FLASH
Shkruar nga Lea Ypi
Dieses Jahr wird schwieriger als letztes Jahr...
Jeden Dezember der letzten Jahre erinnere ich mich an einen Moment, in dem Jeremy Corbyn, damals Vorsitzender der oppositionellen Labour-Partei in Großbritannien, eine Passage aus einer Neujahrsansprache zitierte, die mir unglaublich vertraut vorkam.
„ Dieses Jahr wird schwieriger als letztes Jahr “, sagte er. Corbyns Worte kamen mir bekannt vor, denn er zitierte Enver Hoxha, den berüchtigten kommunistischen Führer meines Heimatlandes Albanien, der dann fortfuhr:
„ Andererseits wird es einfacher sein als nächstes Jahr. “ Diese Aussage löste eine Welle von Reaktionen aus: Einige sahen darin einen Beweis dafür, dass sich die Arbeitspartei in eine marxistische Sekte verwandelt habe, während andere seine Unsensibilität gegenüber den unbewältigten Traumata der kommunistischen Vergangenheit Albaniens anprangerten.
Unter „Onkel Enver“ war das Albanien meiner Kindheit eines der isoliertesten Länder der Welt, abgeschnitten sowohl vom „revisionistischen“ Osten als auch vom „imperialistischen“ Westen. Es existierte in einer eigenen Zeitkapsel, einer harten Realität, geprägt von Loyalität, Propaganda, Überwachung und der Unterdrückung abweichender Meinungen. Seine Zukunftsvorstellung wurde genährt von Mythen vergangener Heldentaten und Selbstversorgung, eingebettet in die Intrigen drohender ausländischer Aggression.
Jedes neue Jahr brachte neue Paranoia, neue Versorgungsengpässe, neue Disziplinarmaßnahmen und neue Appelle an die Geduld. Die einzige nachhaltige Investition des Staates floss in Bunker. Wie konnte das auch nur annähernd mit den Verhältnissen im Westen vergleichbar sein?
Und doch, trotz des schwarzen Humors, den Albaner und viele andere damals nicht verstanden, erwies sich Corbyns Rede – und jenes Zitat – überraschenderweise als prophetisch. Sie beschrieb die Düsternis und Angst, mit der ein Großteil der Linken seit 2016 jedes neue Jahr begrüßt hat. Damals schien der Brexit die ultimative Katastrophe zu sein. „Die Kontrolle zurückgewinnen“, der triumphierende Slogan des britischen Austritts aus der Europäischen Union, jagte den kosmopolitischen Eliten des Westens einen Schauer über den Rücken.
Als viele Menschen sich in Erwartung eines Brexit ohne Abkommen mit Vorräten eindeckten, wurde ich gefragt, ob mich der Anblick halb leerer Supermarktregale an Hoxhas Albanien erinnere (was nicht der Fall war). Doch mit der Zeit – nach Donald Trumps erster Wahl zum US-Präsidenten, einer globalen Pandemie, den Kriegen in der Ukraine und im Gazastreifen sowie Trumps Rückkehr ins Weiße Haus – müssen selbst die vehementesten Brexit-Gegner heute zugeben, dass ihre Panik etwas übertrieben war.
Apo ndoshta jo? Vitin e ardhshëm, Brexit-i do të shënojë dhjetëvjetorin e tij – sigurisht një moment simbolik i rëndësishëm në epokën aktuale të globalizimit. Referendumi sinjalizoi një rikthim në një botë ku shtetet janë gjithnjë e më të izoluara nga njëri-tjetri, institucionet mbahen peng të vullnetit arbitrar të individëve dhe sundimi i ligjit duket se është në rënie të pakthyeshme.
Viti që vjen nuk ka gjasa të jetë ndryshe. Thirrja e mbështetësve të Brexit-it për të “rimarrë kontrollin” – dikur me të paktën një cipë ndershmërie intelektuale, pasi lidhej me debate legjitime mbi sovranitetin – ka degraduar në një narrativë të plotë konspirative. Kontrolli, na thuhet tani, është i pamundur, për shkak të kërcënimit të përhershëm që paraqesin të huajt dhe ata që konsiderohen të paaftë për t’u “integruar”.
E ardhmja duket se ofron vetëm një përzierje frike dhe paranoje. Çfarë tjetër mund të pritet në një botë ku tregjet e vetme që zgjerohen me siguri i përkasin sektorit ushtarak dhe ku inovacioni teknologjik duket gjithnjë e më shumë i përkushtuar në përsosjen e artit të shkatërrimit të ndërsjellë? Në gjithë këtë panoramë, ku mund të gjesh ende shpresë?
Një rrugë tjetër
Në esenë e tij të vitit 1784, Idea for a Universal History With a Cosmopolitan Purpose, (Ideja për një histori universale me qëllim kozmopolit), filozofi gjerman Immanuel Kant u përpoq të gjente një këndvështrim nga i cili historia mund të interpretohej si diçka më shumë sesa një spektakël i mjerueshëm dhune, padrejtësie dhe irracionaliteti, dhe të zbulohej një model që i shërbente zhvillimit të prirjeve morale. Kjo ishte e vështirë, mendonte Kant, sepse qeniet njerëzore nuk ndjekin gjithmonë atë që është në interesin e tyre racional. Ato kanë vullnet të lirë, i cili u mundëson të dallojnë atë që është e drejtë, por njëkohësisht i lë të ekspozuar ndaj gabimit.
Paradoksalisht, Kant-i e identifikoi te lufta – më saktë, tek irracionaliteti i luftës – një rrugë kyçe drejt shpresës. Ai besonte se do të vinte një kohë kur lufta do të bëhej jo vetëm plotësisht shkatërrimtare dhe e pasigurt, por edhe ekonomikisht e paqëndrueshme – një burim borxhi dhe rrënimi të pafund. Sipas tij, përshkallëzimi i konfliktit midis interesave të shteteve dhe zgjerimit të tregtisë globale do të bënin që “ndikimi i çdo tronditjeje në një shtet të reflektohej në të gjithë të tjerët”, saqë do të duhej të shfaqej një konfigurim i ri politik. Ai parashikonte një federatë kozmopolite në të ardhmen që “nuk ka shembull në botën e shkuar”.
Përfundimisht, bota prodhoi një shembull të tillë, megjithëse të papërsosur. Kant kishte parashikuar se “pas shumë shkatërrimeve, përmbysjeve dhe madje edhe shterimit të plotë të fuqive të tyre”, natyra do t’i “shtynte njerëzit drejt asaj që arsyeja mund t’ua kishte treguar edhe pa kaq shumë përvojë të hidhur”. Profecia e tij dukej se u përmbush kur, në kushtet e makthshme të kampit të internimit në Ventotene, ku Musolini kishte internuar rivalët e tij demokratë, Altiero Spinelli dhe Ernesto Rossi shkruan një manifest që propozonte një Evropë federale, në të cilën shtetet do të lidheshin jo nga pushtimi, por nga bashkëpunimi.
Manifesti i Ventotenes u bë më pas frymëzim për Komunitetin Evropian të Qymyrit dhe Çelikut dhe, përfundimisht, për Bashkimin Evropian – një përpjekje historikisht e paprecedentë për t’i shndërruar interesat e përbashkëta ekonomike në një projekt moral dhe politik. Në mesin e viteve 2000, ky projekt ishte ende shumë i gjallë. Ne auditorët universitare flitej me shumë entuziazëm mbi të ardhmen e Evropës si një institucion mbikombëtar, të ndarë në debatin se si të kthehej integrimi funksional në një trupë politike që ngrihet mbi “të drejtën”, jo mbi “forcën”. Ishte një kohë kur evropianët ende mund të imagjinonin një konventë kushtetuese për “Ne, popujt e Evropës”. Ishte një moment shprese.
Më jep strehë
Paradoksalisht, i vetmi vend ku sot ajo ëndërr duke se është ende gjallë është Shqipëria, e cila duket se ka hyrë sërish në një tjetër kapsulë kohore, një realitet alternativ që më kujton romanin Time Shelter të shkrimtarit bullgar Georgi Gospodinov, ku njerëzit mund të zgjedhin epokën historike në të cilën dëshirojnë të jetojnë. Për shqiptarët, epoka ideale është BE-ja e mesit dhe fundit të viteve 1990, përafërsisht nga nënshkrimi i Traktatit të Mastrihtit deri te projekti kushtetues. Zgjedhjet në Shqipëri zhvillohen dhe fitohen me premtimin e anëtarësimit në BE; ligje miratohen brenda natës për t’u përafruar me acquis communautaire.
Por ka një çmim. Në bregdetin shqiptar, në qytetet e Shëngjinit dhe Gjadrit, qendrat e emigrantëve të ndërtuara nga Italia për të strehuar azilkërkues të deportuar janë një kujtesë e rendit kohor në të cilin jeton sot pjesa tjetër e Evropës, dhe një pjesë e madhe e botës. Aty gjejmë një hapësirë kufitare midis idealit kozmopolit dhe një distopie të së ardhmes.
Në një fjalim të mbajtur në parlamentin italian në mars 2025, kryeministrja Giorgia Meloni e artikuloi këtë rend të ri më qartë se kushdo tjetër. Jo çuditërisht, ajo sulmoi edhe Manifestin e Ventotenes, autorët e të cilit shkruanin: “Problemi i parë që duhet zgjidhur, pa të cilin çdo përparim tjetër do të jetë vetëm sipërfaqësor, është eliminimi përfundimtar i ndarjes së Evropës në shtete sovrane kombëtare.”
Zu diesem Zweck unterstützten Spinelli und Rossi (neben vielen vernünftigen Bestimmungen) die Gewaltenteilung, die Bedeutung der Demokratisierung der Wirtschaft, die Rolle der kulturellen Inklusion und die politische Notwendigkeit, eine breite Koalition progressiver Parteien zu mobilisieren. Meloni entgegnete darauf: „Ich weiß nicht, ob das Ihr Europa ist, aber es ist ganz sicher nicht meins “, und fügte hinzu, er hoffe, dass diejenigen, die das Dokument verteidigten, es nicht gelesen hätten.
Und doch hat das außerhalb Italiens fast niemand bemerkt. Vielleicht, weil das heutige Europa viel eher der Vision von Melons Partei, den Fratelli d’Italia, ähnelt als der der frühen europäischen Föderalisten. Der Beitrag der europäischen Elite zur Zukunftsgestaltung besteht heute größtenteils darin, Melons Modell des „Migrationsmanagements“ zu loben oder Trump zu schmeicheln, in der Hoffnung, bescheidene Handelszugeständnisse zu erreichen. Was den jüngsten Aufruf der EU-Kommissionspräsidentin Ursula von der Leyen zur „Aufrüstung Europas“ angeht, so erinnert er mich, zugegeben, an die Bunkerbaukampagnen in Albanien.
Wenn ich an das kommende Jahr denke, kehre ich immer wieder zu Kant und seiner Mahnung zurück, dass im menschlichen Leben niemand die Zukunft mit Sicherheit vorhersagen kann. Eine „spekulative Geschichte“, schrieb er, unterscheidet sich von der Naturgeschichte dadurch, dass der Lauf der menschlichen Ereignisse von Freiheit und nicht von Notwendigkeit abhängt. Die einzige Prophezeiung, die sich erfüllen kann, ist die, zu deren Verwirklichung der Prophet selbst beiträgt.
Anstatt also über die wahrscheinlichen Entwicklungen zu spekulieren, möchte ich lieber über Hoffnung sprechen – über jene Art von Hoffnung, die Václav Havel als Hoffnung ohne Optimismus beschrieb: eine moralische Pflicht, die selbst dann bestehen bleibt, wenn die Aussichten düster erscheinen. Es ist die Hoffnung, die Ideen, die einst den europäischen Institutionen Leben einhauchten, wieder aufleben zu sehen, im Kampf für die Rechte von Migranten und gegen die Kriegsmaschinerie.
Fortschritt ist nie garantiert, aber immer möglich, vorausgesetzt, wir handeln so, als wäre er es. Mit dieser Logik spekulativer Geschichtsschreibung im Hinterkopf täten wir gut daran, den Geist des Widerstands wiederzubeleben, der uns den kosmopolitischen Sozialismus des Manifests von Ventotene beschert hat.
Lini një Përgjigje