindjes së saj të Kukësit, Shqipëri, në kulmin e luftës në Kosovë midis marsit dhe qershorit 1999.

Pavarësisht se ka një popullsi prej vetëm 16,000 banorësh, qyteti i vogël, i cili është 20 km larg kufirit, mirëpriti një numër marramendës refugjatësh në shtëpi dhe kampe të improvizuara. Kukësi bëri bujë në mbarë botën dhe në vitin 2000 u bë qyteti i parë që u nominua për Çmimin Nobel për Paqen.

Fama ishte jetëshkurtër. Tashmë duke u përballur me një mori krizash pas rënies së komunizmit shqiptar në 1992, sapo lufta në Kosovë përfundoi dhe refugjatët u kthyen në shtëpi, Kukësi përjetoi një eksod të vetin, pasi 53% e banorëve u larguan nga qyteti më i varfër i Shqipërisë në kërkim të mundësive ekonomike jashtë vendit.

Tani, ndërsa numri i vizitorëve në Shqipëri rritet, vendasit si Ismailaj shpresojnë se turizmi mund të ofrojë një nxitje për brezin e ardhshëm për të qëndruar. Me aeroportin e ri ndërkombëtar të Kukësit, shtigjet e ecjes malore, reliket komuniste dhe një përrallë heroike për të treguar, banorët po i drejtohen historisë së tyre unike të konfliktit, qëndrueshmërisë dhe bujarisë për të joshur udhëtarët në një nga qoshet më pak të njohura të një prej vendeve evropiane dhe kombet më pak të vizituara.

“BBC” artikull për Kukësin: Qyteti i parë i nominuar
Kukësi ndodhet nën hijen varg malit më të lartë pranë kufirit Shqipëri-Kosovë

Të vendosura në bashkimin e lumenjve Drin i Bardhë dhe i Zi në Shqipërinë verilindore, apartamentet e Kukësit janë nën hijen e majës malore të Gjallicës me borë. Një udhëtim 20 minutash në lindje përmes kalimeve malore ju sjell në Kosovë, ku shqiptaro-kosovarët luftuan për pavarësi gjatë fazave të fundit të rënies së Jugosllavisë në 1999.

Bujar Kovaçi, punon në një guidë turistike me kohë të pjesshme, ai i njeh shumë mirë vështirësitë e kaluara në një vend kufitar të mbushur me rrezik. “Unë i kam mbijetuar minave. Jam shumë me fat që jam gjallë sot”, tha ai.

Kovaçi ishte vetëm 10 vjeç kur mori një minë tokësore teksa luante në fshat afër kufirit. Duke mos ditur se çfarë ishte, ai e goditi me një gur dhe ajo shpërtheu. Familja e tij e dërgoi me urgjencë në spitalin e Kukësit dhe u zgjua dy javë më vonë. Ai humbi shikimin në syrin e majtë dhe humbi krahun e djathtë.

“Në vitin 1999 ka pasur shumë aksidente këtu. Në total, 120 km përgjatë kufirit Shqipëri-Kosovë u minuan rëndë me eksploziv. Për shumë vite pas luftës ende po pastronim minat. Shumë u plagosën si unë”, tha Kovaçi.

Kovaçi po zhvillon tani guida turistike për të treguar historinë dhe kulturën e Kukësit, si dhe bukurinë malore përreth, shtigjet, ujëvarat dhe fshatrat. Ai nuk i shmanget të kaluarës së trazuar të Kukësit dhe çfarë fiton nga guidat e tij i investon në një shoqatë lokale që mbështet viktimat e minave tokësore. Ai shpreson se nëse mund të joshë turistët në këtë pjesë të Evropës që rrallë vizitohet, ai jo vetëm mund të ndihmojë të tjerët të lënduar nga bombat e pashpërthyera, por edhe të ndihmojë në nxitjen e njerëzve për të qëndruar dhe për të ruajtur kulturën vendase të Kukësit përballë migrimit ekonomik.

Nominimi për çmimin Nobel nuk ishte më kot, banorët e Kukësit janë mësuar të mirëpresin vizitorët, diçka kuptohet kur ndalesh jashtë një kulle në sheshin kryesor të Kukësit, e cila shërben si një memorial për ata që kërkuan strehim në 1999 dhe ka një muze të vogël etnografik.

Kovaçi shpjegoi sesi Kukësi arriti të presë qindra mijëra refugjatë. Shumë familje hapen dyert për 90,000 njerëz, ndërkohë që u ngritën edhe tenda në të gjithë sheshin e tij, përgjatë brigjeve të lumit dhe në fushat përreth.

Qyteti i Kukësit mori famë në vitin 2000, historia, ashtu si ujërat e lumenjve të Drinit, që e përqafonin Kukësin prej shekujsh u bërën të njohur.

“BBC” artikull për Kukësin: Qyteti i parë i nominuar
Për vite me radhë, Kukësi ishte një nga qytetet më të varfra të Shqipërisë, por vendasit shpresojnë se iniciativat e reja turistike do t'i joshin njerëzit të qëndrojnë

I themeluar nga ilirët e lashtë, Kukësi ishte një territor i largët i perandorive romake, bizantine dhe më pas osmane derisa Shqipëria u bë një komb i pavarur në vitin 1912. Pas Luftës së Dytë Botërore, njerëzit panë se si shqiptarët etnikë në Kosovë po mbyteshin në Republikën Federale Socialiste të Jugosllavisë, ndërsa Kukësi u gjend në kufirin e diktaturës komuniste gjithnjë e më paranojake të diktatorit shqiptar Enver Hoxha.

Hoxha e drejtoi Shqipërinë me një grusht të hekurt, duke ndërtuar një rrjet të gjerë tunelesh dhe bunkerësh nëntokësorë në mbarë vendin. Megjithatë, ato që ndodhen në Kukës, të cilat filluan të ndërtoheshin në vitet 1970 dhe shtrihen për rreth 7 km nën qytet, janë më të mëdhenjtë në Shqipëri, me hapësirë të mjaftueshme për të strehuar të gjithë popullsinë e Kukësit në rast lufte.

Tunelet janë ende aty dhe Afrim Cenaj, babai i të cilit shërbeu si oficer në ushtrinë shqiptare në vitet 1980, tani organizon turne në atë që vendasit e quajnë “qyteti i nëndheshëm”.

Duke hyrë në një nga tunelet e shumta të fshehura në të gjithë Kukësin, Cenaj tregoi rrugën për një labirint kalimi të errët, të ndriçuar herë pas here nga boshtet e ventilimit dhe shtëpia e strehimoreve të pafundme betoni që tani janë të braktisura.

Cenaj beson se relike të tilla komuniste do të tërheqin turistët në Kukës dhe ai po përpiqet të sigurojë një kredi për të kthyer një bllok të vjetër kazerme mbi një nga hyrjet sekrete në një bujtinë. “Babai im dikur e ruante këtë vend. Dhe tani unë dua ta ruaj atë”, rrëfeu ai.

Historia komuniste është me bollëk në Kukës. Ismailaj udhëhoqi gazetarët e BBC jashtë selisë së Radio Kukësit, ku një reliev gjigant komunist tregon një punëtor hero që valëvit flamurin shqiptar zbukuron hyrjen. Ismailaj tani është një DJ, dhe më pas udhëhoqi gazetarët në stacionin radiofonik dhe në muzeun e vogël që është i mbushur me pajisje transmetimi të pluhurosur nga një epokë e shkuar.

“BBC” artikull për Kukësin: Qyteti i parë i nominuar
Vendasit tani organizojnë udhëtime nëpër tunele të shumta nëntokësore dhe në fshatrat malore të rajonit

Radio Kukësi u themelua nga regjimi i Hoxhës si një mjet propagande dhe reporterët e saj u gjendën në vijën e parë të luftës së Kosovës në vitin 1999. Fotografitë e refugjatëve dhe autokolonave të ndihmës së OKB-së u ngjitën në muret e muzeut. Letrat e zbehura të dërguara Radio Kukësit nga ata që ikën nga konflikti treguan se si emrat e njerëzve që ishin të sigurt u transmetuan përsëri në Kosovë, duke u bërë të ditur të dashurve të tyre se ishin gjallë.

“Natën e parë të eksodit kemi pritur 13 mijë refugjatë në Kukës”, tha Ismailaj, duke shpjeguar se njerëzit flinin edhe në dyshemenë e radiostacionit. Ky moment historie e bëri Kukësin kaq të rëndësishëm sa mediat botërore erdhën këtu, duke raportuar për qytetin e vogël që mirëpriti qindra mijëra refugjatë.

“BBC” artikull për Kukësin: Qyteti i parë i nominuar
Selia e Radio Kukësit ka një muze të vogël të mbushur me letra dhe fotografi nga lufta e Kosovës

Ndërsa nominimi i Kukësit për Nobel ishte historik, Ismailaj pyet nëse më shumë banorë do të ishin ndjerë të detyruar të qëndronin po të kishin fituar. Ajo tha se nëse Kukësi do të kishte fituar çmimin Nobel për Paqen, do të kishte më shumë investime dhe më shumë vëmendje nga OJQ-të.

Të gjithë ata që jetojnë në Kukës kanë miq dhe familje që punojnë jashtë vendit, dhe kjo është arsyeja kryesore pse një aeroport i ri, i hapur në vitin 2022, e lidh tani atë me disa qytete të mëdha evropiane. Por gjithashtu po lehtëson turizmin, i cili nga ana tjetër po krijon stimuj për brezin e ardhshëm për të qëndruar. “Shumica e familjes sime janë larguar. Por djali im po mëson anglisht. Ai dëshiron të ketë një guidë turistike këtu në Kukës”, tha Cenaj, një banor.

Me majat e tij kolosale malore dhe ujërat e lumenjve bruz, është e lehtë të imagjinohet Kukësi dhe rajoni përreth duke u shfaqur si një destinacion udhëtimi aventureske. Në fshatin Shistavec, 45 minuta me makinë drejt maleve, shtëpitë prej druri janë ndërtuar për skiatorët dhe alpinistët, dhe në udhëtimet ditore nga Kukësi, turistët mund të mësojnë më shumë për kulturën malore të goranëve që flasin një gjuhë të veçantë sllave me prejardhje nga shqipja. Kukësi është gjithashtu një portë për në shtegun High Scardus të hapur së fundmi që lidh Maqedoninë e Veriut, Shqipërinë dhe Kosovën dhe përshkon kufirin nga Shistaveci.

Megjithatë, shqetësimi në Ballkan është se konfliktet e reja janë vetëm një shkëndijë larg, veçanërisht duke pasur parasysh se pavarësia e Kosovës nuk është njohur kurrë nga Serbia. “Ata kanë kujtime të tmerrshme. Njerëzit kanë humbur familje të tëra, të tjerë kanë të dashur ende në burg ose jetojnë me shpresën se do të kthehen gjë që mund të mos ndodhi kurrë”, tha Remzije Sherifi, një gazetare nga Kosova e cila u largua nga shtëpia e saj gjatë konfliktit të vitit 1999.

Duke hapur dyert për rreth 400 mijë njerëz, Kukësi i tregoi botës se edhe në momentet më të errëta mbizotëron njerëzimi. Tani, banorët shpresojnë të ndajnë historitë e tyre të komunizmit dhe konfliktit duke përhapur gjithashtu idealet e tyre të mikpritjes dhe paqes. /Përshtati “Pamfleti” nga “BBC”

kukës shqipëri bbc