FLASH
Shkruar nga Pamfleti
From the lathe, to the vice president of the People's Assembly. Mine Guri has been among the most popular officials in the last two decades of communism, but the least known for the secrets she knows about the former leadership. The First Secretary of the Party Committee in Kuçovo and Berat, deputy from 1970-1990, the first female vice-president of the Presidium of the People's Assembly for 8 years, but also the vice-president of its Presidency, Mine Guri, spoke in the last issue. The narrative started from the migration as a child, from Frashëri to Tirana, the work as a lathe in the "Enver Hoxha" plant, the marriage with the aviator Kadri Guri in Lushnjë, the transfer to Kučovo and Berat as the most powerful party woman, up to her opinions about the fashion and behavior of colleagues and women of the former leadership in Block.
She made a special stop at former Prime Minister Mehmet Shehu, with whom she had a debate, just a few days before she committed suicide. For our witness, Mehmet Shehu, he is neither friend nor enemy, but: "I would just tell him; May his soul rest in peace, as I have told him in the past. I got on better with Fiqrete than with Mehmet, because he was more youthful. He was inquisitive and, for the sake of truth, he knew the economy very well and you couldn't lie to him. Only sometimes it was very brutal. He used to give you cold water and only when he saw that you surrendered, he took you with good things". This is where the story about Mehmet Shehu begins, but what comes next should not be missed...?!
Continues from last issue
Ms. Guri, Mehmet Shehu, was it suicide or murder?
Suicide, I'm convinced.
Why?
The last two times I met my friend Mehmet, he was not mentally well. I had never seen it like that. He came to Kuçovo and Berat on November 28, 1981. It was Saturday, we met in Kuçovo. The next day, he would analyze the decisions of the VIII Congress, of the PPSh, in Berat. From the moment I saw him, going down that afternoon to the Guest House in "Stalin City" (Kučovo), I knew something was wrong. Unlike other times, he was traveling without his escort. He was alone with the driver and bodyguard Ali Çeno. When I met my friend Mehmet, he was completely out of humor and spoke to me gravely, suspiciously, without looking me in the eye.
Without greeting me, he directly asked me where the head of the Internal Affairs Department of Berat is. I told him that he had gone to Vlora, to place the bust of Hysni Kapo, but there are other "kids" in the branch office. "Boys?! What are these chunas", he asked me nervously, and I quickly told him that they are the substitutes of the head of the Branch, because he had to definitely go to Vlora, because he was Hysni Kapo's nephew. When I told him so, he seemed to calm down a little, but again the voice was harsh and not at all kind. I pulled away from him and, as I passed his car, I looked inside.
There were two automatics in the seat. I had never seen guns before. I left upset, thoughtful, but also a little insulted. We met again at dinner, but also during the evening, the same. He asked me to show him the program. I told him and he didn't even speak at all. Finally, one said; "good". Then I asked him to accompany him for the next day, but he cut me short "no". It seemed to me that there was no point in staying any longer and I got ready to leave. At that moment, I don't know how it occurred to him to invite me for dinner there, at the Guest House.
Contrary to what I thought, he started eating cornbread. He was chewing hard and he said to me: "You see how I eat? Like a dog, eat." I was surprised and asked him not to call himself that. I was really sorry that he called himself that. I spoke for a few moments with sweet words, but it seems that none of them worked. Friend Mehmet got nervous and, leaving me in the middle of my sentence, angrily called a service employee and shouted at her, cursing her.
Why was he cursing her?
According to her friend Mehmet, she had not given him the medicine to drink, as he had instructed her to. But in fact, she had given him money for dinner, at the time that his friend Mehmet had told him, even in his hand. I also confirmed this to him. Only then did he leave the employee alone and tell her to leave, though again, he didn't seem convinced. The same tense situation continued the next day. It was Sunday afternoon. We gathered in Berat and were going to analyze and analyze the decisions of the 8th Congress of the APS. Everyone opened the notebooks to take notes, what Comrade Mehmet would say, but they almost remained blank.
The meeting ended quickly and we went to the "Turizmi" hotel for the dinner prepared for this occasion, as well as for the Independence and Liberation of the country. He was having so much fun at dinner and no one dared to bother him, but I couldn't stand it. "Comrade Mehmet, the city is without water." He, as if he had not been there at all, started talking about hunting: "We have climbed up to Rroshnik, we must go hunting, up to the top of Tomorr". I blushed with shame, but I didn't leave it at that and turned to him again: "Comrade Mehmet, I'm ashamed to appear in front of them. Please, let's do something to bring Bogova's water here."
Ishte sërish sikur të flisje me ajrin. Ai fliste me të veten dhe në fund më foli ashpër: “Shoqja Mine, do të më lësh rehat ti, apo jo”. Në ato momente, nuk e di se si më shtohej çdo minut guximi dhe e kundërshtova edhe unë ashpër: “Jo vetëm që nuk do t’ju lë rehat, por do t’ju vij që nesër edhe në zyrë. Populli nuk ka ujë. Po thahen bimët, po thahen dhe njerëzit. Të marrim ujë nga Bogova. Ju jeni dhe dhëndër Berati…”! Vazhduam dhe pak çaste kështu. Ai më thoshte se mungojnë paratë e, unë këmbëngulja se paratë të popullit janë.
Nuk iu ndava për çerek ore dhe, pasi më paralajmëroi tre here, që nëse nuk do ta lija këtë bisedë, do të ikte, iku vërtet. Iu turra nga pas dhe e luta që të kthehej, por më kundërshtoi. I kërkova ta përcjell, prapë më kundërshtoi. I thashë të njëjtën gjë edhe për nesër, vetëm ma preu shkurt; “jo”. Megjithatë, bëra ç’bëra, unë ia mora ujin për Beratin.
Domethënë u pajtuat?
Ne u takuam edhe një here, një javë më pas, më 13 dhjetor 1981. Më duket pesë ditë para vetëvrasjes. Vetëm pak minuta, sa e falënderova për ujësjellësin, por gjendja e tij mendore, ishte e njëjtë. U fut në Shtëpinë e Pritjes në “Qytetin Stalin” (Kuçovë) dhe aty mbylli dritaret me perde të errëta. Nuk e ngacmova më, pasi unë kisha marrë çfarë doja, për popullin e Beratit. Që të nesërmen e sherrit në Turizmin e Beratit, më telefonoi Adil Çarçani. Ai ishte zëvendëskryeministër në atë kohë. Fillimisht më tha se; pse i jam ankuar dhe e kam mërzitur shokun Mehmet?!
Si e zënë në faj, i tregova që kemi ngelur pa ujë, por në asnjë moment nuk kam dashur ta mërzis shokun Mehmet. Përkundrazi, isha përpjekur që ai të ndihej sa më mirë. “Do të vij vetë ta rregulloj këtë punë nesër. Në orën 5, do të jem aty me projektuesit. Do të sjellim projektin dhe uji do të merret nga Bogova. Paratë do të merren nga sektori i naftës. E zgjidhëm dhe këtë punë shoqja Mine, mos i mërzit më kot shokët”, kështu më tha shoku Çarçani dhe kështu u bë. Të martën, në orën 5 pasdite, ai ishte në Berat, bashkë me projektin e ujësjellësit. Atë ujë ka edhe sot Berati. Ai falënderim, ka qenë takimi im i fundit me shokun Mehmet.
A ishit ju në dijeni për sulmet që po përgatiteshin ndaj tij?
Nuk di për çfarë t’ju betohem, që nuk kam ditur gjë. Madje, kur Adil Çarçani më tha ashtu, u frikësova fillimisht. Unë vërtet kam qenë deputete dhe zëvendëskryetare e Presidiumit, por mos harroni që, gjithë jetën kam qenë punëtore e thjeshtë. Në Kuvend i kisha duart me kallo dhe shkoja me raporte nga puna në terren dhe jo me thashetheme dhe intriga. Vetëm më kujtohet një episod me shokun Ramiz Alia dhe aty kam kuptuar që diçka nuk shkon.
Çfarë episodi?
Në fillim të nëntorit, rrethi i Beratit mori një “Flamur”. Ishte simboli për punën e qytetarëve dhe me këtë rast organizohej një ceremoni, ku ishin të pranishëm shumë shokë të udhëheqjes. Mehmet Shehu, do të ma dorëzonte “Flamurin” mua, të cilin u ngjita dhe mora në podium, mes duartrokitjeve dhe muzikës solemne. Krejt e lumtur, disa ditë në mes, kishim një mbledhje në Kuvend. Si nënkryetare e Presidiumit, isha ulur afër kryetarit të Presidiumit, shokut Ramiz Alia. Ia zgjata dorën gjithë gëzim, por ai më refuzoi duke më thënë: “Nuk ta jap dorën, se ta dha ai (Mehmet Shehu)”.
Po me Enver Hoxhën, keni bërë ndonjëherë debat ose ju ka ndodhur ndonjë incident, si ky me Ramiz Alinë?
Jo, asnjëherë. Edhe këtë që më ndodhi me shokun Ramiz, nuk e quaj incident, por një reagim i tij, për të më lënë mua të kuptoja diçka. Edhe pse unë, sërish nuk e kuptova, deri në ditën kur vrau veten. Sa i përket shokut Enver, kam pasur vetëm biseda pozitive, por ishte edhe provokator. Do të theksoja, provokator me shumë dashamirësi, ndaj meje.
Për shembull, na tregoni ndonjë nga këto provokimet dashamirëse të Enver Hoxhës, ndaj jush.
Mbaj mend një herë, që shoku Enver më kishte ftuar për drekë mua dhe shokët e partisë së Beratit dhe Kuçovës, Gaqo Nesho e Dhimitër Brisku. Do të drekonim te Shtëpia e Pritjes në Kuçovë, sepse më pas shoku Enver, do të ikte për në Skrapar. Teksa po hanim, më thotë shoku Enver: “Pa ma jep pak atë dorë”. Si në turp ia zgjata dorën. Ai e hapi mbi pëllëmbën e tij dhe më provokoi me një pyetje: “Dorën me kallo e paske dhe duket që ke punuar shumë.
Pashë dhe fushat me grurë plot. Po ja, moj shoqja Mine, nëse ju bie shi dhe ju prish grurin, çfarë do të bëni ju? Me se do të ushqehet populli i Beratit”?! Mua shpejt e shpejt më erdhi përgjigja në mendje: “Do të mbjellim misër, shoku Enver. Dhe nga 30 kuintalë grurë për dynym, do të marrim 60 kuintalë me misër”. Shoku Enver më lavdëroi për përgjigjen dhe më ftoi pastaj që të hanim.
Çfarë ju kishte porositur Enver Hoxha për të ngrënë dhe çfarë hëngri ai vetë?
Mbase nuk do ta besoni, por ai hëngri vetëm një sallatë jeshile me majdanoz, 2 copa te vogla patate të zier dhe një gjysmë racioni mish zogu. Dhe, teksa hante, na shpjegonte vlerat ushqyese të sallatës dhe përgjithësisht të bimëve. Ndërsa ne na vuri para një supë me perime, biftek me patate të skuqura dhe fruta në fund. Por unë, as haja dot. Më vinte shumë turp. Shoku Enver më lutej që të fusja diçka në gojë, por kisha emocione. Në fund, ndau një kokërr molle dhe këmbënguli që të haja të paktën gjysmën.
Po përgjithësisht, si ishte ushqimi në shtëpitë e ish-udhëheqësve, ku ju kanë ftuar për të ngrënë?
Shumë thjesht hahej. Unë e di që është përhapur miti i rremë, se bëhej name, duke therur qengja nëpër shtëpitë e ish-udhëheqësve. Unë kam qenë në shumë prej tyre dhe thuajse i njëjti ushqim, supë ose gjellë, ndonjë meze e vogël dhe fruta në fund. Madje, shumë prej tyre, servirnin gjellë tradicionale shqiptare, sidomos byrekun. Edhe unë njësoj kam gatuar. Madje, lakrori im me hithra, mori namin deri në Tiranë.
Kush ta nxori këtë “nam”?
Ramiz Alia. Një herë ai erdhi në shtëpinë time për vizitë dhe më gjeti duke gatuar lakror. Iu luta të ndalej për drekë dhe ai pranoi, me kusht që të provonte lakrorin tim. Mua më erdhi zor në fillim, se ngaqë ishte me hithra, por ai këmbënguli. Teksa po e hante, e lavdëronte gjatë gjithë kohës dhe, kur kishte shkuar në Tiranë, u kishte thënë të gjithëve. Pastaj, kush vinte në shtëpinë time, më kërkonte lakror me hithra.
A mbani ende shoqëri me ish-udhëheqësit e komunizmit?
Atyre që vdiqën gjatë këtyre viteve, u kam shkuar në varrim. Me ata që janë gjallë, përpiqemi të bëjmë vizita të ndërsjella, por mosha nuk na lë vend shumë tani, për dëshirën e të udhëtarit. Përgjithësisht, miqtë më të mirë nga komunizmi, jetojnë në Tiranë dhe unë rrallë vij atje. Megjithatë, për sebepe bëj si bëj, vij.
Vizita tuaja të fundit te ata, konkretisht…
Te Vito Kapo, Naunka Bozo, Themie Thomai.
Po te Nexhmie Hoxha?
Kam kohë pa vajtur, por interesohem me telefon dhe më së shumti pyes djalin e saj, Ilir Hoxhën. Me atë kam ruajtur respektin dhe miqësinë, që nga koha kur punonte në Poliçan.
Çfarë pune bënte ai atëherë?
Mekanik i thjeshtë në Uzinën e Poliçanit. Dhe mendo, në Tiranë flitej se ai privilegjohej…!
A privilegjohej në fakt?
Po ju tregoj vetëm një episod të shkurtër. Kishin vënë bast te uzina ku punonte Iliri, se ai merrte me vete, vetëm bukë me mish, peshk, apo gjëra të tjera të mira. Disa kolegë të tij, fshehtas, ia kontrollojnë 3 ditë rresht bukën. Ia gjejnë një ditë, vetëm me marmelatë. Një ditë vetëm me djathë, ullinj dhe qepë. Dhe ditën e tretë, vetëm me vezë…! Nëse ju e quani këtë privilegj, çdo të thoshim, për bijtë e pushtetarëve të sotshëm?
Më thoni një prej tyre që bën një punë të thjeshtë…! Privilegjet në periudhën komuniste, mbase kanë qenë, nuk e di, por personalisht, nuk i kam njohur. Nga kjo, besoj që, nëse kanë qenë këto privilegje, kanë qenë raste të izoluara. Privilegjet e vërteta, lindën me ardhjen e kësaj që quhet demokraci, por që nuk është e tillë…!
Pse nuk është demokraci kjo?
Po marr konkretisht shembull veten. Unë deputete në 5 legjislatura dhe ka plot të tjera nga këto të sotshmet, që kanë qenë vetëm një legjislaturë. I njëjti post politik, pensione të ndryshme. Unë marr një pension qesharak, ndërsa këto “të demokracisë”, pension luksoz. Kjo është demokracia, me dy standarde?!
Çfarë ju duket pozitive dhe negative te gratë e sotshme në Kuvend?
I'm starting with the negative, to leave you a sweet word, for the end. Swearing between women in the Assembly "enrages" me. I hear them and blush. I worked with 12,000 women at the "Mao Ce Dun" Textile Factory in Berat and I have never heard such dirty language...! But what I like is just their appearance. But I believe it comes because they have the right tools and plenty of time to take care of themselves. And then, because they are so busy with themselves, they don't have time for the voters...!
And after the 90s, what party line did you follow?
Communist and only communist. Even when it was denied by law as a party, I was a communist, one of the real ones.
Why are there even fake communists?!
Oh, yes, no. I think there were 3-4 communist parties, after the prohibition law was lifted. Even the Socialist Party is a communist party. But the real communist party is the one that Enver Hoxha bequeathed.
Did you experience the death of Enver Hoxha badly?
Extremely bad. I was crying and pulling out my hair. But the worst situation I experienced was when I communicated the news of the death to the girls and women of the Textile Factory.
Why?
I told you, there were 12,000 women working at the Combine. When I told them about death, some of them fainted. The ambulance drove several ways to us and took dozens of girls and boys to take them to the hospital. Others wept endlessly.
And you think they were real tears?
Maybe they weren't real tears, for all 12 thousand women, but at least, for 10 thousand of them, definitely yes. I doubt they pretended that much. The women of Berat have never been known as professional actresses.
What are they known for?
For political loyalty to the Party and Comrade Enver. Berat has been, is and will be communist, regardless of the names of the winning parties here./ Memorie.al
Lini një Përgjigje